سەمەيدەگى شاكارىم اتىنداعى مەملەكەتتىك ۋنيۆەرسيتەتتىڭ پروفەسسورى, بەلگىلى عالىم, ماناش قوزىباەۆ اتىنداعى تاريحي زەرتتەۋ ورتالىعىنىڭ جەتەكشىسى مۇحتاربەك كارىموۆ شاكارىمدەي الاشتىڭ ارداقتىسىن ۇيىندە قوناق قىپ, ءدام تاتتىرعان, قيىن-قىستاۋ زاماندا قاجىعا كومەگىن اياماعان زامانىنىڭ ادال ازاماتتارىنىڭ ءبىرى ساكەن ۇركىمباەۆ تۋرالى سىر شەرتتى.
– ساكەن ۇركىمباەۆتىڭ بايبىشەسى اقليما جۇماتايقىزىنىڭ سۇيەگى مۇرىن ەلىنەن, ونىڭ ىشىندە توقاباي. ايگىلى قوجاگەلدى باتىردىڭ ءىنىسى, ايداربەك ءبيدىڭ ۇرپاعى ەدى, مەنىڭ تۋعان ناعاشىلارىم, – دەدى مۇحتاربەك قارپىق ۇلى بىزبەن اڭگىمەسىندە, – تۋعان جەرىمىز اقسۋات, تارباعاتاي وڭىرىنە ساكەن ۇركىمباەۆ دەگەن كىسى ەرتەدە قىزمەت بابىمەن كەلەدى. رۋى ارعىن, توبىقتى ىشىندە جۋانتاياق, قازاقتىڭ ەرتەدەگى وقىعاندارىنىڭ ءبىرى. ۇلى ابايدىڭ اينالاسى, شىڭعىستاۋ ەلى ساۋاتىن ەرتە اشقان ءوڭىر. ءبىزدىڭ اپايىمىز اقليما ەكەۋى جاراسىپ, تۇرمىس قۇرادى. 1931 جىلى جاز ايىندا ساكەن جەزدەمىز سەمەيدەگى وبلىستىق سوتتىڭ مۇشەسى بولىپ جۇرگەن ەكەن. بۇل تۋرالى بۇكىل اڭگىمەسىن اقليما اجە 90-نان اسقان شاعىندا جۋرناليست داۋلەت سەيسەن ۇلىمەن سويلەسىپ وتىرىپ, ايتىپ بەرگەنى دە بار.
مۇحتاربەك اعانىڭ ايتۋىنشا, شاكارىم ءبىر قۋعىنمەن قاشىپ كەلگەندە, ولار جاسىرىپ, جەرتولەگە ءتۇسىرىپ قويادى ەكەن. جانىندا الداجار دەگەن ازامات بولىپتى. ەلدەن تاعى دا ءبىر ارعىنعازى دەگەن كىسى دە قاشىپ كەلەدى. ۇشەۋىن كەشكە ساكەن ۇركىمباەۆ جۇمىستان كەلگەنشە جەرتولەگە جىبەرەدى دە, كەشكە شىعارىپ الىپ وتىرادى. اقليما اجەمنىڭ ايتۋىنشا, شاكارىم ونەرلى كىسى ەدى. ويۋ ويۋشى, اسىرەسە سىرماقتى شەبەر ويۋشى قولونەردىڭ ادامى دەسەدى. داستارقان ۇستىندەگى تاباقتى كوتەرەتىن يلليۋزيونيستىك قاسيەتى دە بولىپتى. ءبىر كۇنى ساكەن ايتىپ كەلەدى:
– شاكە, ءسىزدىڭ سوڭىڭىزعا مىقتاپ ءتۇستى. ءىش جاققا شىعىپ كەتىڭىز دەيدى. ء«ىش جاق» دەگەنى ءسىبىر. مەن مىنا پويىزعا اۋىل ستانساسىنان وتىرعىزىپ جىبەرەمىن, دەپتى.
شاكارىم بۇل سوزگە ويلانىپ-ويلانىپ «باسقا سالعانىن كورەمىن» دەپ باس تارتادى. بۇل جاز ايىندا بولعان ۋاقيعا. ال قازان ايىندا شاكارىمدى اتىپ تاستايدى.
ساكەن ۇركىمباەۆ ۇلان اۋدانىنىڭ دا پروكۋرورى بولعان. بۇل 1932 جىلدىڭ تۇسى. ساكەن جاس كەزىندە جولدا كوشىپ كەلە جاتىپ, ءبىر جاستان ەندى عانا اسقان ۇلدارى ايداربەك قاتتى اۋىرادى. بالانىڭ ىستىعى كوتەرىلەدى. ءسويتىپ جولدا توقتاپ داۋباي دەگەن جەردە وتىرعان ابايدىڭ ۇلى اقىلبايدان تۋعان اۋباكىردىڭ ۇيىنە ءتۇسىپتى. ۇيدە ابايدىڭ بايبىشەسى ءدىلدا مەن اۋباكىردىڭ ايەلى بار ەكەن. «مەن ۇيىقتاپ قالىپپىن, ويانسام بالام ءولىپ قاپتى. ال كەپ, زار ەڭىرەدىم» دەيدى ساكەن. جىلاپ وتىر ەم, ءدىلدا بايبىشە ۇرىسا جونەلدى: «قاراعىم, توقتات كوز جاسىڭدى, ءالى جاسسىڭدار, قۇداي بەرەدى, بالالارىڭ بولادى» دەپ. سودان ىرىمداپ, بالانى داۋباي اتانىڭ بەيىتىنىڭ اياق جاعىنا جەرلەپ, ءجۇرىپ كەتتىك. بۇنىڭ ءبارى ارينە اقليما اجەنىڭ 96 جاستا ايتقان ەستەلىكتەرىنەن ەدى.
الاش ارىسى مىرجاقىپ دۋلاتوۆتىڭ بىلعارى سارى پورتفەلى بار ەكەن. زايساندا بالا وقىتقان كەزدە, جولداس بولعان جىگىتتەرىنە بەرىپتى. سونى ازاماتتار ساكەن ۇركىمباەۆقا سىيعا تارتىپتى. حالىق ساكەندى ەرەكشە قادىرلەپ, جاقسى كورگەن عوي. ول 1937 جىلى سارقان اۋدانىنىڭ پروكۋرورى بولىپ تۇرعان كەزدە ۇستالىپتى.
– اقليما, مەنى ءتۇبى قالدىرمايدى, وتباسىمەن ۇستاپ جاتىر, سەنى دە تۇتقىنداپ الىپ كەتەدى, مەنى اياپ جاتقان جوق, سەن بىرگە كەتەسىڭ, ەل جاققا قايت, – دەيدى جۇبايىنا. «مەن كونبەدىم, ولسەك بىرگە ولەمىز» دەپ وتىرىپ الدىم. ساكەن دە بولمادى, ماعان بۇيرىق بەرە سويلەدى. سودان بولماي سەمەيگە قاراي ءبىر كولىككە وتىرعىزىپ, ەلگە جىبەردى. ەلدە, سەمەي وڭىرىندە ءبىر اي عانا بولىپ, ودان قايتىپ كەلدىم. كەلسەم ساكەن جوق! ۇستاپ اكەتىپتى. جانۇشىرىپ ىرگەدەگى الماتىعا ىزدەپ باردىم. الماتىداعى ءبىر پروكۋرور تانىسىنىڭ جۇمىسىنا ىزدەپ باردىم, دەپ ەستەلىك ايتادى اقليما اجە. كابينەتىنە كىرگەن كەزدە, ساكەننىڭ بىلعارى قارا پلاششى كوزىمە وتتاي باسىلدى. پروكۋرور (اتى-ءجونى بەلگىسىز) «ساكەندى الىپ كەتتى, كەتىپ بارا جاتقان كەزدە ماعان «بۇنى سەن كيىپ ءجۇر, ماعان كيۋ جازبادى» دەپ, ەستەلىككە تاستاپ كەتتى» دەگەنى. كوڭىلىم الاي-تۇلەي بولدى. الىستان كەلگەنىمدى كورگەن پروكۋرور مەنەن «قايدا ءتۇستىڭ؟» دەپ سۇرادى. مەن ەشكىمدى تانىمايتىندىعىمدى ايتتىم.
– اقليما, سەن ءبىزدىڭ ۇيدە بول, دەپ ول ادرەسىن كورسەتىپ, حات جازىپ بەردى. مەن «حالىق جاۋىنىڭ ايەلىمىن». ال ونىڭ ۇيىندە بولۋ دەگەن ول زاماندا «ونى وتباسىمەن قۇرتۋ» دەگەن ءسوز ەدى. مەن بارا المادىم, دەيدى, – دەپ مۇحتاربەك اعا اقليما اجەسىنىڭ باسىنان وتكەندى باياندادى.
مۇحتاربەك قارپىق ۇلىنىڭ ايتۋىنشا, ساكەن ۇركىمباەۆتان كەيىن اقليما اپايى ەكىنشى رەت تۇرمىسقا شىققان ەكەن, بىراق ول ادامنان بالاسى بولماي, اسىراپ الىپتى. ساكەننەن ايداربەك دەگەن دۇنيەدەن ەرتە قايتقان بالاسى جانە روزا دەگەن قىزى بولىپتى.
ساكەن ۇركىمباەۆ تۋرالى كىم بىلەدى ەكەن؟ مۇحاڭدى بۇگىندە مىنە, وسى سۇراق مازالايدى. مۇمكىن, اباي ەلىنىڭ ادامدارى حاباردار شىعار؟..
راۋشان نۇعمانبەك,
جۋرناليست