قازاقستاننىڭ ەكونوميكالىق باعىتتا تىعىز بايلانىس ورناتىپ وتىرعان سەنىمدى سەرىكتەستەرىنىڭ الدىڭعى قاتارىندا اقش پەن قىتاي مەملەكەتتەرى بار. ءبىز ءۇشىن بۇل ەكى ەلدىڭ جۇرگىزىپ وتىرعان ساياساتىنان, ەكونوميكالىق تۇرعىداعى قادامدارىنان حاباردار بولىپ وتىرعانىمىز ماڭىزدى. سونداي-اق ولاردىڭ ءوزارا قاتىناستارىنىڭ جاي-كۇيىن دە نازاردا ۇستاعانىمىز ابزال. وسى ورايدا اقش پەن قىتايدىڭ بۇگىنگى تاڭداعى بايلانىسىنا قاتىستى ماسەلەلەرگە وي جۇگىرتىپ كورسەك.
د.ترامپ اكىمشىلىگى سوڭعى كەزدەرى قىتايعا قاتىستى ەكونوميكالىق ساياساتىن كۇشەيتىپ, ەڭ الدىمەن ەكى ەل اراسىنداعى «ادىلەتسىز ساۋدا» اتتى «ولقىلىقتىڭ ورنىن تولتىرۋعا» تالپىنىپ وتىر. ۆاشينگتون اقش-قا يمپورتتالاتىن جالپى سوماسى 50 ملرد دوللار تۇراتىن قىتايلىق تاۋارعا, ونىڭ ىشىندە شىلدە ايىنىڭ وزىندە 34 ملرد دوللاردىڭ تاۋارىنا قوسىمشا 25% كەدەندىك سالىق سالۋ تۋرالى شەشىم قابىلدادى. وعان قوسا, پرەزيدەنت د.ترامپتىڭ ايتۋى بويىنشا, «ەگەر قىتاي ۇكىمەتى قارسى شارا قولداناتىن بولسا, وندا ءبىز بۇدان ون ەسە, ياعني جالپى سوماسى 500 ملرد دوللاردىڭ يمپورتىنا قوسىمشا سالىق سالۋدى قاراستىرامىز» دەپ قايتپاس مىنەز كورسەتىپ وتىرسا, قىتاي تاراپى «ونىڭا كونە قويمايمىز» دەگەن كەيىپ تانىتۋدا.
ۆاشينگتون بەيجىڭنەن كەلەسى ءۇش ماسەلەنىڭ شەشىمىن تالاپ ەتىپ وتىر: بىرىنشىدەن, 2017 جىلعى 375 ملرد دوللارعا جەتكەن ەكى ەل اراسىنداعى ساۋدا اينالىمىنداعى اقش-قا ءتيىمسىز ايىرماشىلىقتى 200 ملرد دوللارعا قىسقارتۋ, ەكىنشىدەن, ينتەللەكتۋالدى مەنشىكتى قورعاۋ, ۇشىنشىدەن, «قىتاي ءوندىرىسى 2025» اتتى قىتاي ۇكىمەتىنىڭ يندۋستريالىق باعدارلاماسىن تۇبەگەيلى وزگەرتۋ (كاسىپورىندارعا ءبولىنىپ وتىرعان ۇكىمەتتىك سۋبسيديالاردى توقتاتۋ).
ال قىتاي تاراپى بۇل تالاپتارعا تومەندەگىدەي جاۋاپ قايتارىپ وتىر: بىرىنشىدەن, امەريكالىق ونىمدەردىڭ يمپورتىن كەڭ كولەمدە ۇلعايتۋ, بىراق ناقتى ساندىق مىندەتتەمەلەردى مويىنعا الماۋ, ەكىنشىدەن, پاتەنتتەرگە قاتىستى زاڭنامالاردى كۇشەيتىپ, ينتەللەكتۋالدى مەنشىكتى قورعاۋدى قامتاماسىز ەتۋگە قاتىستى جۇمىستاردى كۇشەيتۋ, ۇشىنشىدەن, «قىتاي ءوندىرىسى-2025» باعدارلاماسىن وزگەرتۋگە قاتىستى اقش تاراپىنىڭ تالابىن قابىلداماۋ.
اقش-تىڭ بۇل پوزيتسياسىنىڭ استارىندا قىتاي ەكونوميكاسىنىڭ تەز قارقىنمەن دامىپ, سونىڭ ارقاسىندا جاڭا تەحنولوگيالار سالاسىنداعى ەكى ەلدىڭ الەم نارىعىنداعى باسەكەلەستىگى كۇننەن-كۇنگە ارتىپ وتىرعانى جانە بۇل ءۇردىستى بارىنشا تەجەۋگە دەگەن ۇمتىلىستىڭ جاتقانى بەلگىلى بولسا, امەريكانىڭ ايتقانىنا كونبەي وتىرعان قىتاي مەملەكەتىنىڭ باستى ماقساتى – 2030 جىلعا دەيىن الەمنىڭ ءبىرىنشى ەكونوميكاسىنا اينالۋ. سونداي-اق بەيجىڭنىڭ تۇپكى ماقساتىندا الەم ەلدەرىن, اسىرەسە كورشى مەملەكەتتەردى قىتايدىڭ ساياسي ىقپالىنا كىرەتىن ايماققا اينالدىرىپ, اقش نەگىزىن قۇراپ وتىرعان بۇگىنگى تاڭداعى الەمدىك ساياسي جۇيە مەن حالىقارالىق ءتارتىپتى وزگەرتۋگە دەگەن ۇمتىلىس جاتقانى انىق.
الايدا ساۋدا-ساتتىق, ينۆەستيتسيا جانە قارجى سالاسى سياقتى ماڭىزدى سالالارداعى اقش پەن قحر-دىڭ ەكونوميكالارى اراسىنداعى ءوزارا بايلانىستار كۇننەن-كۇنگە تەرەڭدەپ, ءبىرىنىڭ مۇددەسى بىرىنە تاۋەلدى بوپ وتىرعانى دا اقيقات. قىتايلىق يمپورتتىق تاۋارلارعا سالىناتىن كەدەندىك سالىقتاردى وسىرۋگە باعىتتالعان ساياساتقا كوپتەگەن امەريكالىق كومپانيالاردىڭ قارسى بولىپ وتىرعانى – ناق سونىڭ دالەلى. بۇل دەگەنىمىز, ءوزارا سالىقتى كوبەيتۋ ارقىلى ەمەس, ساليقالى ساياسات جۇرگىزۋ ارقىلى ەكىجاقتى جانە كوپجاقتى ساۋدا-ساتتىق جاساۋ جولىن جۇيەلەندىرۋ اقش پەن قحر عانا ەمەس, جالپى حالىقارالىق قوعامداستىقتىڭ مۇددەسىنە ساي ەكەنىن بىلدىرەدى.
وسى تۇرعىدان قىتاي ۇكىمەتى الەمدە قالىپتاسقان ەرەجەلەردى قابىلداۋعا جانە ساۋدا ساياساتىندا ولاردى ساقتاۋعا كەپىلدىك بەرە الا ما دەگەن ساۋال قازىرگى تاڭداعى ەڭ وزەكتى ماسەلەگە اينالىپ وتىر. ول ءۇشىن ەڭ الدىمەن اقش-تىڭ ءوزى دۇنيەجۇزىلىك ساۋدا ۇيىمىنىڭ قاعيداتتارى سياقتى حالىقارالىق قوعامداستىق اراسىندا قالىپتاسقان تۇراقتى ەرەجەلەردى وزىنە ىڭعايلى ۋاقىتتا بىرجاقتى بۇزا سالماي, ولاردى قاتاڭ ساقتاۋ ارقىلى وزگەگە ونەگە كورسەتىپ, ەۋروپالىق وداق جانە جاپونيا سياقتى ساياسي جانە ەكونوميكالىق تۇرعىدان سەنىمدى ارىپتەستەرمەن ىنتىماقتاستىقتى كۇشەيتۋى ءتيىس. بارلىق دەرلىك ساراپشىلاردىڭ وسىعان قاتىستى پىكىرلەرى «ترامپ اكىمشىلىگى ساۋدا كولەمىن شەكتەۋ ارقىلى قىتايدىڭ تەحنولوگيالىق دامۋىنا تەجەۋ قويۋدى ويلاماي, ءوز ەلىنىڭ تەحنولوگيالار سالاسىنا قاجەتتى رەفورمالار جۇرگىزۋ ارقىلى قىتايدى الدىنا جىبەرىپ قويماۋدى ويلاعانى اقش ءۇشىن الدەقايدا تيىمدىرەك بولار ەدى» دەگەنگە سايادى.
ءبىر جاعىنان, ەكونوميكالىق الىپ ەلگە اينالعان قىتاي دا اقش-پەن اشىق تەكەتىرەسكە بارماۋدىڭ جولىن قاراستىرىپ, ءوزى ءۇشىن دە, وزگە ءۇشىن دە جاۋاپكەرشىلىگى جوعارى ارەكەت جاساۋى ءتيىس. دامۋشى مەملەكەتتەن دامىعان مەملەكەتكە اينالامىن دەسە, حالىقارالىق قوعامداستىقتا قالىپتاسقان ءتارتىپ پەن ەرەجەلەردى قابىلداپ, شەتەلدىك كومپانيالاردىڭ قىتايلىق نارىققا كەلۋىنە كەدەرگى جاساماي, مەملەكەت جەتەكشىلىك جاسايتىن ەكونوميكالىق مودەلدەن نارىقتىق ەكونوميكاعا تولىقتاي كوشۋ قىتاي مەملەكەتى ءۇشىن ءدال قازىر وتە ماڭىزدى.
الەمدەگى ەكى الىپ ەلدىڭ ساۋدا سالاسىنداعى ساياساتى الەم ەكونوميكاسىنا قانداي اسەر ەتىپ, نەندەي جاڭا پروبلەمالار تۋدىراتىنىنا الاڭداۋشىلىق ارتىپ وتىرعاندا اقش پەن وعان وداقتاس مەملەكەتتەردىڭ باسشىلارى اراسىنداعى دوستىق پەن سەنىمگە نەگىزدەلگەن تىعىز قارىم-قاتىناستار بيلىككە ترامپ كەلگەلى داستۇردەن اۋىتقىپ وتىرعانى دا حالىقارالىق قاتىناستار جۇيەسىنە قالاي اسەر ەتەتىنى كوپتىڭ نازارىن وزىنە اۋدارتىپ وتىر.
مىسالى, الەمدەگى ءۇشىنشى ەكونوميكا بولىپ تابىلاتىن, تەحنولوگيالىق جاعىنان دۇنيەدەگى ەڭ دامىعان ەلدەرگە جاتاتىن جاپونيا سوعىستان كەيىن ازياداعى اقش-تىڭ ەڭ سەنىمدى وداقتاسى بولىپ كەلە جاتقانىمەن, ترامپ اكىمشىلىگى ساياساتىنىڭ كەسىرىنەن كەزىندە ەكى ەل بىرلەسە باستاعان تىنىق مۇحيتى جاعالاۋىندا ورنالاسقان مەملەكەتتەر اراسىنداعى ماڭىزدى كەلىسىمشارتقا (TPP11) اقش-سىز قول قويۋعا ءماجبۇر بولىپ وتىر. جاپونيا ۇكىمەتى ءۇشىن, سونداي-اق ەۋروپالىق وداقپەن ەكونوميكالىق ارىپتەستىك جايىنداعى كەلىسىمشارتتى (EPA) تەز ارادا راتيفيكاتسيالاپ, وعان قوسا قىتاي, ءۇندىستان سياقتى الىپ ەلدەرمەن شىعىس ازيا ايماعىنداعى جالپى ەكونوميكالىق ىنتىماقتاستىق جايىنداعى كەلىسىمشارتقا (RCEP) قاتىستى كەلىسسوزدەردى ءوز بەتىنشە جۇرگىزۋ ءتيىمدى بولىپ وتىر. ءسويتىپ, نارىقتىق ەكونوميكالىق قاعيداتتارعا نەگىزدەلگەن دەموكراتيالىق دامىعان مەملەكەتتەر اقش پەن قحر سياقتى الىپتاردىڭ اراسىنداعى ەكونوميكالىق قارىم-قاتىناستار ناشارلاعان جاعدايدا ءوز ەكونوميكالارىنا تيەتىن كەرى اسەردىڭ الدىن الۋ جولدارىن قاراستىرۋ ءۇشىن بۇدان بىلاي اقش-سىز جينالىپ, اقش-سىز شەشىمدەر قابىلداۋى ابدەن مۇمكىن.
شىلدە ايىنىڭ ورتاسىندا ەۋروپالىق وداقتىڭ باسشىلارى دونالد تۋسك پەن جان-كلود يۋنكەردىڭ بەيجىڭدە قىتاي باسشىلىعىمەن كەزدەسۋىن اياقتاي سالا بىردەن توكيوعا جول تارتىپ, ەو مەن جاپونيا اراسىنداعى ەكونوميكالىق ارىپتەستىك جايىنداعى كەلىسىمشارتقا قول قويۋى حالىقارالىق قاتىناستار تاريحىندا ءجيى كەزدەسە بەرمەيتىن ديپلوماتيالىق قادام بولدى دەسەك, ارتىق كەتپەسپىز.
ەۋروپالىق وداق پەن ناتو-داعى جانە جاپونيا سياقتى وداقتاس مەملەكەتتەردىڭ باسشىلارىمەن ترامپتىڭ ءتىل تابىسا الماي وتىرعانى جانە سونىڭ كەسىرىنەن رەسەي مەن قىتايدىڭ داۋسى قاتتىراق ەستىلىپ (مىسالى, جاقىندا وار-دا وتكەن بريكس سامميتىندەگى مالىمدەمەلەر), اسىرەسە قىتايدىڭ اقش-تىڭ ورنىنا الەمدەگى ءبىرىنشى ويىنشىعا اينالىپ كەتكەندەي اسەر قالدىراتىن ساياسي قۇبىلمالى كەزەڭدە وسى ەلدەردىڭ ورتاسىندا ورنالاسقان قازاقستان ءۇشىن ءتيىمدى ديپلوماتيا جۇرگىزۋ وتە ماڭىزدى. الىپتار تىرەسكەندە اراسىندا قالىپ قويماۋدىڭ امالىن جاساپ, الەمدەگى الىس-جاقىن ەلدەرمەن ارالاستى جانداندىرعانىمىز ءجون.
ساياسي-اسكەري الىپتاردىڭ ايتقانىنا قۇلاق اسىپ, كوڭىلدەرىن اۋلاماۋ دۇرىس بولماس, دەگەنمەن حالىقارالىق ساۋدا-ساتتىق جانە ەكونوميكالىق جۇيەدە ورنى ۇلكەن, حالىقارالىق تارتىپكە باعىنىپ, الەمدىك ەرەجەلەردى قاتاڭ ساقتاۋدى باستى ابىروي سانايتىن جاپونيا سياقتى دامىعان مەملەكەتتەرمەن ىنتىماقتاستىعىمىزدى ودان ءارى تەرەڭدەتۋگە كۇش سالۋ كوپۆەكتورلى ديپلوماتيامىزداعى تەپە-تەڭدىكتى ساقتاۋ تۇرعىسىنان دا, دامىعان ەلگە اينالعىمىز كەلەتىن مەملەكەت ەكەنىمىزدى كورسەتە الۋ ءۇشىن دە, جاقىن كەلەشەكتەگى «پوستترامپتىق» كەزەڭدەگى حالىقارالىق قاتىناستار تۇرعىسىنان دا مۇددەمىزگە ساي ەكەنى ءسوزسىز.
قىتايدىڭ ء«بىر بەلدەۋ, ءبىر جول» باعدارلاماسى قازاقستاننىڭ بەلسەندى قاتىسۋىنسىز كوزدەگەن ماقساتىنا جەتۋى مۇمكىن ەمەس ەكەنىن ەسكەرە وتىرىپ, وعان قوسا, جوعارىدا اتالعانداي, جاپونيا مەن ەۋروپالىق وداق اراسىندا ساۋدا كولەمىنىڭ ارتۋى كۇتىلىپ وتىرعان بۇگىنگى تاڭدا شىعىسىمىز بەن باتىسىمىزداعى ەكونوميكالىق دامىعان ەلدەردىڭ ءوزارا قاتىناسىن گەوساياسي تۇرعىدان دا, ەكونوميكالىق تۇرعىدان دا بارىنشا مەملەكەتىمىزدىڭ مۇددەسىنە پايدالانا ءبىلۋ – زامان تالابى.
باتىرحان قۇرمانسەيىت,
جاپونتانۋشى, ديپلومات, PhD دوكتورى