وقۋلىق شىعارۋدا ولقىلىقتارعا جول بەرىلمەۋى قاجەت

قازىرگى كەزدە رەسپۋبليكا وڭىرلەرىنە وقۋلىقتار جەت­كىزۋ قارقىندى جۇرگىزىلۋدە. «پول­ي­گرافكومبيناتتاعى» باسپاحا­نا جۇمىستارىمەن تانىستى­رۋ بارىسىندا «اتامۇرا» كورپورا­تسياسىنىڭ پرەزيدەنتى راقىمعالي قۇل-مۇحاممەد وقۋلىقتار شى­عارۋ ىسىنە, وندىرىستىك كەشەن­نىڭ جەتىس­­تىكتەرىنە توقتالدى. ال جەت­پىس جىلدان استام تاريحى بار «پوليگرافكومبينات» جشس ديرە­ك­تورى ىدىرىس بەگاليەۆ كاسىبي باسپاحاناداعى كىتاپ باسۋ ءوندىرىسى تۋرالى اڭگىمەلەپ, ءاربىر قوندىرعىنىڭ قانداي باعىتتا جۇمىس اتقارىپ جاتقاندىعىنا نازار اۋداردى. مەكتەپتەردى وقۋ­لىقپەن دەر كەزىندە قامتاماسىز ەتۋ ماق­ساتىندا قازىرگى كەزدە باسپا­حانا ءۇش اۋىسىمدا جۇمىس ىستەۋدە. ال باس­پاحانادان شىققان كىتاپ­­تار تۇپتەلىپ, قاپتالىپ, تاسىمال­داۋ­شىعا دەيىنگى ارنايى ورىنعا جونەلتىلۋدە. 

باسپا كەشەنىنىڭ قىم-قۋىت وندى­رىسىمەن تانىسقان باق وكىل­دەرى №159 مەكتەپتە وتكەن ارنايى ءباسپاسوز ءماسليحاتىندا وقۋلىق اۆتورلارى جانە باسپاگەرلەر قاۋى­مىمەن دە كەزدەستى. اتالعان شارا­نى جۇرگىزگەن ءبىلىم جانە عىلىم ءمينيسترىنىڭ كەڭەسشىسى مايراش تايكەنوۆا وقۋلىقتاردىڭ دايىندىق بارىسىنان حاباردار ەتىپ, ءسوز كەزەگىن كاسىبي ماماندارعا ۇسىندى. 

2018-2019 وقۋ جىلىندا 3,6 جانە 8-سىنىپتارعا ارنال­عان وقۋ­لىقتاردىڭ ءبىلىم ۇدەرى­سىنە ەن­گىزىلۋىنەن تولىق حابار­دار ەت­كەن «وقۋلىق» رەسپۋب­لي­كا­­لىق عىلى­مي-پراكتيكا­لىق ورتالى­عى­نىڭ ديرەكتورى بەي­بىتگۇل كارىموۆا وقۋ ادەبيەت­تەرى­نىڭ تىرەك مەكتەپتەرىندە سىناقتان, سونداي-اق عىلىمي-پەداگوگيكالىق ساراپتاما كەزەڭدەرىنەن وتكەن­دىگىنە توقتالدى. 

ەلىمىزدە جاڭاشا ءبىلىم ماز­مۇنىنا كوشۋ جۇمىستارى 2016 جىلى باستالعانى بەلگىلى. العاش 1-سىنىپ, 2017-2018 جىلداردا 2,5,7-سىنىپتار, بيىلعى وقۋ جى­­لىن­دا 3, 6, 8, ال 2020-2021 جىل­­دارعا قاراي تولىق كوشۋدى جوس­­پار­لاپ وتىرعان مينيسترلىك تارا­­پى­نان وقۋلىق ساپاسى مەن ساراپتاما جۇمىستارىن جەتىلدىرۋ باعىتىندا ناقتى شارالار جۇزەگە اسىرىلۋدا. 

«ەلىمىزدىڭ ء«بىلىم بەرۋ تۋرالى» زاڭىنا سايكەس ءبىلىم بەرۋ ۇيىمدارىن وقۋ ادەبيەتىمەن قام­تاماسىز ەتۋ جەرگىلىكتى اتقارۋ ورگان­دارىنىڭ قۇزىرىندا. وقۋ­­لىق­تاردى ساتىپ الۋعا قارا­جات جەرگىلىكتى بيۋدجەتتەن بولىنە­دى. 2018-2019 وقۋ جىلىندا رەسپۋب­ليكاداعى 3,6 جانە 8-سىنىپتاردا وقيتىن 906 417 وقۋ­شىعا ارنالىپ 12 187 466 وقۋلىق ساتىپ الىنعان. سونىمەن قاتار وقۋ­لىق­تار­دىڭ ەلەكتروندى نۇس­قا­لارىن­دا ورنالاستىرىلعان QR-كودى ارقىلى گادجەتتەن اشىپ وقۋ مۇم­كىندىكتەرى دە قارا­ستى­رى­­لىپ وتىر. باسپادان شىققان وقۋ­لىقتاردى وڭىرلەرگە جەتكىزۋ­گە بايلانىستى رەسپۋبليكانىڭ 3 قالاسى جانە 14 وبلىسىنداعى 228 ءبىلىم بەرۋ مەكەمەسى تاسىمالداۋ كومپانيالارىمەن شارت جاساسقان» دەپ اتاپ ءوتتى بەيبىتگۇل سارسەمحانقىزى. 

وقۋلىقتاردىڭ بالالار دەن­ساۋلىعىنا قاۋىپسىزدىگى نەگىزگى نور­ماتيۆتىك قۇجاتتارمەن بەكى­تىلگەن. وقۋشى پايدالاناتىن وقۋ-ادىستەمەلىك كەشەننىڭ سالماعىنا قويىلاتىن تالاپتار دا نورماعا ساي بولۋى كەرەك. 

فيزيكا, حيميا, بيولوگيا, ينفور­ماتيكا پاندەرى بويىنشا قوس ءتىلدى وقۋلىقتاردى ەنگىزۋ جۇمىس­تارى اتقارىلۋدا. وتكەن وقۋ جىلىندا قاناتقاقتى مەكتەپ­تەردىڭ 8-سىنىپ وقۋشىلارى بيلينگۆالدى وقۋلىقتارمەن وقىسا, جاڭا وقۋ جىلىندا 9-سىنىپقا ارنالعان وقۋلىقتار سىناقتان وتكىزىلەتىن بولادى.

2017-2018 وقۋ جىلىنان باس­تاپ ارنايى تۇزەتۋ مەكتەپتەرىنە ارنالعان وقۋلىقتاردى جاڭارتۋ باستالدى. ونىڭ ىشىندە زاعيپ بالالارعا ارنالعان برايل قارپى نەگىزىندە ازىرلەنگەن وقۋلىقتار دا بار. بيىل 79 اتاۋداعى وقۋلىقتار, وقۋ-ادىستەمەلىك كەشەندەرمەن قاتار 2, 5 جانە 7-سىنىپتارعا ارنال­عان 30 وقۋ ادەبيەتى ساراپتا­ماعا ۇسىنىلادى. 

بەيبىتگۇل سارسەمحانقىزى­نىڭ ايتۋىن­شا, ءبىلىم بەرۋدىڭ جاڭار­تىلعان مازمۇنىنا كوشۋدە ءالى دە شىعارماشىلىق ىزدەنىستەر, تىڭ كوزقاراستار مەن وقۋلىقتار­دى ازىرلەۋدىڭ جاڭاشا ادىستەمە­لەرى قاجەت. وسىعان وراي باس­پا اۆتورلارىنا, رەداكتورلار­عا, ادىس­كەرلەرگە, ت.ب. ماماندارعا قويى­لاتىن تالاپتار دا جوعارى. باس­پانىڭ ماتەريالدىق بازاسىن جاڭا تالاپتارعا ساي جەتىلدىرۋ, شەتەل­دىك وزىق تاجىريبەلەردى يگەرۋ, اۆتورلار ۇجىمىن نىعايتۋ, بىلىك­تىلىگىن ارتتىرۋ, ت.ب. ماڭىزدى مىن­دە­ت­تەر ۇزدىكسىز جالعاسىن تابۋى ءتيىس. 

بۇگىندە مەملەكەت باسشىسى بەكىتكەن باعدارلامالار اياسىندا سالادا كوپتەگەن جۇمىستار­دىڭ يگەرىلىپ جاتقاندىعىن اتاپ وت­كەن «اتامۇرا» كورپوراتسياسى­نىڭ پرەزيدەنتى راقىمعالي قۇل-مۇحام­مەد ەلىمىزدە 1998 جىلدان باس­تاپ قولدانىسقا ەنگىزىلگەن جاڭا بۋىن وقۋلىقتارىنىڭ ماڭىزى زور دەدى. باسپاگەردىڭ ايتۋىنشا, جاڭارتىلعان باعدارلاما اياسىندا وقىتىلاتىن 3, 6, 8-سىنىپ وقۋلىقتارىن جارىققا شىعارماس بۇرىن ارنايى جۇمىس توبى ەڭبەك ەتتى.

مينيسترلىك تاپسىرماسىنا وراي ساراپتامادان وتكەن وقۋلىقتارعا باسپا تاراپىنان دا ساراپتامالىق جۇمىستار جۇرگىزىلگەن. باسپانىڭ اۆتورلار, رەداكتورلار جانە ادىسكەرلەر توبى وڭىرلەرگە ىسساپارعا شىعىپ, پەداگوگ مامانداردىڭ ۇسىنىس-تىلەكتەرىن نازارعا الدى. وسىن­داي يگى جۇمىستار ناتيجەسىن­دە ساپالى وقۋلىقتار جارىق­قا شىقتى. راقىمعالي ابرار ۇلى سوڭعى جىلداردا وقۋلىقتاردا كەز­دەسەتىن بىرقاتار سوزدەرگە قاتىس­تى ءارتۇرلى پىكىرلەردىڭ ايتىلىپ جاتقاندىعىنا وراي جاڭا سوز­دەردىڭ 2013 جىلى بەكىتىلگەن ورفو­گرا­فيالىق سوزدىك اياسىندا قولدانى­لاتىندىعىن جەتكىزدى. سوندىقتان «جاڭالىقتىڭ جارشىسى» رەتىندە جۋرناليستەر قاۋىمىنىڭ قوعامدا داۋلى ماسەلەلەردىڭ الدىن الۋدا ىقپالى زور ەكەندىگىن اتاپ ءوتتى. 

ال وقۋلىق شىعارۋ نارىعىندا كوشباسشىلار قاتارىندا تۇرعان «مەكتەپ» باسپاسىنىڭ باس ديرەكتورى ەرلان ساتىبالديەۆ ەلىمىزدەگى وقۋ ءۇردىسىن ۇيىمداس­تىرۋدىڭ جۇيەلى نەگىزىنىڭ شەتەلدەردە, تىپتەن تمد ەلدەرىندە كەزدەسپەيتىندىگىن اتاپ ءوتتى. ال وقۋلىق شىعارۋ وسى ءۇردىستىڭ قۇرامداس بولىگى.

تاجىريبەدە كور­سەتكەنىندەي, باسپا مەملەكەتتىك باعدارلاما بەكىتىلگەننەن كەيىن دەرەۋ وقۋلىق ازىرلەۋ ىسىنە كىرىسە­دى. بۇل تاۋەكەلدى ءىس. بار اۋىرت­پا­لىق اۆتورلىق ۇجىم مەن باسپا­نىڭ جاۋاپكەرشىلىگىندە. كىتاپ ءىسى اۋقىمدى سالا. مۇندا اۆتور, رەد­اكتور, كوررەكتور, پوليگرا­فيا ماماندارىنان تۇراتىن شى­عا­رماشىل ۇجىم از عانا ۋاقىت ىشىندە وقۋلىقتى ازىرلەپ شى­عادى. ال وڭىرلەرگە جەتكىزۋ تاسى­مال­داۋشىنىڭ مىندەتى. سوڭعى ۋاقىتتا وقۋلىقتاردىڭ ايماق­تارعا كەشەۋىلدەپ جەتكىزىلۋى ءجيى ورىن الۋدا. بۇل تاسىمالداۋشى سالعىرتتىعىنىڭ سالدارى. سوندىقتان دا بۇل ىستە جەرگىلىكتى اتقارۋ ورگاندارىنا ءجىتى باقىلاۋ قاجەت. ال باسپا ءوز ءونىمىنىڭ بارىنشا ساپالى شىعۋىنا كۇشىن سالادى. بۇگىندە «مەكتەپ» باس­پا­سىنىڭ ونىمدەرىنە جەكە مەك­تەپ­تەردىڭ, رەسەي سياقتى شەت مەم­لە­كەتتەردىڭ دە سۇرانىسى زور. نارىق­تاعى بەدەلىنە نۇقسان كەلمەۋى باعىتىندا باسپا ماماندارى ءار ىسىنە مۇقيات قارايدى. اتالعان باس­پا سايتىندا وقۋلىق­تارعا قاتىس­تى اقپاراتتار مەن باعاسى ناقتى كورسەتىلگەن. 

ال باسپا ءىسىنىڭ وڭاي شارۋا ەمەس­تىگىن جەتكىزگەن «الماتى كىتاپ» ­باسپاسى جشس پرەزيدەنتى گاۋحار سايماساەۆا اتالعان باسپا قۇرامى بالالار پسيحولوگياسىن جەتىك مەڭگەرگەن ءۇش ءجۇز اۆتوردان جاساقتالعان تاجىريبەلى مامانداردان قۇرالعانىن اتاپ ءوتتى. بيىلعى وقۋ جىلىندا قولدانىسقا ەنگىزىلەتىن 3, 6, 8-سىنىپ وقۋلىق­تارى ساراپتامانىڭ ءتۇرلى ساتىسى­نان وتكىزىلىپ, جاسالعان ەسكەر­تۋلەر باسپانىڭ نازارىنا ۇسىنىلدى. وسى ورايدا وتاندىق باسپا ءىسى جانە پوليگرافيانىڭ قالىپتاسۋى­نىڭ باستاۋىندا تۇرعان ماماندار ەڭبەگى زور, دەدى باسپا باسشىسى.

«باسپالار ساپاعا جۇمىس ىستەي­دى», دەگەن گاۋحار ايتجان­قىزى سوڭعى جىلداردا ەلىمىزدە بەلەڭ العان استىرتىن كىتاپ وندىرىسىنە الاڭ­داۋشىلىعىن جەتكىزدى. سون­دىقتان دا مەكتەپتەردى, اتا-انالار­دى بۇل ىستە ساق بولۋعا شاقىر­عان باسپا باسشىسى جاقىن­دا عانا ەكىباستۇز, پاۆلودارعا زاڭسىز كىتاپتار توپتاماسى جەت­كىزىل­گەندىگىنە توقتالدى. ال مۇنداي زاڭسىزدىقتاردىڭ الدىن الۋدا قۇقىق قورعاۋ ورگاندارىمەن قاتار بۇقارالىق اقپارات قۇرال­دارىنىڭ دا قىراعىلىعى قاجەت. اسىرەسە 2015-2017 جىلدار ارالىعىندا قاتتى بەلەڭ الىپ وتىرعان مۇنداي جاعدايلار اۆتورلىق قۇقىقتى بۇزىپ قانا قوي­ماي, جۇقپالى اۋرۋلاردىڭ بەلەڭ الۋىنا سوقتىرادى. بۇل وندى­رىس­تە وتە ۋلى مىرىش, فەنول, ت.ب. زياندى بوياۋلار پايدالانى­لادى. سونىمەن قاتار زاڭسىز اينالىمداعى كىتاپتاردىڭ سالماعى دا شامادان تىس كەلەدى. زاڭسىز كىتاپ شىعارۋمەن ەلىمىز­دىڭ ءىرى قالالارىندا استىرتىن وندىرىستەر اينالىسۋدا. ال بۇل ىستە بىرلەسكەن كۇش-جىگەر قاجەت دەدى, باسپا باسشىسى. 

وسىنداي كوكەيكەستى ماسەلە­لەردى قوزعاعان اۆتورلار, باسپاگەرلەر بۇقارالىق اقپارات قۇرالدارى وكىلدەرىنىڭ سۇراقتارىنا جاۋاپ بەرىپ, باسپا سالاسىنىڭ ۇنەمى ايتىلا بەرمەيتىن وزەكتى ماسەلەلەرىن ورتاعا سالدى.

ەلۆيرا سەرىكقىزى,

«ەگەمەن قازاقستان»