اقتاۋ ءسامميتىنىڭ ەنشىسىنە بۇيىرعان تاريحي شەشىم – كاسپيدىڭ قۇقىقتىق مارتەبەسى تۋرالى كونۆەنتسيانىڭ قابىلدانۋى ءسوز جوق, بەس مەملەكەتتىڭ ورتاق مۇددە ورايىنداعى ۇلكەن جەڭىسىنە, ءوزارا سەنىم مەن ىنتىماقتاستىقتىڭ الەمدىك اۋقىمداعى جارقىن ۇلگىسىنە اينالدى.
بۇل قۇجات بارلىق تاراپتان تولىق راتيفيكاتسيالانعاننان كەيىن ونى جاعالاي ورنالاسقان ەلدەردىڭ تەڭىزدەگى جانە تۇتاس وڭىردەگى ىنتىماقتاستىعىن مۇلدە جاڭا دەڭگەيگە شىعارىپ, ەۋرازيا قۇرلىعىنىڭ ەكونوميكالىق, مادەني-الەۋمەتتىك ومىرىنە تىڭ سەرپىن بەرەتىنى الدەن-اق بولجانىپ وتىر.
بەيرەسمي تۇرعىدا «كاسپي تەڭىزىنىڭ كونستيتۋتسياسى» دەپ اتالا باستاعان كونۆەنتسيا ءبىز ءۇشىن كاسپي وڭىرىندەگى ساياسي تۇراقتىلىقتى ساقتاۋداعى رولىمەن قۇندى ءارى ساۋدا-ەكونوميكالىق تۇرعىدان زور مۇمكىندىكتەرگە جول اشاتىندىعىمەن ماڭىزدى. ويتكەنى قابىلدانعان كونۆەنتسيا كەلەشەكتە ەنەرگيا رەسۋرستارىن ءوندىرۋ, ونى تاسىمالداۋ شارالارىنان بولەك, اۋقىمدى, جاڭا بىرىككەن جوبالاردى جۇزەگە اسىرۋعا, كوپتەپ ينۆەستيتسيا تارتۋعا مۇمكىندىك بەرەدى. قۇجات قازاقستاننىڭ ورتالىق ازيا ەلدەرىمەن ىقپالداستىعىن, ترانزيتتىك الەۋەتىن ارتتىرۋعا ايرىقشا ىقپال ەتەتىن بولادى. بۇل ورايدا, ەلىمىزدە جۇزەگە اسىرىلىپ جاتقان «نۇرلى جول» باعدارلاماسىنىڭ الەۋەتى كەڭىنەن اشىلاتىنى انىق. كۇنى كەشە اشىلىپ جاتقان قۇرىق پورتى قىتايدان شىعاتىن ترانزيتتىك جۇك اعىنىن قورعاستا قابىلداپ الىپ, كاسپي ارقىلى ەۋروپاعا جالعايتىن بولادى. بۇل ارالىقتاعى العاشقى تاسىمال باستالىپ تا كەتتى.
كونۆەنتسيا ەلىمىزدىڭ تەڭىزبەن بايلانىستى وندىرىستىك-شارۋاشىلىق سالالارىنا دا تىڭ سەرپىن اكەلىپ, ساۋدا مەن تۋريزم الەۋەتىن ۇلعايتۋعا العىشارت جاساپ وتىر. Əسىرەسە, مۇناي-گاز رەسۋرستارىنا قاتىستى جوبالاردان بولەك, بۇرىن ءوز كەزەگىن كۇتىپ كەلگەن وزگە دە تابىستى جوبالاردى قولعا الۋدىڭ ءساتى تۇسكەلى تۇر.
جالپى, كونۆەنتسيا كاسپي ماڭى ەلدەرىنىڭ قاۋىپسىزدىگىن قامتاماسىز ەتۋدە, توتەنشە جاعدايلاردىڭ الدىن الۋدا, تەڭىزدىڭ تابيعي قازىناسىن قورعاپ, ونى ءتيىمدى پايدالانۋدا, ءوڭىردىڭ ەكونوميكالىق ءرولىن ارتتىرۋدا, وڭىردەگى تۇرعىنداردىڭ الەۋمەتتىك ماسەلەلەرىن شەشۋدە جəنە باسقا دا كوپتەگەن ماڭىزدى ىستەردە شەشۋشى ءرول اتقاراتىن بولادى.
سونىمەن قاتار اتالعان كونۆەنتسيا كاسپي ماڭى ەلدەرى اراسىنداعى ىنتىماقتاستىقتى ودان ءارى نىعايتۋعا, ەكونوميكالىق بايلانىستاردى ۇدەتۋگە, بۇعان دەيىن جۇزەگە اسىرىلىپ كەلگەن جان-جاقتى ارىپتەستىك قاتىناستاردى تەرەڭدەتە تۇسۋگە كەڭىنەن جول اشادى. وسى ارادا مەملەكەت باسشىسى نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ سامميت بارىسىندا كولىك-ترانزيت قۋاتىن ارتتىرۋ ءۇشىن تاريف ساياساتىن جەتىلدىرۋدى, كونۆەنتسياعا قاتىسۋشى ەلدەردەگى تاسىمالداۋ جاعدايىن جاقسارتۋدى ۇسىنعانىن, كاسپي ماڭى مەملەكەتتەرىنىڭ دوستىق قارىم-قاتىناستارىن نىعايتىپ, سونداي-اق بىرلەسىپ تىعىز ىنتىماقتاستىق ورناتىپ, تەڭىزگە ۇقىپتىلىقپەن قاراۋ كەرەكتىگىنە نازار اۋدارعانىن ايتا كەتكەن ءجون.
نەگىزىندە, كونۆەنتسيانى ازىرلەۋ جانە ونى بەكىتۋ بارىسىندا بەس مەملەكەتتىڭ دە مۇددەسى, تالاپ-تىلەگى بارىنشا ەسكەرىلىپ, سونىڭ ناتيجەسىندە ورتاق مəمىلەگە, ءتيىمدى ۋاعدالاستىققا قول جەتكىزىلدى. دەگەنمەن, كاسپيگە قاتىستى باستى قۇجات قابىلدانعانىمەن, بۇل باعىتتاعى جۇمىستار وسىمەن توقتاپ قالمايدى. ەندى الداعى ۋاقىتتا كونۆەنتسيانىڭ تالاپتارىن ءوز دەڭگەيىندە ءتيىمدى جۇزەگە اسىرۋ جəنە وڭىردەگى ارىپتەستىكتىڭ ءتۇرلى سالالارىنا ۋاقىت تالابىنا ساي باقىلاۋ جاساۋ, قاداعالاۋ ءۇشىن قاتىسۋشى مەملەكەتتەردىڭ وكىلەتتى وكىلدەرى دەڭگەيىندە تۇراقتى بەسجاقتى كونسۋلتاتسيالار مەحانيزمى قۇرىلماق...
كاسپي ماڭى مەملەكەتتەرىنىڭ قۇقىقتارى مەن مىندەتتەمەلەرىنە, ايماقتىڭ قاۋىپسىزدىگىنە, وركەندەۋىنە مۇمكىندىك بەرەتىن بارلىق كەشەندى مəسەلەلەر قامتىلعان كونۆەنتسيانىڭ قاتىسۋشى ەلدەردىڭ سەنىمدى سەرىكتەستەر بولۋى ءۇشىن جان-جاقتى ءارى ءتيىمدى زاڭنامالىق بازا تۇزەتىنىن, سونداي-اق تاراپتاردىڭ ۇستانىمدارىن ناقتىلايتىن الەۋەتكە يە ەكەنىن ەسكەرە سويلەسەك, ول بۇدان بىلاي كاسپي تەڭىزىن بەيبىتشىلىك پەن تاتۋلىقتىڭ ايماعىنا اينالدىرۋ, ەلدەردىڭ تاۋەلسىزدىگى مەن اۋماقتىق تۇتاستىعىن قۇرمەتتەۋ, باسقا مەملەكەتتەردىڭ قارۋلى كۇشتەرىن وڭىرگە ەنگىزبەۋ ماسەلەلەرىندە نەگىزگى قۇرال, ارقاسۇيەر تىرەك بولادى.
تاعى ءبىر توقتالا كەتەر جايت, كونۆەنتسيا بەس مەملەكەتتىڭ بالىق اۋلاۋ كəسىبىنە ەرەكشە قۇقىق بەرەدى. وسى ورايدا ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆ: «تەڭىزدىڭ بالىق اۋلاۋ ايماعىنان تىس بولىگى ورتاق سۋ كەڭىستىگى بولىپ قالا بەرەدى. مەملەكەتتىك تەڭىز شەكاراسىنان تىس اۋماقتا كاسپي جاعاسىنداعى ەلدەردىڭ تۋى بار كەمەلەرى ەركىن جۇزە بەرەتىن بولادى. باسقا تەڭىزگە جəنە əلەمدىك مۇحيتقا شىعۋ ەركىندىگى جونىندەگى ۋاعدالاستىقتىڭ ماڭىزى زور. ءƏربىر مەملەكەت ءوز بولىگىنىڭ شەگىندەگى تەڭىز ءتۇبىنىڭ بايلىقتارىنا قاتىستى ەگەمەندىك قۇقىعىن جۇزەگە اسىرادى. سوندىقتان تەڭىز ءتۇبى ارقىلى ماگيسترالدى قۇبىرلار مەن كابەلدەردى جۇرگىزۋ ەكولوگيالىق تالاپتاردى ساقتاعاندا عانا مۇمكىن بولاتىنى قاراستىرىلعان», – دەدى. راسىندا دا, كاسپي ايرىقشا ەكوجۇيەسى بار سۋ باسسەينى. بىزدەر تەڭىز دەگەنىمىزبەن, ءىس جۇزىندە وزگە تەڭىز-مۇحيتتارمەن جاناسپايتىن تۇيىق سۋ. سايكەسىنشە, بيورەسۋرستارى دا سىرتقى ەكولوگيالىق فاكتورلارعا اسا سەزىمتال بولىپ كەلەدى. سوندىقتان ونىڭ بيوالۋاندىعىن ساقتاۋ ماسەلەسىنە بەس ەل بىردەي جاۋاپتانۋى ءتيىس.
سونىمەن قاتار كونۆەنتسيا قاعيداتتارىنىڭ ساقتالۋى كاسپي ماڭى ەلدەرىنىڭ كولىك ينفراقۇرىلىمىنىڭ دامۋىنا, وڭىردەگى ترانزيتتىك əلەۋەتتىڭ ارتۋىنا, تەڭىزدىڭ ەكولوگيالىق جۇيەسى مەن بيولوگيالىق رەسۋرستارىنىڭ قورعالۋىنا بارىنشا وڭ ىقپالىن تيگىزەدى.
قورىتا ايتقاندا, اقتاۋ ءسامميتى جوعارى دەڭگەيدە ۇيىمداستىرىلدى. ونىڭ تابىستى وتۋىنە بارلىق قاتىسۋشى مەملەكەتتەر بەلسەنە اتسالىستى. وندا تاريحي ءمانى زور كونۆەنتسيادان بولەك, جاعالاۋ ەلدەرى ءۇشىن ماڭىزدى كاسپي تەڭىزىندە تەرروريزمگە قارسى كۇرەس جۇرگىزۋ, وڭىردە ۇيىمداسقان قىلمىسقا قارسى كۇرەس, ساۋدا-ەكونوميكالىق ىنتىماقتاستىق, كولىك سالاسىنداعى ارىپتەستىك, كاسپي تەڭىزىندە جانجالدىڭ الدىن الۋ, شەكارا ۆەدومستۆولارىنىڭ ىنتىماقتاستىعى مەن ءوزارا ءىس-قيمىلى تۋرالى كەلىسىمدەر مەن حاتتامالارعا قول قويىلۋى دا اقتاۋ ءسامميتىنىڭ سالماعىن ارتتىرا ءتۇستى.
جولدىباي بازار, «ەگەمەن قازاقستان»