مەكتەپ وقۋشىلارىنىڭ جادىراعان جاز ايلارىندا دەمالىپ, دەنساۋلىعىن نىعايتىپ, ءبىلىم كوكجيەگىن كەڭەيتەتىن بالالاردىڭ ۇلتتىق دەمالىس لاگەرىن ۇيىمداستىرساق, ۇتىمدى تۇستارى قايسى؟
ەندى وسى كوزقاراس توڭىرەگىندەگى ۇسىنىستارىمىزدى تاراتىپ كورەلىك. الدىمەن, تاۋەلسىزدىگىمىزدى العالى 27 جىل وتسە دە تۇتاس وبلىستا ءبىر لاگەردىڭ بولماۋى جۇقالاپ ايتقاندا ۇيات نارسە. ۇلتتىق بالاباقشامىز بار, ۇلتتىق مەكتەبىمىز بار, نەگە بالالاردىڭ ۇلتتىق دەمالىس لاگەرى بولماسقا؟! ونداي لاگەردى قازاقتىڭ ۇلتتىق قولونەرىنىڭ بار بايلىعىن سارقا جۇمساپ, قۇرقىلتايدىڭ ۇياسىنداي جىلى, حان ورداسىنداي اسەم ەتىپ دايىنداۋعا بولار ەدى. ءتىپتى جاتىن ورىندارى كيىز ءۇي كەيىپتەس بولسا دەيسىڭ.
توعىز اي بويى جاساندى تاعامداردان مەزى بولعان مەكتەپ وقۋشىلارى قازاقتىڭ ۇلتتىق تاعامدارىمەن ازىقتاندىرىلسا اعزالارى وزگەشە قۋات الار ەدى. قازاقتىڭ جالپاق تىلىمەن ايتقاندا, «اعارعان ءىشىپ» قايتسا. قىمىز بەن شۇباتتىڭ, قازى-قارتانىڭ, جال-جايانىڭ قادىر-قاسيەتى تۋرالى از ايتىلىپ جۇرگەن جوق. ۇلتتىق بالالار لاگەرىندە وسىنداي تاعامداردى داستارقان مازىرىنە ەنگىزۋ ارقىلى عاسىرلار بويى الاش جۇرتىنىڭ اق داستارقانىنان ۇزىلمەگەن ءدامدى دارىپتەمەس پە ەدىك!؟
ۇلتتىق بالالار لاگەرىنىڭ جانىندا ۇلتتىق سپورت تۇرلەرى كەڭ ءورىس السا. تايعا تاقىم تيگىزىپ كورمەگەن قالا بالالارى تۇنىق, تازا اۋادا, كوركەم, عاجاپ تابيعاتتىڭ اياسىندا اتپەن سەرۋەندەسە كۇرەتامىرلارىنداعى قالعىپ كەتكەن باياعى باتىر بابالارىمىزدىڭ ارۋاقتى ايباتى ويناپ, جىگەرى ارتپاس پا ەدى. ءتىپتى ات ۇستىندەگى اۋدارىسپاق, كوكپار دا بالالاردى شىنىقتىرۋعا, شاپشاڭدىعىن ارتتىرۋعا يگى ىقپال ەتەر ەدى عوي.
بالالاردىڭ ۇلتتىق لاگەرىندە سان عاسىردان بەرى جالعاسىپ كەلە جاتقان ۇلتتىق ويىندار ويناتىلسا, التىباقان قۇرىلىپ, حالقىمىزدىڭ رۋحاني بايلىعىنىڭ باعا جەتپەس بايلىعى – اسەم اندەرى شىرقالىپ, كۇيلەرى تارتىلسا. ۇلتتىق لاگەردىڭ تىلدىك, لينگۆيستيكالىق باعىتتاعى پايداسى دا وراسان. وسىنداي ويىندار وينالۋمەن ەركىن قارىم-قاتىناس جاسالۋدىڭ ارقاسىندا انا ءتىلىمىز جاڭا ءبىر ساتىعا كوتەرىلەر ەدى. ونى ايتاسىز, ۇلتتىق لاگەردە وسى كۇنى كوپ ايتىلىپ جۇرگەن اعىلشىن تىلىندە سويلەسۋ ءستيلىن قالىپتاستىرۋعا بولادى.
ءتىلشى عالىمدار ءتىل ۇيرەنۋدىڭ ەركىن فورماسىنىڭ پايداسى تۋرالى ءجيى ايتىپ ءجۇر. ۇلتتىق لاگەردە كوممۋنيكاتيۆتىك قابىلەتتەردى دامىتۋعا سارا جول اشىلادى. ءارتۇرلى تانىمدىق باعىتتاعى جۇمىستاردى ۇيىمداستىرۋعا ابدەن بولار ەدى. كەيىنگى جاس ۇرپاق وڭىردەگى سان الۋان اعاش, ءشوپتىڭ اتاۋىن دا بىلمەيدى عوي. مىنە, تابيعاتتىڭ تىلسىمىمەن تىلدەسىپ, تىنىسىن اڭعارۋعا تاماشا جول اشىلار ەدى.
ەگەر ۇلتتىق بالالار لاگەرى اشىلا قالسا, وبلىس ورتالىعىنداعى ولكەتانۋ, ادەبيەت جانە ونەر, مالىك عابدۋللين اتىنداعى مۇراجايلاردىڭ كوشپەلى كورسەتىلىمىن ۇيىمداستىرىپ, جەلكىلدەپ ءوسىپ كەلە جاتقان جاس ۇرپاققا ولكە تىنىسى, ۇلتىمىزدىڭ ۇلىق قايراتكەرلەرى تۋرالى مول ماعلۇمات بەرە الار ەدى. قازاق تەاترى, وبلىستىق فيلارمونيا دا قاراپ قالماس. وسى جۇمىستاردى جۇزەگە اسىرۋ ءۇشىن الدىمەن ماتەريالدىق-تەحنيكالىق بازا, سودان سوڭ دايىن كادرلار قاجەت. ەكىنشى ماسەلەنى شەشۋ وپ-وڭاي. كوكشەتاۋ قالاسىنداعى جانايدار مۋسين اتىنداعى قازاق پەداگوگيكا كوللەدجىنىڭ ۇجىمى ساقاداي-ساي ەمەس پە.
– مەن 1966 جىلى بۇكىلوداقتىق ارتەك لاگەرىندە پيونەر جەتەكشىسى بولىپ جۇمىس ىستەدىم,–دەيدى ءبىلىم سالاسىنىڭ ارداگەرى شياپ اليەۆ, – اعا بۋىن ارتەك لاگەرىنىڭ سول زامانداعى جەر جارىپ تۇرعان اتاق-داڭقىن جاقسى بىلەدى. بۇل لاگەرگە كەڭ-بايتاق كەڭەس وداعىنىڭ عانا ەمەس, الىس-جاقىن شەتەلدەردىڭ بارىنەن كەلەتىن. دوستىق پەن مادەنيەتتىڭ وشاعى ەدى. ول زاماندا ارتەككە بارۋ دەگەن ارمان. ەگەر بالالاردىڭ ۇلتتىق دەمالىس لاگەرىن ۇتىمدى ۇيىمداستىرا الساق, وعان تەك وزات وقۋشىلاردى جىبەرۋ ارقىلى ءبىلىم سالاسىنداعى ىنتالاندىرۋدىڭ ءبىر جولىن دۇنيەگە اكەلۋگە بولادى. ءتىپتى جالعىز جەرگىلىكتى ۇلت وكىلدەرى ەمەس, ءتىل ۇيرەنەمىن دەگەن, قازاق سالتىنىڭ سالت-ءداستۇرى, ادەت-عۇرپىن ۇيرەنەمىن دەگەن وزگە ۇلت وكىلدەرى بالالارىن دا جىبەرۋگە بولار ەدى. مۇنىڭ ءوزى ءتىلدى, مادەنيەتتى دامىتۋدىڭ وزىق ۇلگىسىنە اينالىپ, ۇلتتىق ءۇردىستىڭ ابىرويى اسقاقتار ەدى. بىلاي قاراعاندا قولدان كەلمەيتىن دە شارۋا ەمەس. بۇل ۇلتقا ءبولىنۋدىڭ ەمەس, قايتا تۇتاستىقتىڭ تامىرىن جاياتىن باستاۋ كوزى.
ۇلتتىق بالالار لاگەرىندە تۋريزم جولعا قويىلسا. ايتالىق, بۋرابايدىڭ بيىگىنەن التى الاشقا 47 جىل بيلىگىن جۇرگىزگەن ابىلاي ورداسى, قازاقتىڭ سوڭعى قاھارمان حانى كەنەسارىنىڭ ۇڭگىرى ءتارىزدى تاريحي جەرلەردى ارالاتىپ, تاعىلىم بەرسە, وتانسۇيگىشتىك ءتارىزدى قاسيەتتى تۇما بۇلاقتىڭ كوزى اشىلماس پا. ەل ەرتەڭى جاس ۇرپاق از ۋاقىت بولسا دا ۇلتتىق قۇندىلىقتاردىڭ اق بەسىگىنە بولەنىپ, تەرەڭدەگى تامىردان ءنار الىپ, ءبىلىم كوكجيەگىن كەڭەيتىپ ءبىر جاساپ قالار ەدى.
بايقال ءبايادىل, «ەگەمەن قازاقستان»
اقمولا وبلىسى