مەشىتكە اينالعان شىركەۋ

دەسە دە, ەجەلگى تاراز تۋراسىندا ورتاعاسىرلىق ساياحاتشى, گەوگراف, تاريحشىلاردىڭ بارلىعى دا ءوز دەرەكتەرىن جازىپ قالدىرعانىمەن, ەشقايسىسى كونە شاھاردىڭ ناقتى ورنىن كورسەتپەگەن. ال تاريحي دەرەكتەردەن بىلەتىنىمىزدەي, ح عاسىردا ءومىر سۇرگەن اتاقتى اراب گەوگرافى ءال-ماكديسي «تاراز – ۇلكەن قالا, باۋ-باقشالى, ءجيى قونىستانعان رابادى بار. قالانى ۇلكەن وزەن ەكىگە ءبولىپ تۇر. جان-جاعىنا ور قازىلعان ءتورت قاقپاسى بار جانە ورتالىق مەشىت بازاردىڭ ورتاسىندا ورنالاسقان» دەپ جازادى. بۇدان كەيىن تاريحي دەرەكتەر نەگىزىندە تاراز قالاسىنىڭ ناقتى ورنىن انىقتاۋ ماقساتىندا كوپتەگەن عالىمدار مۇندا زەرتتەۋ جۇمىستارىن جۇرگىزگەن. مۇندا اراب ءال-ماكديسيدىڭ مەشىت دەپ وتىرعانى قانداي مەشىت دەگەن سۇراق تۋادى.

بۇگىنگى تاراز قالاسىنداعى قاراحان كەسەنەسى ورنالاسقان ماڭدا ەرتە يسلام داۋىرىندەگى مە­شى­ت بار. ەجەلگى اراب گەوگرافىنىڭ مەشىت جايلى جازۋىندا دا وزىندىك ءمان بار سەكىلدى. تالاي عاسىردان بەرى تاريح قويناۋىندا قالىپ كەلگەن ەرتە يسلام ءداۋىرىنىڭ مەشىتى 2006 جىلى ارحەولوگيالىق عىلىمي-زەرتتەۋ جۇمىستارى با­رىسىندا انىقتالىپتى. قاز­با بارىسىندا ءVىىى-ءىح عاسىر­لار­داعى نەستورياندىق حريس­تيان شىركەۋىنەن سول ءىح-ءحىى عاسىرلاردا قايتا جاساقتالعان مەشىت قۇرىلىسىنىڭ ورنى تابىلعان. جامبىل وبلىستىق تاريحي-مادەني ەسكەرتكىشتەردى قورعاۋ جانە قالپىنا كەلتىرۋ ديرەكتسياسىنىڭ ديرەكتورى سەيىتجان ءىلياستىڭ ايتۋىنشا, قيراندىنى تازالاۋ كەزىندە باعانالاردىڭ تۇعىر تاستارى, شىعىس جاعىندا ساكى جانە باتىسىندا ءمىناجات ەتەتىن ميحرابتىڭ ورنى انىقتالعان. «كەشەندى زەرتتەۋلەر ناتيجەسىندە تابىل­عان نىساننىڭ ءVىى-ءحىى عاسىر­مەن مەرزىمدەلەتىن قازاقستان جەرىندەگى ەرتە يسلام ءداۋىرى كەزىندە سالىنعان قۇرىلىس ورىنى ەكەندىگى جانە حريستياندىق عيباداتحانادان قايتا جاساقتال­عان مۇسىلماندىق مەشىت ەكەنى دالەلدەندى», دەيدى ول.

ەرتە يسلام داۋىرىندەگى مەشىتتى ارالاپ كورگەنىمىزدە, سول عاسىرلارعا جاتاتىن كەرۋەن سارايىن كوردىك. بۇل جەرگە قازبا جۇمىستارى كەزىندە تابىلعان مونەتالار مەن قىش-قۇمىرالار قويىلىپتى. سونىمەن قاتار جالپى سانى سەگىز بولمە بولۋى مۇمكىن عيماراتتىڭ ءۇش رەت قايتا جاساقتالعانى دا بەلگىلى بولعان. ەكى عيماراتتىڭ دا ەڭ تومەنگى ەدەن دەڭگەيىنەن باستاپ تابىلعان قىتاي جانە تۇرگەش تەڭگەلەرى جانە مۇنان كەيىنگى دەڭگەيلەردە كەزەڭ-كەزەڭىمەن ساقتالعان ارتەفاكتىلەر ەكى عيماراتتىڭ دا قايتا جاساقتالۋ كەزەڭدەرىنىڭ ءبىر مەزگىلدە ءجۇرىپ وتىرعانىن كورسەتەدى.

 تاراز قالاسى كەزىندە ءىرى ساۋدا ورتالىعى بولعان شاھار. بۇل جەردەن كۇن سايىن مىڭداعان كەرۋەن ۇلى جىبەك جولى ارقىلى وزگە مەملەكەتتەرگە اتتانىپ وتىرعان. الايدا ەرتە يسلام داۋىرىندەگى مەشىتكە قاراما-قارسى سالىنعان بۇل «كەرۋەن سارايى» تارازداعى «تورتكۇل» كەشەنى سياقتى كەرۋەن اتتاندىراتىن ورىن ەمەس, سول كەزدەگى كوپشىلىكتىڭ ناماز ۋاقىتىن كۇتەتىن ورنى بولعانعا ۇقسايدى. سونىمەن قاتار بۇل جەردە قازاق حاندىعىنىڭ 550 جىلدىعىنا وراي سالىنعان «كونە تاراز» كەشەنىنەن باستالىپ, كەرۋەن سارايعا قاراي جالعاساتىن كونە جول بار. بۇل جول ح-ءحىى عاسىرلارعا جاتادى. جولعا توسەلگەن قىزىل تاستار كۇنى بۇگىنگە دەيىن ساقتالعان. بىراق, كونە زاماننان بەرى كەلە جاتقان تاس جولدىڭ ورتاڭعى بولىگى بۇگىندە ادامباەۆ كوشەسى دەپ اتالىپ, ول جەرلەرگە جەكە ۇي­لەر سالىنىپ كەتكەن ەكەن. ال سول ۇيلەردىڭ استىندا كۇنى بۇگىنگە دەيىن تالاي تاريحي جادىگەردىڭ جاسىرىنىپ جاتۋى مۇمكىن.

تاريحشىلار بۇگىندە ەرتە يسلام داۋىرىندەگى بۇل مەشىتتىڭ كەزىندە شىركەۋ بولعانىن ايتىپ ءجۇر. ال سول شىركەۋدىڭ قالاي مەشىتكە اينالعانىن مىنا ءبىر تاريحي وقيعامەن بايلانىستىرادى. قارلۇقتاردىڭ تۇڭعىش قاعانى 841 جىلى سامارقانداعى سامانيلىك جەرگىلىكتى بيلەۋشى نۋح-يبن-اسادقا قارسى سوعىس اش­قانى تاريحتان بەلگىلى. ساما­ني­لىكتەر تۇرىكتەرگە قارسى «قا­سيەتتى سوعىس» جاريالاپ, يسپيد­جاب قالاسىن باسىپ الىپ, كوش­پەندىلەردەن باۋ-باقشا, ءجۇزىم القابىن, جايىلىمىن قورعايتىن دۋال دا تۇرعىزعان. ءسويتىپ سول ۋاقىتتا يسپيدجاب ايماعى, ياعني ساۋراننان تاراز قالاسىنا دەيىنگى اۋماق سامانيلىكتەردىڭ بولماشى عانا بيلىگىنە كوشكەن. «يسپيدجاب بيلەۋشىسى قاعان بىلگە-كۇل-قادىرحان جىل سايىن الىم-سالىقپەن قوسا سامانيلىكتەرگە ءتۇرلى سىي-سياپات جانە ديرحەمنىڭ تورتتەن ءبىرىن جىبەرىپ تۇرۋعا مىن­دەت­تى بولدى. ولارعا فەرعانامەن قوسا, سىردارياداعى تۇرىك قالا­لارىنان 326 مىڭ 490 دير­حەم ءتۇسىپ تۇردى. ال 893 جىلى سامانيلىك ءامىر يسمايل يبن اح­مەت ءوز يمپەرياسىنىڭ سولتۇستىك-شىعىس شەكاراسىن قاۋىپسىز ەتۋگە ۇمتىلىپ باقتى. بىراق قارلۇق قاعانى وعۇلشاق قادىرحان ۇزاق ۋاقىتقا سوزىلعان قورشاۋعا توتەپ بەردى. اقىرى ناۋرىز-ءساۋىر ايلارىندا قالا قۇلادى.

تاريحشى نەرشاحي قالانىڭ الىنۋى جايلى «يسمايل ولاردىڭ استاناسى تارازدى باسىپ الىپ, پاتشانىڭ ايەلىن جانە ون مىڭ ادامدى تۇتقىنعا الدى. ول قولعا تۇسكەندەردىڭ كوبىن ءولتىرىپ, كوپتەگەن ات-كولىگىن الدى. العاندارىنىڭ ءبارىن ساناپ شىعۋ مۇمكىن ەمەس. ولجانى بولىسكە سالۋ كەزىندە ءاربىر مۇسىلمان سالت اتتىعا مىڭ ديرحەمنەن كەلەدى» دەگەن حابارىن ودان ءارى تولىقتىرادى. «تارازدىڭ ءامىرى جاۋعا بەرىلدى جانە سانسىز كوپ ديقاندارىمەن بىرگە يسلامدى قابىلدادى. مۇنداعى ۇلكەن شىركەۋ مەشىتكە اينالدى» دەپ جازادى. قارلۇقتار يسلام ءدىنىن قابىلداۋ ارقىلى تارازدىڭ سايا­سي تاۋەلسىزدىگىن ساقتاپ قالدى», دەيدى جامبىل وبلىستىق تاريحي-مادەني ەسكەرتكىشتەردى قورعاۋ جانە قالپىنا كەلتىرۋ ديرەكتسياسى تاريح جانە ارحەولوگيا ءبولىمىنىڭ باسشىسى, تاريحشى-ارحەولوگ ساۋران قاليەۆ. ەندى بۇدان كەيىن سول نەرشاحيدىڭ جاز­باسىنداعى مەشىتكە اينالعان شىر­كەۋ وسى دەگەن وي تۇيۋگە بولادى.

جالپى, تاراز قالاسىنىڭ تاريحى تۋرالى جازبالار مەن دەرەكتەر وتە كوپ. بارلىق عالىمدار تارازدىڭ وتە كونە شاھار ەكەنىن راستايدى. ماسەلەن وسى ۋاقىتقا دەيىن بەلگىلى بولعان مۇنداعى تاريحي نىساندار مەن ەسكەرتكىشتەر دە تاريح تاعىلىمىن العا تارتادى. ەلباسىنىڭ «تاراز – تاريحىمىزدىڭ تەمىرقازىعى» دەگەن ءسوزى دە بۇل ءوڭىردىڭ كونە تاريحتىڭ كومبەسى ەكەنىن دالەلدەيدى. كوكتەم مەزگىلىندە جامبىل وڭىرىنە ارنايى كەلىپ, ورتاعاسىرلىق اقىرتاس كەشەنىنە بارعان ەلىمىزدىڭ مادەنيەت جانە سپورت ءمينيسترى ارىستانبەك مۇحامەدي ۇلى اۋليەاتا ايماعى ءتۋريزمدى دامىتۋعا سۇرانىپ تۇرعانىن, سوندىقتان دا مۇندا اتالمىش سالانى وركەندەتۋ كەرەكتىگىن ايتقان بولاتىن. ماسەلەن, تاراز توپىراعى دەسە ەسكە قاراحان, ايشا ءبيبى سياقتى ساناۋلى عانا تاريحي نىساندار تۇسەدى. ال وبلىس ايماعىندا نەمەسە تاراز قالاسىنىڭ وزىندە باسقا دا قانشاما تاريحي جەرلەر بار. سونىڭ ءبىرى وسى ەرتە يسلام داۋىرىندەگى مەشىت بولسا كەرەك. جۋىردا عانا وبلىستىق تۋريزم باسقارماسى وڭىردە تۋريستىك كلاستەردى دامىتۋ ماقساتىندا اتالعان كونە مەشىتكە تۋريستىك كومپانيالاردىڭ باسشىلارىن جيناپ, كەزدەسۋ ۇيىمداستىرعان بولاتىن. تاريحتىڭ تىلسىمىن تارقاتىپ بەرەتىن وسىنداي كيەلى نىساندار كوپشىلىكتىڭ قولداۋىنا يە بولسا, جامبىل وبلىسىندا تۋريزم سالاسى ويداعىداي قارقىن الار ەدى...

حاميت ەسامان, «ەگەمەن قازاقستان»