جەتىسۋدىڭ جەتى ارناسىنىڭ ءبىرى – كۇركىرەپ اعاتىن كوكسۋ وزەنى. ساعاسىن لاباسى, شاعان تاۋلارىنىڭ ەتەگىنەن جيناپ, ءبىر ارناعا توعىسسا دا ارعى نەگىزىن جوڭعار الاتاۋىنىڭ مۇزدىقتارىنان تارتاتىن اساۋ وزەننىڭ ءوزى. وسى كوكسۋ ەتەككە تۇسكەن سايىن تارامدانىپ, ورگەن قىز بۇرىمىنداي بۇرالىپ اعادى دا, جاعاسىن مەكەندەگەن جۇرتقا نەسىبە بولىپ بۇيىرادى. ارنا بويىندا ورنالاسقان اۋداننىڭ اتى دا – كوكسۋ.
جەتىسۋدىڭ جەتى ارناسىنىڭ ءبىرى – كۇركىرەپ اعاتىن كوكسۋ وزەنى. ساعاسىن لاباسى, شاعان تاۋلارىنىڭ ەتەگىنەن جيناپ, ءبىر ارناعا توعىسسا دا ارعى نەگىزىن جوڭعار الاتاۋىنىڭ مۇزدىقتارىنان تارتاتىن اساۋ وزەننىڭ ءوزى. وسى كوكسۋ ەتەككە تۇسكەن سايىن تارامدانىپ, ورگەن قىز بۇرىمىنداي بۇرالىپ اعادى دا, جاعاسىن مەكەندەگەن جۇرتقا نەسىبە بولىپ بۇيىرادى. ارنا بويىندا ورنالاسقان اۋداننىڭ اتى دا – كوكسۋ.
وزەن جاعالاي قونعان ەلدىڭ نەگىزگى كاسىبى جەر تىرمالاپ ەگىن ەگۋ, قىر جايلاپ مال ءوسىرۋ بولىپ وتىر. زامانىندا جەتىسۋدىڭ داڭقىن دۇنيە جۇزىنە پاش ەتكەن قانت قىزىلشاسىن وسىرۋدەن كوش باستاعان اۋدان دا وسى بولاتىن. قازىر ءداستۇرلى ەڭبەك جولى جالعاسىپ, اۋدان شارۋالارى ءتاتتى ءتۇبىر ەگىستىگىن جانداندىرىپ وتىر. كوكتەمدە 2 مىڭ گەكتارعا قانت قىزىلشاسىنىڭ تۇقىمى سەبىلگەن ەكەن. بۇل بىلتىرعىعا قاراعاندا, اجەپتاۋىر وسكەن كورسەتكىش. اۋدانداعى قانت زاۋىتىنىڭ جۇمىسى قايتا جاندانىپ, ءونىمدى ساتىپ الۋ جولعا قويىلعالى بەرى شارۋالاردىڭ ءىسى وڭالا تۇسكەن. ءتاتتى ءتۇبىر تاناپتارىنان جينالاتىن ءونىمنىڭ بولجامدى مەجەسى وسى كۇزدە 71 مىڭ توننادان اسادى دەيدى ماماندار. بۇعان ديقاندار دا سەنىمدى.
مىسالى, اۋدانداعى «كەڭ دالا» شارۋا قوجالىعىنىڭ باسشىسى قاليبەك الپىسباەۆ 160 گەكتار جەرگە قانت قىزىلشاسىنىڭ تۇقىمىن سەپكەندەرىن ايتادى. ءونىم جامان بولماۋى كەرەك. «كەڭ دالا» قوجالىعى تەك ءتاتتى ءتۇبىر وسىرۋمەن اينالىسپايدى ەكەن. جەمىس-جيدەك, جۇگەرى دە ەككەن. 130 گەكتار القاپتا سويا داقىلى جايقالىپ تۇر. ءارى وسى قوجالىق وڭىردەگى وزا شاۋىپ شىققان قوجالىق رەتىندە باسقا دا شارۋالاردىڭ ىسىنە كومەك بەرىپ, ورتالىقتاندىرىلعان قىزمەت كورسەتۋ مىندەتىن موينىنا الىپتى.
2015 جىلى «كەڭ دالانىڭ» بازاسىندا «الان» سەرۆيستىك-دايىنداۋ ورتالىعى قۇرىلعان بولاتىن. بۇل قانت قىزىلشاسىن وسىرۋگە ارنالعان 28 بىرلىك تەحنيكانى ساتىپ الۋعا مۇمكىندىك بەرگەن. قازىر قۇنى 141 ملن تەڭگە تۇراتىن قاجەتتى تەحنيكا ەگىنجايلاردا توقتاۋسىز ءجۇرىپ, شارۋالاردىڭ قولىن ۇزارتۋدا. وسىنىڭ ارقاسىندا «الان» سەرۆيستىك-دايىنداۋ ورتالىعى وتكەن جىلى اۋدانداعى 10 شارۋاشىلىقتىڭ جالپى كولەمى 350 گەكتار بولاتىن قانت قىزىلشاسىن كۇتىپ-باپتاۋعا كومەكتەسىپ, جيناپ تا بەرگەن. ال «كەڭ دالا» قوجالىعىنا سەرىكتەس رەتىندە بىرىككەن 12 شارۋا قوجالىعى بۇل تەحنيكالاردىڭ يگىلىگىن ەگىن ماۋسىمىنىڭ باسىنان بىرگە كورىپ وتىر. مۇنان بولەك «كەڭ دالا» شارۋاشىلىعىنىڭ بازاسىندا زىليحا تامشىباەۆا اتىنداعى وقۋ ورتالىعى قۇرىلعان ەكەن. بۇل ورتالىق ديقانداردى ءتۇرلى تەحنولوگيالارعا وقىتىپ, ەگىستىكتەگى وزىق تاجىريبەلەردى جەرگىلىكتى جەرگە تاراتۋ ماقساتىندا سەمينارلار وتكىزۋمەن اينالىسادى.
«كەڭ دالا» شارۋا قوجالىعىنىڭ باسشىسى قاليبەك الپىسباەۆ ءسوز اراسىندا بىلتىر قانت قىزىلشاسىنىڭ ءار گەكتارىنان 630 تسەنتنەر تازا ءونىم العانىن ايتىپ قالدى. بيىل بۇل كورسەتكىشتى گەكتارىنا 1000 تسەنتنەرگە جەتكىزۋدى ويلاپ ءجۇر ەكەن. بۇعان قاجەتتى اگروتەحنيكالىق شارالار جاسالعان. ءتاتتى ءتۇبىردىڭ ءتۇرى جاقسى. قازىردىڭ وزىندە ءار تۇپتەگى قىزىلشانىڭ سالماعى 2 كيلودان اينالىپ تۇر. بۇل وتاندىق قانت ءوندىرىسىن دامىتۋعا بەل شەشە كىرىسكەن ەلىمىز ءۇشىن رەكوردتىق كورسەتكىش بولار ەدى. ءتىپتى كەڭەس وداعى تۇسىندا قىزىلشا تانابىنان 1000 تسەنتنەر ءونىم العان ديقان سوتسياليستىك ەڭبەك ەرى اتاناتىن.
جالپى, وتاندىق نارىقتى جەرگىلىكتى قانت ونىمدەرىمەن قامتاماسىز ەتۋ جولىندا الماتى وبلىسىندا ايتارلىقتاي جۇمىس جاسالىپ جاتىر. سول ءۇشىن دە وڭىردەگى قانت زاۋىتتارىن قايتا جاڭعىرتۋدان وتكىزۋگە مول قارجى ءبولىنىپ وتىر. وسى كوكسۋ اۋدانىنداعى قانت زاۋىتىنا دا مودەرنيزاتسيا شەڭبەرىندە 1 ملرد تەڭگە قارجى جۇمسالۋدا. 2015 جىلى باستاۋ العان جاڭعىرتۋ جۇمىستارى قازىر 80 پروتسەنتكە اقتالدى دەسە بولعانداي. جاڭعىرتۋدان كەيىن جوعارى تەحنولوگيالى قۇرال-جابدىقتاردى قولدانۋ ناتيجەسىندە زاۋىت ءار توننا شيكىزاتتىڭ ونىمدىلىگىن 13,3 پروتسەنتكە جەتكىزبەك. بۇعان دەيىن ونىمدىلىك كورسەتكىشى 10 پروتسەنتتەن اسپاي كەلگەن ەكەن. مۇنان بولەك, «كوكسۋ» قانت زاۋىتىن قايتا جاڭعىرتۋ كەزىندە ءوندىرىستى تولىقتاي گازعا قوسۋ ىسىنە ماڭىز بەرىلىپ وتىر. وسىعان دەيىن وندىرىسكە مىڭداعان توننا مازۋت وتىنىن پايدالانىپ كەلگەن زاۋىت ەندى تولىقتاي كوگىلدىر وتىن تۇتىناتىن بولادى. بۇل قۇن جاعىنان دا, ەكولوگيالىق تالاپتار تۇرعىسىنان دا ءتيىمدى ەكەن.
– ءوڭىردى گازداندىرۋ جەكە ۇيلەرگە عانا ەمەس, كاسىپورىندارعا دا ۇلكەن سەپتىگىن تيگىزىپ وتىر. كوكسۋ اۋدانىنداعى قانت زاۋىتى تابيعي گازعا كوشۋ ارقىلى شىعىنىن 20-25 پروتسەنتكە تومەندەتۋگە قول جەتكىزەدى, – دەگەن بولاتىن بۇل تۋراسىندا وبلىس باسشىسى اماندىق باتالوۆ.
وسى جەردە الماتى قالاسىنان تارتىلعان گاز جەلىسى قۇبىرىنا العاشقى بولىپ قوسىلعان كوكسۋ اۋدانى ەكەنىن ايتا كەتۋگە بولار. بيىلعى مامىر ايىندا بالپىق بي اۋىلىنداعى گاز تاراتۋ جۇيەسىنىڭ قۇرىلىسى اياقتالىپ, 32 تۇرعىن ءۇي تابيعي وتىن جۇيەسىنە ءبىر كۇندە قوسىلعان بولاتىن. قازىر تۇرعىندار تاراپىنان كوگىلدىر وتىنعا سۇرانىس جوعارى. اۋدان بويىنشا 2,2 شاقىرىم ورتا قىسىمدى جەر استى گاز قۇبىرى جانە 6 شاقىرىمنان ارتىق تومەنگى قىسىمدى گاز قۇبىرىن تارتۋ اياقتالدى. تۇرعىندار ءۇشىن كوگىلدىر وتىن جەلىسىنە قوسىلۋ قۇنى 320 مىڭ تەڭگە شاماسىندا ەكەن.
اۋداندا قۇرىلىس جۇمىستارى دا قىزا تۇسكەن. وسى جىلدىڭ التى ايى ارالىعىنداعى قۇرىلىس قارقىنىنىڭ قارجىلاي كولەمى 2864 ملن تەڭگەنى قۇراپتى. ناتيجەسىندە 1861 شارشى مەتر تۇرعىن ءۇي پايدالانۋعا بەرىلمەك.
– وبلىستىق بيۋدجەتتەن بەرىلگەن ترانسفەرتتەر ەسەبىنەن بالپىق بي اۋىلىندا 20 پاتەرلىك جالگەرلىك تۇرعىن ءۇيدىڭ قۇرىلىسى باستالىپ, جىل سوڭىنا دەيىن اياقتالادى. سونىمەن قاتار 20 جانە 50 پاتەرلى جالگەرلىك تۇرعىن ۇيلەردىڭ قۇرىلىسىن جۇرگىزۋگە جانە جەكە تۇرعىن ءۇي قۇرىلىسى ءۇشىن ينجەنەرلىك-كوممۋنيكتسيالىق جەلىلەرى قۇرىلىسىنىڭ جوبالىق-سمەتالىق قۇجاتتاماسى دايىندالۋدا, – دەدى بىزگە كوكسۋ اۋدانىنىڭ اكىمى الماس ءادىل.
سونداي-اق جالعا بەرىلەتىن 60 جانە 20 پاتەرلىك تۇرعىن ءۇي قۇرىلىسىن جۇرگىزۋ جوسپارلانىپ وتىر. مۇنىڭ سىرتىندا 40 بلوكتان تۇراتىن تاعى ءبىر تۇرعىن ءۇيدىڭ قۇرىلىسىن باستاۋ ءۇشىن ينجەنەرلىك ينفراقۇرىلىمدارىنا جوبالاۋ جاسالۋدا. دەمەك, اۋداندا تۇرعىن ۇيگە دەگەن سۇرانىس بار. بۇل ءبىر سەبەپتەن اۋداننىڭ وبلىس ورتالىعىنا جاقىن ورنالاسقاندىعىنان دا بولۋى مۇمكىن. اۋداندا ازىق-ت ۇلىك باعاسى ارزان, ۇلكەن جولدىڭ بويىندا ورنالاسقاندىقتان ساۋدا-ساتتىق تا قىزىپ تۇر.
ايتپاقشى, بالپىق بي اۋىلىنداعى «كاريموۆ» شارۋا قوجالىعى اۋداندا ءبىرىنشى بولىپ جاڭا تەحنولوگيامەن ءسۇت ءوندىرۋدى باستاپتى. مەملەكەت-جەكەمەنشىك ارىپتەستىگى نەگىزىندە اشىلعان تاۋارلى-ءسۇت فەرماسىندا 400 باس ساۋىن سيىر بار. مالدىڭ بارلىعى اسىل تۇقىمدى, شەتەلدەن اكەلىنگەن. فەرماداعى جۇمىس تولىقتاي تسيفرلى جۇيەدە باسقارىلادى. ساۋىن سيىرلاردىڭ جەم-ءشوبىن ۋاقتىلى بەرۋ مەن استىن تازالاپ, سۋارۋعا دەيىنگى ارەكەت ارنايى جۇيەدە باقىلانادى. ال سيىردى 4 روبوت ساۋىپ, ءسۇتىنىڭ قۇرامىن انىقتاپ, تۇتىنۋعا جىبەرۋگە دايىندايدى. قازىر ساۋىلىپ تۇرعان 309 سيىردان تاۋلىگىنە 10 مىڭ تونناعا دەيىن ءسۇت جينالادى ەكەن.
جالپى, كوكسۋ اۋدانىندا مەنشىك تۇرىنە قاراماستان, مال تۇقىمىن اسىلداندىرۋ جۇمىستارى جولعا قويىلىپتى. اسىرەسە ەتتى, ءسۇتتى سيىر سانىن كوبەيتۋ ءۇشىن 269 باس اسىل تۇقىمدى بۇقا ساتىپ الىندى. بۇل ءوز كەزەگىندە ەت پەن ءسۇت وندىرۋدەگى تابىس كەپىلىنە اينالۋدا. قازىر 156 فەرمەرلىك شارۋاشىلىق ءىرى قارا ەتىن دايىنداۋمەن اينالىسادى. ولاردىڭ باعىمىندا 10719 باس مال بار. ال اۋدان بويىنشا 4 اۋىل شارۋاشىلىعى كووپەراتيۆىن قۇرۋ جۇمىستارى اياقتالۋعا جاقىن. اگروونەركاسىپ كەشەنىن ىرىلەندىرۋ جۇمىستارى نەگىزىندە اۋدانداعى 706 شارۋا قوجالىعى ءبىر تۋدىڭ استىنا بىرىكسە, ءونىم ءوندىرۋ ارتىپ, ەلدىڭ تۇرمىسى تىپتەن جاقسارا تۇسپەي مە؟
قىسقاسى, ادامنىڭ ءومىر سۇرۋىنە قاجەتتى مەكەننىڭ ءبىرى وسى كوكسۋ اۋدانى دەسەك قاتەلەسپەسپىز. ال ەسەپتى كەزەڭدە اۋداننىڭ اۋىل-شارۋاشىلىق سالاسى 4511 ملن تەڭگەنىڭ ءونىمىن وندىرسە, شاعىن كاسىپكەرلىك سالاسىنداعى ءونىم مەن قىزمەت كورسەتۋ كولەمى 1073 ملن تەڭگەگە جەتكەن. جالپى, اۋدانداعى بەلسەندى ەڭبەك كۇشى دە وسى ەكى سالانى قامتيدى. ونىڭ ىشىندە شاعىن جانە ورتا كاسىپكەرلىكتە 8817 ادام جۇمىس ىستەيدى ەكەن. ەندەشە وزەن جاعالاعان ەلدىڭ ەڭبەگى جەمىستى بولا بەرمەك.
قالماحانبەت مۇقامەتقالي, «ەگەمەن قازاقستان»