بىلتىر ەلوردادا وتكەن ەكسپو كورمەسىندە ۇسىنىلعان جوبالاردىڭ يگىلىگىن كورە الامىز با؟ زاماناۋي وزىق يدەيالار وتاندىق وندىرىستەن ءوز ورنىن قانشالىقتى تاپتى؟ وسى ماسەلەلەر جۋىردا پرەمەر-مينيستر باقىتجان ساعىنتاەۆتىڭ توراعالىعىمەن وتكەن ۇكىمەت وتىرىسىندا قارالعان بولاتىن. ەكسپو-2017 حالىقارالىق مامانداندىرىلعان كورمەسىندە كورسەتىلگەن جوبالاردى ەنگىزۋ جانە پايدالانۋ تۋرالى ەلىمىزدىڭ ەنەرگەتيكا ءمينيسترى ق.بوزىمباەۆ پەن ءبىلىم جانە عىلىم ءمينيسترى ە.ساعاديەۆ باياندادى.
قازىرگى تاڭدا ەنگىزۋ ءۇشىن 115 تەحنولوگيا ىرىكتەلدى (اكىمدىكتەر – 102 تەحنولوگيا, كومپانيالار – 13 تەحنولوگيا). وسى رەتتە 16 تەحنولوگيا بۇگىندە پايدالانىلىپ جاتىر, 2018 جىلدىڭ سوڭىنا دەيىن 20 تەحنولوگيا ەنگىزىلەدى. ق. بوزىمباەۆتىڭ ايتۋىنشا, بۇگىندە اكىمدىكتەر مەن كومپانيالار اتالعان تەحنولوگيالاردى ەنگىزۋ بويىنشا جول كارتالارىن ازىرلەپ, بەكىتتى.
قازىرگى ۋاقىتتا مۇناي مەن گاز سالاسىندا رەسەي, اقش, قىتاي مەن فينليانديانىڭ 9 تەحنولوگياسى انىقتالدى, ونىڭ ىشىندە 7 تەحنولوگيانى اكىمدىكتەر, 2 تەحنولوگيانى كومپانيالار تاڭدادى. «ەلەكتر ەنەرگەتيكاسى» باعىتى بويىنشا 72 تەحنولوگيا انىقتالدى, ونىڭ ىشىندە 63-ءىن اكىمدىكتەر تاڭداپ وتىر.
سونداي-اق «قازاتومونەركاسىپ», «ەمبىمۇنايگاز», «قازترانسويل», «KEGOC» كومپانيالارى بۇعان دەيىن تاڭداعان 9 تەحنولوگيا بويىنشا جۇمىستارىن جالعاستىرۋدا. «كومىر» باعىتى بويىنشا 3 تەحنولوگيا تاڭدالدى. بۇل تەحنولوگيالار 2019-2020 جىلدارى ەنگىزىلەدى. «ەكولوگيا» باعىتى بويىنشا اكىمدىكتەر مەن كومپانيالار تۇرمىستىق جانە ونەركاسىپتىك تاۋارلارى تازارتۋ, اۋا ساپاسىن باقىلاۋ جانە قالدىقتاردى باسقارۋ سالاسىندا 31 تەحنولوگيانى تاڭدادى», دەدى ق.بوزىمباەۆ.
ەنەرگەتيكا مينيسترلىگىنىڭ دەرەكتەرىنە سايكەس, اكىمدىكتەر مەن كومپانيالار وسى تەحنولوگيالاردى بەكىتىلگەن جول كارتالارىنا سايكەس ەنگىزۋ بويىنشا بەلسەندى جۇمىس جۇرگىزىپ جاتىر. ءبىرىنشى كەزەڭدە اكىمدىكتەر ءداستۇرلى وتىندى پايدالانۋدى ازايتۋعا, قالالىق ورتانى جاقسارتۋعا جانە اتموسفەراعا زياندى شىعارىندىلاردى ازايتۋ ارقىلى قورشاعان ورتانى جاقسارتۋعا مۇمكىندىك بەرەتىن 16 تەحنولوگيانى ەنگىزدى.
ايتالىق, اقتوبە وبلىسىنىڭ اكىمدىگى 6 تەحنولوگيانى تاڭدادى. گەرمانيانىڭ «AN Bonus» جەل ەلەكتر ستانسالارى «زارۋ» شق جانە «جەل ەنەرگو» جشس-دا ەنگىزىلسە, اقش-تىڭ «General Electric International Inc» GE ساناتىنداعى رەدۋكتورلارى «General Electric International Inc» مۇناي-گاز سالاسىنا ارنالعان دەتاندەرلەرى, قىتايدىڭ تۇزاستى كەشەنىنىڭ ۇڭعىمالارىندا جەراستى قىرتىستارىن گيدراۆليكالىق جارۋ جانە ءبىر مەزەتتە قۇماتقىش پەرفوراتسيا تەحنولوگياسى مۇناي مەن گاز ءونىمىن اۆتوماتتى توپتىق ولشەۋ قۇرىلعىلارى دا ءوڭىر ەكونوميكاسىن ورىستەتۋگە قولدانىلادى.
بۇدان وزگە, قاراعاندى جانە سولتۇستىك قازاقستان وبلىستارىنىڭ اكىمدىكتەرى «سمارت ورىندىق» تەحنولوگياسىنا «قۇدا تۇسكەن» ەدى. التى سمارت ورىندىق قاراعاندى قالاسىندا, ءتورت ورىندىق پەتروپاۆل قالاسىندا ورناتىلدى. قوستاناي وبلىسىنىڭ اكىمدىگى «Vissmann قازاندىق قوندىرعىسى» نەمىس تەحنولوگياسىن ەنگىزۋ ارقىلى جىلۋمەن جابدىقتاۋدىڭ ساپاسىن جاقسارتىپ, جىلۋ ەنەرگياسىنىڭ ونىمدىلىگىن ارتتىرۋدا. سونىمەن قاتار قىتايلىق «كۇن باتارەيالارى» تەحنولوگياسى نەگىزىندە ليساكوۆ قالاسىندا ۇزىندىعى 1,7 شاقىرىم بولاتىن اۆتونومدى جارىقتاندىرۋ جەلىسى ورناتىلدى. بۇل ەلەكتر ەنەرگياسى تولەمىنىڭ ۇنەمدىلىگى جىلىنا 1 ملن تەڭگەنى قۇرايدى. وبلىستاعى ناۋرىزىم جانە دەنيسوۆ اۋداندارىندا قۋاتتىلىعى 4 كۆت بولاتىن قىتايلىق «گيبريدتى جەل-كۇن ەلەكتر ستانساسى» تەحنولوگياسى ساياباقتاردى جارىقتاندىرادى.
پاۆلودار جانە سولتۇستىك قازاقستان وبلىستارىنىڭ اكىمدىكتەرى «ۇزاق جاناتىن قازاندىقتار» اتتى نەمىس تەحنولوگياسىن تاڭداعان بولاتىن. قازىرگى ۋاقىتتا بۇل قازاندىقتار پاۆلودار وبلىسىنىڭ جەلەزين اۋدانىنداعى 23 ءبىلىم بەرۋ مەكەمەسىندە ورناتىلسا, سولتۇستىك قازاقستان وبلىسىنىڭ نىساندارىندا 73 قازاندىق ورناتىلدى. اتالعان تەحنولوگيا وتىن شىعىنىن 1,5-2 ەسەگە دەيىن ازايتۋعا مۇمكىندىك بەرەدى. بۇل بۇرىنعى قازاندىقتارعا قاراعاندا ەكولوگيالىق تۇرعىدان 8 ەسە ءتيىمدى. سونىمەن قاتار 2018 جىلى سولتۇستىك قازاقستان وبلىسىنىڭ اكىمدىگى «بيوماسساداعى قازاندىقتاردى ورناتۋ» پولياك تەحنولوگياسىن ەنگىزدى. ونىڭ ارتىقشىلىعى – كۇلدىڭ جانە اتموسفەراعا شىعارىلاتىن زياندى زاتتاردىڭ بولماۋى, سونداي-اق كومىرلى قازاندىقتارعا قاراعاندا 2 ەسە ۇنەمدى. قازىرگى تاڭدا وبلىس اكىمدىگىمەن بيۋدجەتتىك سالاداعى نىسانداردا جانە كاسىپكەرلىك نىساندارىندا 73 قازاندىق ورناتىلعان.
ق. بوزىمباەۆ سونداي-اق وتاندىق تەحنولوگيالاردىڭ ەنگىزىلۋى تۋرالى باياندادى. ماسەلەن, عالىم ا. الىمعازيننىڭ «SN-62 ماركالى جىلۋ سورعىسى» جوباسى قوستاناي وبلىسىنىڭ اۋليەكول اۋدانىندا كۇن ەنەرگياسى ەسەبىنەن سۋدى تىكەلەي جىلىتۋ ءۇشىن ەنگىزىلدى. عالىم ا. بولوتوۆتىڭ «جەل روتورلى تۋربيناسى» جوباسىن دا وسى وبلىس قاجەتكە جاراتپاق. عالىم ا. جىلقىشينوۆانىڭ ەكسپو كورمەسىندە كورسەتىلگەن «قۋاتى 500 كۆت بوگەتسىز ءتيىمدى شاعىن سەس» جوباسى شىعىس قازاقستان وبلىسىنىڭ ريددەر قالاسىنداعى كەدروۆكا وزەنىندە ىسكە اسىرى- لاتىن جوبالاردىڭ تىزىمىنە كىردى. ال عالىم د.بايسەيىتوۆتىڭ «گەليوكوللەكتورلار پايدالانىلاتىن گەليوقازاندىقتار» جوباسىن «قازاتومونەركاسىپ» ۇاك» اق بيىل وندىرىسكە ەنگىزۋدى جوسپارلاپ وتىر.
ءوز كەزەگىندە, ءبىلىم جانە عىلىم ءمينيسترى ە. ساعاديەۆ كورمەدە ۇسىنىلعان جاڭا تەحنولوگيالاردى پايدالانۋ اياسىندا بەلگىلەنگەن مەرزىمگە سايكەس بەلسەندى جۇمىستار جۇرگىزىلىپ جاتقانىن اتاپ ءوتتى.
«قازىرگى كەزدە شەتەلدىك ۋنيۆەرسيتەتتەرمەن, كومپانيالارمەن, ۇيىمدارمەن, جوو-لارمەن, ۆەدومستۆولىق باعىنىشتى عزي-مەن جاسالعان كەلىسىمدەردىڭ, كەلىسىمشارتتار مەن مەموراندۋمداردىڭ ناتيجەسىندە 14 باعدارلاما مەن جوبا ىسكە اسىرىلىپ جاتىر, ونىڭ ىشىندە 12-ءسى جوو-لاردا», دەدى ە. ساعاديەۆ.
بۇدان وزگە, ەكسپو-2017 ماتەريالدارىن ءبىلىم بەرۋ پروتسەسىنە ەنگىزۋ مەن پايدالانۋ اياسىندا پەتروپاۆل قالاسىندا بالالارعا ارنالعان اT ورتالىعى بار وقۋشىلار سارايىنىڭ قۇرىلىسى, سونداي-اق رەسپۋبليكا وڭىرلەرىندە وقۋشىلار سارايلارىنىڭ بازاسىندا 6 مىڭنان استام وقۋشىنى قامتيتىن, بالالارعا ارنالعان 7 تەحنوپارك پەن 1500-دەن استام بالا وقيتىن 12 بيزنەس-ينكۋباتور قۇرۋ جوسپارلانعان.
سونداي-اق وتىرىس بارىسىندا وڭىرلەردە جوبالاردى ەنگىزۋ تۋرالى الماتى وبلىسىنىڭ اكىمى ا.باتالوۆ, شىعىس قازاقستان وبلىسىنىڭ اكىمى د.احمەتوۆ, قوستاناي وبلىسىنىڭ اكىمى ا.مۇحامبەتوۆ, استانا قالاسىنىڭ اكىمى ءا. يسەكەشەۆ, الماتى قالاسىنىڭ اكىمى ب.بايبەك باياندادى.
ەل پرەمەر-ءمينيسترى باقىتجان ساعىنتاەۆ مەملەكەت باسشىسىنىڭ تاپسىرماسى بويىنشا ساراپشىلار توبى ەكسپو-2017-دە كورسەتىلگەن 1133 تەحنولوگيانىڭ ىشىنەن 115 جوبانى ىرىكتەپ, بۇگىندە جۇمىسقا كىرىسىپ كەتكەنىن جەتكىزدى. ونىڭ ىشىندە 16 جوبا ەنگىزىلدى, جىل سوڭىنا دەيىن تاعى 20 جوبانى ەنگىزۋ جوسپارلانعان جانە تاعى 99 جوبا ىسكە اسىرۋ ساتىسىندا تۇر.
«ناتيجەلەر جامان ەمەس. دەگەنمەن وسىمەن توقتاپ قالماۋ كەرەك. سەبەبى باياندامالارعا سايكەس, بارلىق وبلىستا جۇمىس بىردەي دەڭگەيدە جۇرگىزىلىپ جاتقان جوق. كەيبىرى الدا بولسا, كەيبىر وڭىرلەردە بۇل باعىتتا ەشقانداي جۇمىس اتقارىلىپ جاتقان جوق», دەدى پرەمەر-مينيستر.
وسىعان وراي وبلىستار مەن استانا, الماتى, شىمكەنت قالالارىنىڭ اكىمدىكتەرىنە, سونداي-اق ۇلتتىق باسقارۋشى حولدينگتەر مەن كومپانيالارعا وزىق تەحنولوگيالاردى ەنگىزۋ جۇمىستارىن بارىنشا جانداندىرۋ تاپسىرىلدى. بيىل ەنگىزۋ كوزدەلگەن جوبالار مىندەتتى تۇردە جۇزەگە اسىرىلۋى ءتيىس. باقىلاۋ جۇمىستارى پرەمەر-ءمينيستردىڭ ءبىرىنشى ورىنباسارى اسقار مامينگە جۇكتەلدى.
ەركەجان ايتقازى,
«ەگەمەن قازاقستان»