ىنتىماقتاستىقتىڭ بەرىك كوپىرى

ەلباسىنىڭ سارابدال ساياساتى ايا­­سىندا ەكى ەل دوستىعىن ودان ءارى نى­­­عايتۋ ماقساتىندا 2018 جىلدىڭ وز­بەكستاننىڭ قازاقستانداعى جىلى دەپ جاريالانۋى كوڭىلگە قونىمدى. ەكى ەل­دىڭ مادەني باۋىرلاستىعى جاڭعىرىپ, ەكونوميكالىق بايلانىستارى ودان ءارى  نىعايا تۇسەتىنى ءسوزسىز. ساراپشىلار بۇل قادام 2020 جىلعا دەيىن وزبەكستان مەن قازاقستاننىڭ ساۋدا ارىپتەستىگىن جاڭا دەڭگەيگە كوتەرۋ ماقساتىنىڭ ۋاقىتىنان بۇرىن ورىندالاتىنىنا دەگەن سەنىمدى كۇشەيتەدى ءارى كورشىلەس ەلدەردى ورتالىق ازياداعى ۇدەمەلى دامۋدىڭ درايۆەرىنە اينالدىرادى دەپ توپشىلاۋدا.

دوستىق قارىم-قاتىناس پەن ما­دە­­ني-گۋماني­تارلىق بايلانىستى جاڭعىرتۋ مۇد­دەسىمەن قازاقستانداعى وزبەكستان جىلى اياسىندا ەلىمىزدە بىرنەشە مادەني ءىس-شارانى وتكىزۋ جوسپارلانعان. استانادا تۇركى حالىق­تارىنىڭ اتاقتى فيلوسوفى, مەملەكەت قاي­رات­كەرى الىشەر ناۋايعا ەسكەرتكىش ورناتىلاتىن بولسا, وزبەكستاندا وزبەك پرەزيدەنتىنىڭ ابايتانۋعا ار­نالعان قاۋلىسى شىق­قان. وزدەرىڭىزگە بەلگىلى «قيىرداعى قازاقتار» جوباسىنىڭ اياسىندا الىس جۇرتتاعى قانداستارىمىز تۋرالى دا تالاي تاريحي ماڭىز­دى مالىمەتتەردىڭ جيناقتالاتىنى دا ايان.

قازاقتىڭ كورنەكتى مەملەكەت قاي­رات­كەرلەرى, قولباسشى, بي-شەشەن­دەرى قازىرگى وزبەك جەرىندە تۋىپ-ءوسىپ, ءبىلىم الىپ نەمەسە ماڭگىلىك تۇ­راق­تارىن تاپقاندارى تاريحتان بەلگىلى. دەرەك اقيقاتىن كەزىندە جارتى الەمدى ءدۇر سىلكىندىرىپ, ماۋرەناھر يمپەريا­سىن قۇرىپ, «يىلدىرىم ءبايازيتتىڭ» تىزەسىن بۇكتىرىپ, باسىن ەڭكەيتكەن ءامىر تەمىردىڭ كەسەنەسى ايقىنداسا,  نۇر اتا ايماعىندا دۇنيەگە كەلگەن ايتەكە بي جانە ونىڭ ۇرپاعى ءجالاڭتوس باتىر سامارقانداعى ۇلىقبەك مەدرەسەسىنىڭ قارسىسىنان 1620–1636 جىلدارى «شيردور» (ارىستان قاقپا) مەدرەسەسىن سالدىردى. 1646 جىلى ەكى مەدرەسەنىڭ ورتاسىنان ء«تىللا قاري» (التىنمەن اپتالعان) مەدرەسەسىنىڭ قۇرىلىسىن باس­تادى. ءجالاڭتوس ءباھادۇر سال­دىر­عان كەشەندى قۇرىلىستار سامارقانداعى رەگيس­تان الاڭىن قالىپتاستىرىپ, قالانىڭ سال­تاناتتى ورتالىعىنا اينالادى. ءجالاڭتوس ءباھادۇر شىن مانىندە وزبەك, قازاق, قاراقالپاق, قىرعىزداردىڭ بىرىككەن قولىنىڭ قولباسشىسى بولىپ سامارقان, بۇقارا, تاشكەنت, تۇركىستان توڭىرەگىن عانا قورعاعان جوق, بۇكىل ورتا ازيا ساحاراسىنىڭ دا قورعانى بولا ءبىلدى.

تاشكەنت قالاسىنىڭ ەڭ كورنەكتى ورىندا­رىنىڭ ءبىرى سانالاتىن «تولە بي كەسەنەسى» ساۋلەت كەشەنىندە قازاقتىڭ ءبىرتۋار پەرزەنتى تولە بي جەرلەنگەن. ءXVىىى عاسىردىڭ ءبىرىنشى جارتى­سىندا سالىنعان كەسەنە – قازىرگى تاش­كەنت اۋماعىنداعى ەڭ كونە, تاريحي ماڭىزى زور ەسكەرتكىشتەردىڭ بىرەگەيى. تاريحي تۇلعالاردىڭ قايسى ءبىرىنىڭ ءومىر دەرەكتەرىن زەرتتەسەڭىز دە ولاردىڭ ءبىر ءتىنى وزبەك باۋىرلاردىڭ تاريحي دەرەكتەرىنە تىرەلەتىنى ەكى ەلدىڭ ارا-قاتىناسىنىڭ تىعىز بايلانىس­تا بولعانىن اڭعارتادى. ۇلى وتان سوعىسى كەزىندە جاۋعا قىرعيداي تيگەن كەڭەس وداعىنىڭ باتىرى گەنەرال سابىر راحيموۆ تا ەكى ەلگە ورتاق تۇلعا. 

ەكى ەلدىڭ ىنتىماعى الەمدەگى قاۋىپ­سىزدىك ماسەلەسىنە قاتىستى ەڭ ۇل­كەن پروبلەمالاردىڭ ءبىرى – يادرولىق قارۋ­سىزداندىرۋ ماسەلەسىن وڭىنان شەشۋگە ىقپال ەتتى. 1991 جىلى قازاقستان سەمەيدەگى سىناق الاڭىن جاپقاننان كەيىن 1993 جىلى وزبەكستاننىڭ سول كەزدەگى پرەزيدەنتى يسلام كاريموۆ ورتالىق ازيانى يادروسىز ايماق دەپ جاريالاۋدى ۇسىندى.

قازاقستان پرەزيدەنتى نۇرسۇلتان نازارباەۆ­تىڭ 1994 جىلى تاشكەنتكە ساپارى بارىسىندا قول قويىلعان ءبىر­تۇتاس ەكونوميكالىق كەڭىستىكتى قۇ­رۋ تۋرالى شارت قازاقستان مەن وز­بەك­ستان اراسىنداعى بايلانىستى جان-جاقتى, اسىرەسە ەكونوميكالىق ىنتى­ماقتاستىقتى ودان ءارى تەرەڭدەتۋگە سەپ­تىگىن تيگىزدى. ال 1997 جىلى ناۋ­رىز­دا جاسالعان قازاقستان, وزبەكستان مەن قىرعىزستان رەسپۋبليكالارىنىڭ اراسىنداعى ماڭگىلىك دوستاستىق تۋرالى ۇشجاقتى شارت – قارىم-قاتىناستى دامىتۋداعى تاعى ءبىر ماڭىز­دى قادام بولدى. ەلباسىنىڭ 1998 جىلدىڭ قازانىندا وزبەكستانعا جاساعان رەس­مي ساپارى كورشىلەس ەلدەردىڭ ىنتى­ماق­تاستىعىن ودان ءارى ارتتىرۋعا تىڭ­ سەرپىن بەردى. شىن مانىندە, ەكى ەل ءبىر-بىرىنە سەنىمدى سەرىكتەس, سون­دىق­تان قازاقستان-وزبەكستان دوستىعى مەن ىنتىماقتاستىعىن تەرەڭدەتە ءتۇ­سۋ ءىسى جالعاسا بەرمەك. وزبەكستان – قازاقستاننىڭ ور­تالىق ازيا مەم­لەكەتتەرى اراسىنداعى ءىرى ساۋدا ارىپ­تەسى. بۇگىندە ەكى ەل اراسىنداعى تاۋار اينالىمى اۋىل شارۋاشىلىعى, مەتاللۋر­گيا جانە مۇناي ونىمدەرى نەگىز­ىندە ءوسىپ وتىر جانە دە قازاقستاندا وزبەكستاننىڭ جەڭىل ونەركاسىپ ونىم­دەرىنە دەگەن ەرەكشە سۇرانىس بارىن اتاپ وتكەن ءجون. باۋىرلاس ەكى مەم­لەكەتتىڭ بيزنەس قۇرىلىمدارىنان ءوز­ارا ينۆەستيتسيالار كولەمىن ارتتىرۋ كوزدەلىپ, قازاقستان 2012 جىلدان بەرى وزبەكستانعا باعىتتاعان ين­ۆەس­تيتسياسىنىڭ كولەمىن 5 ەسەگە ۇل­عايتتى. ءوز كەزەگىندە كورشى مەم­لەكەت وسى جىلدىڭ ءبىرىنشى توقسانىندا 4,4 ملن دوللاردان استام تىكەلەي ينۆەس­تيتسيالار جىبەردى. ەكى ەلدىڭ مادە­ني باۋىرلاستىعىن جاڭعىرتىپ, ەكونو­ميكالىق بايلانىستارىن نىعايتا ءتۇسۋ­ شارالارى ۇستىمىزدەگى جىلى اس­تانا قالاسىندا وتكەن ورتالىق ازيا مەملەكەتتەرى باسشىلارىنىڭ كون­سۋلتاتيۆتىك جۇمىس كەزدەسۋىنەن كەيىن ەرەك­شە قارقىن الدى.

وزبەكستان مەن قازاقستان ورتالىق ازيا­داعى بەيبىتشىلىك پەن قاۋىپسىزدىكتى ساقتاۋعا جانە دامىتۋعا بىرلەسە قىزمەت ەتىپ, بۇۇ قاۋىپ­سىزدىك كەڭەسى اياسىندا كونسۋلتاتسيالىق قىز­مەتتى ىسكە قوستى. بۇل ورتالىق ازياداعى وت­كىر ماسەلەلەردى بۇۇ قاۋىپسىزدىك كەڭە­سىنىڭ كۇن تارتىبىنە شىعارۋدا تاپ­تىرماس بىرلەسكەن ارەكەت بولارى اي­قىن. ەكى ەلدىڭ دە ماقساتى ەڭ اۋەلى, ايماقتاعى قاۋىپسىزدىكتى قامتاماسىز ەتۋ, تەرروريزم جانە ەكسترەميزممەن كۇرەس, ەكو­نوميكالىق جانە ەكولوگيا ماسەلەلەرىن بىرگە شەشۋگە جول اشۋ. ادەتتە وزبەكستان – دەموگرافيالىق جانە ساۋدا-ەكونوميكالىق الەۋەتى, مەملەكەتتىلىك جانە مادەني داس­تۇر­­لەرىنىڭ ساباقتاستىعى تۇرعىسىنان مۇم­كىندىكتەرى زور, اۋعانستانمەن تاريحي بايلانىستارى تەرەڭ جانە الەمدەگى ءارتۇرلى ورتا­لىقتارمەن وزىندىك سيپاتتاعى تەپە-تەڭ­دىكتى ساقتاپ كەلگەن مەملەكەت. سوندىقتان بولار, ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ ورتالىق ازيا ەلدەرىنىڭ وداعىن قۇرۋ تۋرالى باستاماسى ءالى دە وزەكتىلىگىن جو­عالت­قان جوق. وسى باستامانى نەگىزگە الا وتىرىپ, وزبەكستاننىڭ پرەزيدەنتى شاۆ­كات ميرزيوەۆ وزبەكستاننىڭ كەيىنگى دامۋ تۇجىرىم­دامالارىندا ۇلتتىق-مەملەكەتتىك قۇرىلىس ستراتەگياسىنان ءبىرتۇتاس ايماق قۇرۋ يدەيا­سىنا ءوتۋ XXI عاسىرداعى ەڭ باستى مىندەتتەردىڭ ءبىرى دەپ قابىلدادى. ش.ميرزيوەۆ بيلىككە كەل­گەلى بەرى قىرعىزستانمەن, تاجىكستانمەن جانە تۇرىكمەنستانمەن دە بايلانىستارىن جاڭا دەڭگەيگە شىعارۋعا دەگەن نيەت تانىتىپ, قاجەتتى شارالار قابىلداۋدا. قازىرگى تاڭدا وزبەكستان «ەگەر حالىق باي بولسا, وندا مەملەكەت تە باي ءارى قۋاتتى بولادى» دەگەن قاعيداعا ساي ءومىر ءسۇرىپ, كاسىپكەرلىكتى دامىتۋ مەن ىسكەرلىك سالانى تۇبەگەيلى جاقسار­تۋ ماقساتىندا جاڭا مۇمكىندىكتەر مەن جەڭىل­دىكتەرگە جول اشۋعا بەت بۇرۋدا. قازاقستان مەن وزبەكستان بىر­نەشە ەتنوس وكىلدەرى ءومىر سۇرەتىن كوپ ۇلتتى مەملەكەتتەر. قازاق جانە وزبەك حالىقتارىنىڭ شىدامدىلىعى, تامى­رىن تەرەڭگە جايعان سان عاسىرلىق تا­ريح­قا يە بولعانىن جوعارىدا اتاپ كورسەتتىك. اسىرەسە تاۋەلسىزدىك جىلدارى ۇلتارالىق جانە كونفەسسياارالىق الەمنىڭ تۇراقتىلىعىن ساقتاپ قالعان بىردەن-ءبىر دوستىق تۋىن جەلبىرەتكەن ەلدەر. قازاقتار مەن وزبەكتەر – باۋىرلاس حالىقتار. قازىرگى تاڭدا وزبەكستاندا ۇلكەن قازاق دياسپوراسى ءومىر سۇرۋدە. سونىمەن قاتار وزبەك ۇلىسىنىڭ 600 مىڭنان استام وكىلى قازاق جەرىن مەكەن ەتۋدە. ەڭبەكقورلىق, سابىرلىلىق جانە مەيىرىمدىلىك سىندى قاراپايىم ادامي قاسيەتتەر وسى ۇلتتارعا ءتان جانە مەملەكەت پەن قوعامنىڭ تۇراقتى دامۋىنىڭ كەپىلى بولماق.

ەكى ەلدىڭ تاريحي شەجىرەلەرىندە دە, كيە­لى قونىستارىندا دا ۇقساستىق جانە ءبىر-بىرى­نەن اجىراتا الماس تۇ­تاس­تىق بار, بۇل ەكى ەل اراسىنداعى تۋ­ريس­تىك بايلانىستاردى ودان ءارى دامىتۋ ماقساتىندا  تاپتىرماس يدەيا. سوندىقتان قازاقستاندىق تۋريس­تىك قاۋىم­داستىق وزبەكستان قالالارى تاش­كەنت – بۇقارا – سامارقان − شىمعان مەن كازاق­ستاندىق قالالار تۇركىستان – شىمكەنت – تاراز – الما­تى اراسىندا تۋريستىك ءدالىز قۇرۋدى ۇسىنادى.

مەملەكەت باسشىسىنىڭ باس­شىلى­عىمەن قازاقستان الەمدىك قوعام­داس­تىقتا لايىق­تى ورىنعا يە بولىپ, بۇگىندە نارىقتىق ەكونوميكاسى قۋات­تى ءارى ازاماتتىق قوعامى اشىق قارقىندى دامىعان دەموكراتيالىق مەملەكەتكە اينالدى. وسى قاتىناس ارقاسىندا باۋىرلاس وزبەك جانە قازاق حالىقتارى اراسىنداعى دوستىق پەن ىنتىماقتاستىقتىڭ بەرىك كوپىرى قالاندى.

ءدىنى ءبىر, ءتىلى ءبىر, تاريحى ءبىر حا­لىقتاردىڭ ينتەگراتسيالىق بايلانىستاردى ۇدەتۋىنە ەشكىم كەدەرگى كەلتىرمەيدى, تەك ءوزارا دوستىق قاتىناس ءۇشىن ىقىلاس پەن نيەت بولسا بولدى.

قازاق پەن وزبەك دوستىعى, باۋىرمال اعايىن­دىق قارىم-قاتىناسى ەكى مەملەكەتتىڭ عانا ەمەس, التى الاشتى ۇران ەتكەن تۇتاستاي تۇركى ەلدە­رىنىڭ مە­رەيىنىڭ ۇستەمدىگىن بىلدىرەتىنى ءمالىم.

وتەۋباي قوجاق ۇلى,  قورقىت اتا اتىنداعى قىزىلوردا مەملەكەتتىك ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ پروفەسسورى,تاريح عىلىمدارىنىڭ دوكتورى