ەكى مىڭ جىلدىق تاريحى بار كونە تاراز شاھارىنىڭ بۇگىندە دامۋ قارقىنى ارتىپ كەلەدى. جامبىل وبلىسىنىڭ ورتالىعى سانالاتىن قالادا قۇرىلىس نىساندارى كوپتەپ سالىنىپ, ەل يگىلىگىنە بەرىلۋدە. بۇدان بولەك, كوشەلەردى اباتتاندىرۋ, قالا كوركىن ارتتىرۋ ماقساتىندا اتقارىلىپ جاتقان جۇمىستار دا جەتەرلىك. جالپى, تاراز قالاسىنىڭ اۋماعىن كەڭەيتۋ, الەۋەتىن ارتتىرۋ بۇگىندە كۇن تارتىبىندەگى ماسەلە بولىپ تۇر. سوندىقتان دا شاھاردا جۇمىس ورىندارىن اشۋ, تۇرعىنداردى جۇمىسپەن قامتۋ ماسەلەلەرى جولعا قويىلعان. دەي تۇرعانمەن قالادا ءالى دە شەشىمىن كۇتكەن ماسەلەلەر بارشىلىق.
كوپشىلىك تىلەگى – كوگىلدىر وتىن
كەزىندە تاراز قالاسىمەن ىرگەلەس جاتقان جامبىل اۋدانىنا قاراستى قۇمشاعال, قىزىل-اباد, كولتوعان, جيدەلى, كازارما 34-98 جانە ءشولدالا اۋىلدارى 2010 جىلى وبلىس ورتالىعىنا قوسىلىپ, كونە شاھاردىڭ ءبىر-ءبىر شاعىن اۋداندارىنا اينالعان ەدى. بۇدان بولەك, «ۆەتەران», «ۆوسحود», «جامبىلستروي», «لوكوموتيۆششيك» جانە «گرەس» سياقتى بارلىعى 28 ساياجاي دا تاراز قالاسىنا بىرىكتىرىلدى.
ءسويتىپ بۇل ايماق تاراز قالاسى اكىمدىگىنىڭ №11 اۋماقتىق وكرۋگى بولىپ بەكىتىلدى. سوندا اۋىلداعى حالىقتىڭ تاراز قالاسىنا قوسىلىپ, بوركىن اسپانعا اتىپ قۋانعانى ەستە. وسى ۋاقىتقا دەيىن ءبىر اۋداننىڭ قۇرامىنداعى اۋىلدار عانا بولىپ كەلگەن ايماق شاعىن اۋدان بولىپ وزگەرتىلگەندە, ەلدىڭ مۇنداعى گاز, اۋىزسۋ, جول جانە تاعى دا باسقا ماسەلەلەرى شەشىلەدى دەگەن ءۇمىتى باسىم بولىپ ەدى.
بىراق ارادا قانشا جىل وتسە دە «باياعى جارتاس – سول جارتاس» كۇيىندە قالىپ وتىر. اتالعان اۋماقتىق وكرۋگتىڭ ورتالىعى «قۇمشاعال» شاعىن اۋدانى تاراز قالاسىنان نەبارى ءۇش شاقىرىم قاشىقتىقتا ورنالاسقان. وبلىس ورتالىعىمەن جاپسارلاس جاتسا دا ءالى كۇنگە دەيىن تۇرعىندار كوگىلدىر وتىنسىز كۇنەلتۋدە.
بۇگىندە اتالعان 6 شاعىن اۋدان مەن 28 ساياجايدا بارلىعى 20 742 حالىق تۇرادى. ەندى سول جيىرما مىڭنان استام حالىقتىڭ تالاپ-تىلەگى تەك كوگىلدىر وتىن بولىپ وتىر. ءبىز سونداعى تۇرعىندارمەن جۇزدەسىپ, ەلدىڭ جاعدايىن كوزبەن كورۋ ماقساتىندا №11 وكرۋگكە اتباسىن بۇرعانىمىزدا دا تۇرعىندار كوگىلدىر وتىن ماسەلەسىن ايتۋمەن بولدى.
«تاراز قالاسىنا قوسىلعانىمىزعا بيىل سەگىز جىل بولدى. ايتسە دە حالىق ءالى گازسىز وتىر. وتكەن جىلى قالانىڭ اكىمى تۇرعىندار الدىنداعى ەسەپتى كەزدەسۋىندە كوگىلدىر وتىن ماسەلەسى كەلەسى جىلى شەشىلەدى دەپ سەندىرىپ ەدى. ەندى مىنە, جىلدىڭ جارتىسىنان اۋىپ بارادى. گاز ءالى جوق», دەيدى ابدۋللا دوسانوۆ ەسىمدى تۇرعىن. سونىمەن قاتار «بەرەكە» جانە «كوممۋنوۆششيك» ساياجايىنىڭ تۇرعىندارى دا كوگىلدىر وتىن ماسەلەسىن العا تارتتى. «بۇگىندە كومىردىڭ تونناسىن 16 100 تەڭگەدەن الامىز.
ال ءبىر ماشينا اعاش 10 000 تەڭگە تۇرادى. ءبىر ءۇي كەم دەگەندە ءبىر قىستا 10-12 توننا كومىر جاعادى. سوندا قانشا اقشا بولاتىنىن ەسەپتەي بەرىڭىز. ال القابىمىزعا گاز كەلسە بۇدان الدەقايدا ارزان بولاتىن ەدى», دەيدى وسپان مۇقانوۆ. كوگىلدىر وتىن ماسەلەسى ءبىر-ەكى تۇرعىننىڭ عانا ءۋاجى ەمەس, ارينە. بۇل تۇتاس حالىقتىڭ مۇڭى دەسە دە بولعانداي.
مۇنداعى شاعىن اۋداندار مەن ساياجايلاردى تاراز قالاسى اكىمى №11 اۋماقتىق وكرۋگىنىڭ باس ينسپەكتورى مۇرات اققۇليەۆپەن بىرگە ارالاپ كورگەنىمىزدە, گاز قۇبىرلارىنىڭ كوشەلەرگە تارتىلىپ قويىلعانىنا كۋا بولدىق. وكىنىشكە قاراي, بۇل جۇمىس ودان ءارى جالعاسىن تاپپاعان. ال مۇنداعى جيىرما مىڭنان استام حالىق تىلەگىنىڭ ەندى قاشان ورىندالاتىنى بەلگىسىز.
دەي تۇرعانمەن كوپشىلىك ءالى جاقسىلىقتان ءۇمىتتى. ال ءشولدالا اۋىلىنىڭ تۇرعىنى, سەكسەننىڭ سەڭگىرىنە تايانىپ وتىرعان قونارباي كەنجەقۇلوۆ قاريا بۇكىل شولدالالىقتاردىڭ ارمانى دا, تىلەگى دە كوگىلدىر وتىن ەكەنىن ايتتى.
جارىق «جىرى» ءھام قوعامدىق كولىك مۇڭى
تاراز قالاسىمەن ىرگەلەس جاتقان شاعىن اۋداندار مەن ساياجايلاردا تۇرعىنداردى تولعاندىرىپ جۇرگەن تاعى بىرەر ماسەلە الدىمىزدان شىقتى. وركەنيەت كوشىنە ىلەسكەن كونە شاھاردىڭ اۋماقتاعى تۇرعىندارى ءۇشىن جارىق «جىرى» ءالى تاۋسىلماي كەلەدى ەكەن. بۇل جەردە, ارينە جارىق بار. بىراق كۇندەلىكتى تۇتىنىپ وتىرعان جارىق باعاسىنىڭ اسپانداپ تۇرعانى كوپشىلىكتىڭ كوڭىلىن كۇپتى ەتۋدە.
ء«بىز 1 كۆت جارىققا قازىر 24 تەڭگەدەن تولەپ وتىرمىز. ال تاراز قالاسىنىڭ وزىندە تۇرعىندار 13 تەڭگەدەن تولەيدى. سوندا بۇل قالاي؟ دالادا شاشىلىپ جاتقان اقشامىز جوق قوي» دەيدى ساياجاي تۇرعىنى بەردىعالي ساعىنباەۆ. سونىمەن قاتار مۇنداعى جول, اۋىزسۋ ماسەلەسى توڭىرەگىندە عاني وڭعارباەۆ, اسقار نۇرعاليەۆ, امانتاي بەكنيازوۆ, جولداسباي مالدىباەۆ سەكىلدى تۇرعىندار دا ءوز ويلارىن ايتتى. شىنىندا دا ساياجايلارداعى جولدىڭ بۇگىندە توزىعى جەتسە, حالىق اۋىزسۋدى ءبىر قۇدىقتان عانا الادى ەكەن. ونىڭ ءوزى ەسكىدەن كەلە جاتقان قۇدىق.
اتالعان اۋماقتار قالاعا جاقىن بولسا دا, تۇرعىندار ءۇشىن وبلىس ورتالىعىنا قاتىناۋدىڭ ءوزى مۇڭ. جەكە كولىگى جوق ازاماتتار قاشاندا قوعامدىق كولىكتىڭ قىزمەتىنە جۇگىنەدى. ال كۇندەلىكتى تاكسي جالداۋدى ەكىنىڭ ءبىرىنىڭ قالتاسى كوتەرە بەرمەيدى. قالا قۇرامىنداعى اۋىلدارعا بۇگىندە №54 باعىتتاعى قوعامدىق كولىك قاتىنايدى. بىراق مۇنىڭ ءوزى تۇرعىندار كوڭىلىن كونشىتپەيتىن بولىپ شىقتى.
«№54 باعىتتاعى قوعامدىق كولىكتىڭ ءجۇرۋ جيىلىگى جيىرما ەكى مينۋت بولعانىمەن, كەيدە ءبىر ساعاتتان استام كۇتىپ قالامىز. ونى كۇتىپ تۇراتىن ايالداما دا جوق. سوندا قاراپايىم حالىق قالاي كۇن كورۋى كەرەك», دەيدى تۇركپەنعالي ەرنازاروۆ. ەندىگى جەردە حالىق تاراز قالاسى اكىمدىگىنەن قالاعا قوسىلعان شاعىن اۋداندار مەن ساياجايلارعا وزگە دە قوعامدىق كولىكتەردىڭ قاتىناۋىن ۇيىمداستىرىپ بەرۋدى سۇراپ وتىر.
اداستىراتىن اتاۋلار كوپ
ءبىر تاڭقالارلىعى, ەلىمىز تاۋەلسىزدىك العالى بەرى شيرەك عاسىردان استام ۋاقىت وتسە دە, №11 اۋماقتىق وكرۋگىندەگى اتاۋلار ءالى كۇنگە دەيىن قازاقشالانباعان. كەڭەس وداعى كەزىندە اتى قويىلعان «ۆەتەران», «ۆوسحود», «لوكوموتيۆششيك» سياقتى ساياجاي اتاۋلارى سول قالپىندا. ايتا كەتەيىك, 1927 جىلى بۇل القاپتان تۇركسىب تەمىرجول ماگيسترالى وتكەن. سونىمەن قاتار بۇل ايماقتا كەزىندە «جامبىل – نەفتەبازا» سياقتى ءىرى زاۋىتتار جۇمىس ىستەگەن. سول كەزەڭدە سالىنعان ساياجايلاردىڭ اتاۋلارى قازاقشالانباعانى ءوز الدىنا, ساياجاي كوشەلەرى دە وسى ۋاقىتقا دەيىن ورىسشا اتالىپ كەلەدى.
مۇنداعى 28 ساياجايدىڭ ارقايسىسىندا 10-15 كوشەدەن بار. بىراق بىرىنەن ەكىنشىسىنە قايتالانا بەرەتىن كوشە اتاۋلارى تۇرعىنداردى اداستىرادى. ماسەلەن بۇل جەردە يابلوچنوە كوشەسى 12 رەت, ۆينوگرادنايا 10 رەت, مالينوۆايا كوشەسى 7 رەت قايتالانادى ەكەن. «ەگەر سىرتتان قوناق كەلسە بۇل جەردەن ەشكىمنىڭ ءۇيىن تابا المايدى. سونداي-اق جەدەل جاردەم كولىگى اۋىرعان كىسىنىڭ ءۇيىن تاپپايدى. حالىق بولعان سوڭ اۋرۋ-سىرقاۋ بولماي تۇرمايدى. جەدەل جاردەم كولىگىن شاقىرا الماي دىڭكەمىز قۇريدى» دەيدى ساياجاي تۇرعىندارى. سوندىقتان دا مۇنداعى اتاۋلاردى اۋىستىرۋ دا كۇن تارتىبىندەگى ماسەلەنىڭ ءبىرى بولىپ تۇر.
ءتۇيىن:
جالپى, بۇگىنگى تاڭداعى شاعىن اۋداندار مەن ساياجايلارداعى ماسەلەنىڭ ەڭ ۇلكەنى – كوگىلدىر وتىن ماسەلەسى. اۋليەاتا وڭىرىندە بۇگىندە 377 ەلدى مەكەن بار بولسا, ونىڭ 181-ءى گازداندىرىلعان. ال وبلىستىق ەنەرگەتيكا جانە تۇرعىن ءۇي-كوممۋنالدىق شارۋاشىلىق باسقارماسى گازداندىرۋ جانە ونەركاسىپتىك قاۋىپسىزدىك ءبولىمىنىڭ باسشىسى باقتىباي قىرىقباەۆتىڭ ايتۋىنشا, 2018-2025 جىلدارى 354 ەلدى مەكەن گازداندىرىلادى ەكەن.
ال ماگيسترالدىق گاز قۇبىرىنان 50-100 شاقىرىم الشاق ورنالاسقان جانە حالىق سانى از, سونداي-اق ەكونوميكالىق جاعىنان ءتيىمسىز بولعاندىقتان 23 ەلدى مەكەن گازداندىرىلمايدى. الايدا تاراز قالالىق اكىمدىگى ءوز تاراپىنان جوبالىق-سمەتالىق قۇجاتتارىن دايىنداۋ ۇستىندە ەكەن. بىراق تاراز قالاسىنداعى №11 وكرۋگتى گازداندىرۋ ءۇشىن قاراجات قاراستىرىلماپتى. الداعى ۋاقىتتاردا اتالعان شاعىن اۋداندار مەن ساياجايلارداعى ماسەلە وڭ شەشىمىن تاپسا, كوپشىلىكتىڭ كوكەيىندەگى كوكەيكەستى ماسەلە دە شەشىلەتىن ەدى...
حاميت ەسامان,
«ەگەمەن قازاقستان»
جامبىل وبلىسى