دالمە-ءدال ەگىنشىلىك تەحنولوگيالارى شيرەك عاسىردان بەرى ەۋروپا ەلدەرىندە, اقش پەن قىتايدا بەلسەندى تۇردە قولدانىلۋدا. سوڭعى جىلداردان باستاپ بۇل ۇردىسكە وڭتۇستىك امەريكا ەلدەرى, اتاپ ايتقاندا برازيليا دا قوسىلىپ وتىر. بۇعان ەكونوميكالىق دامۋ, عىلىم ىقپالىنىڭ كۇشەيۋى, سونداي-اق فەرمەرلەردىڭ وندىرىستىك شىعىنداردى ازايتۋعا دەگەن قۇلشىنىسى سەبەپ بولۋدا.
ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ ەلىمىزدىڭ اۋىل شارۋاشىلىعىنا تسيفرلى تەحنولوگيالاردى ەنگىزۋ جونىندە ۇكىمەتكە تاپسىرما بەرۋى بۇل ىسكە ەرەكشە ەكپىن بەردى. سوعان سايكەس ءدال قازىر ءتۇرلى مەملەكەتتىك جانە جەكەمەنشىك قۇرىلىمداردا ءتيىستى ينفراقۇرىلىمدار قالىپتاستىرىلۋدا. وسىنىڭ ءبارى دالمە-ءدال ەگىنشىلىكتىڭ قالىپتاسىپ, دامۋىنا تۇرتكى بولاتىندىعى انىق.
قازاقستاندا دالمە-ءدال ەگىنشىلىك جۇيەسىن ەنگىزۋ جونىندە تۇجىرىمداما ازىرلەگەن عالىم وڭعاربەك الىپبەكيدىڭ ايتۋى بويىنشا, بۇل وسىمدىك شارۋاشىلىعى سالاسىنىڭ سوڭعى ۋاقىتتا ايسبەرگتەي كورىنىس بەرە باستاعان يننوۆاتسيالىق باعىتى. جاڭا اتاۋ وتكەن عاسىردىڭ توقسانىنشى جىلدارىنان باستاپ پايدا بولدى. دالمە-ءدال ەگىنشىلىكتىڭ ماقساتى – وسىمدىك شارۋاشىلىعىنىڭ ورنىقتى دامۋىنا قول جەتكىزۋ.
بۇل ماقساتقا قول جەتكىزۋ ءۇشىن اگرارلىق عىلىمنىڭ, ماشينا جاساۋ سالاسىنىڭ, اقپاراتتىق-كوممۋنيكاتسيالىق تەحنولوگيالاردىڭ, گەواقپاراتتىق جۇيەنىڭ (گاج), جەردى قاشىقتىقتان زوندتاۋدىڭ (بايقاۋدىڭ), سپۋتنيكتىك ناۆيگاتسيانىڭ, كومپيۋتەرلىك ينجينيرينگ پەن قازىرگى زامانعى اگرومەنەدجمەنتتىڭ جەتىستىكتەرىن ءبىر ارنادا بىرىكتىرۋ قاجەت.
الەمدىك تاجىريبە كورسەتىپ وتىرعانداي دالمە-ءدال ەگىنشىلىك جۇيەسى تەحنولوگيالارىن ەنگىزۋ ءبىر ساتتە, تۇتاس كۇيىندە جۇزەگە اسا قويمايدى. ويتكەنى بۇل ءۇشىن كەڭىستىكتىك دەرەكتەردىڭ اگرارلىق ينفراقۇرىلىمدارىن (كداي) قالىپتاستىرىپ الۋ, تىڭايتقىشتار مەن وسىمدىكتەردى قورعاۋ قۇرالدارىنىڭ اۋىسپالى سەبۋ جۇيەسىن (VRT) قۇرۋ, ناۆيگاتسيالىق قۇرىلىمداردى ازىرلەۋ, بايلانىس جەلىلەرى مەن اقپاراتتىق تالداۋ جۇيەسىن (اتج) قالىپتاستىرۋ جانە مامانداردى وقىتۋ مەن دايىنداۋ قاجەت.
دەمەك, دالمە-ءدال ەگىنشىلىك جۇيەسىن ەنگىزۋ دەگەنىمىز بىرتە-بىرتە نىعايىپ, ءبىراز ۋاقىتتى قامتيتىن سوزىلمالى ۇدەرىس. بىراق سولاي ەكەن دەپ قول قۋسىرىپ قاراپ وتىرۋعا تاعى بولمايدى. ويتكەنى الەمدىك وسىمدىك شارۋاشىلىعى قازىر ءدال وسى باعىتپەن العا كەتىپ بارادى. ونىڭ ۇستىنە قازاقستاندا جوعارىدا اتالعان ينفراقۇرىلىمداردىڭ ءبىرازى بار جانە ءساتتى جۇمىس ىستەپ تۇر. ماسەلەن ەلىمىزدە عارىش سالاسى قالىپتاسىپ, دامىپ كەلەدى.
ونىڭ جەردى قاشىقتىقتان زوندتاۋ, جوعارى دالدىكتى سپۋتنيكتىك ناۆيگاتسيالاۋ جۇيەسىنىڭ جەر ءۇستى ينفراقۇرىلىمدارى جۇمىس ىستەپ تۇر. وسىلار ارقىلى قازىردىڭ وزىندە كەڭىستىكتىك دەرەكتەردىڭ اگرارلىق ينفراقۇرىلىمدارىن قالىپتاستىرۋ جانە سپۋتنيكتىك ناۆيگاتسيالاۋ جونىندەگى ۇلكەن پروبلەمانى شەشە الامىز. ءسوز جوق, بۇل ءبىزدىڭ كوپتەگەن ەلدەرگە قاراعاندا دالمە-ءدال ەگىنشىلىك جۇيەسىن قالىپتاستىرۋداعى نەگىزگى ارتىقشىلىعىمىز.
ال ەندى دالمە-ءدال ەگىنشىلىك جۇيەسىن ەنگىزۋدە قاي ەلدە قانداي شارۋا تىندىرىلىپ جاتىر دەگەن ماسەلەگە كەلسەك, گەرمانيادا قازىردىڭ وزىندە فەرمەرلىك شارۋاشىلىقتاردىڭ 60 پروتسەنتتەن استامى دالمە-ءدال ەگىنشىلىكتىڭ جەكەلەگەن ەلەمەنتتەرىن پايدالانۋ ارقىلى جۇمىس ىستەۋدە. ولاردىڭ اراسىندا ءىرى شارۋاشىلىقتار دا, ۇساق شارۋاشىلىقتار دا بار.
دەمەك, دالمە-ءدال ەگىنشىلىك تەحنولوگيالارىن ەنگىزۋ ماسەلەسى شارۋاشىلىقتاردىڭ كولەمىنە تىرەلىپ تۇرعان جوق, جەكە فەرمەرلەردىڭ قۇلشىنىستارى مەن بىلىمىنە سايكەس ءورىس الىپ كەلەدى دەۋگە بولادى. ال وسىنىڭ ناتيجەسىندە ولاردىڭ تاۋىپ وتىرعان پايداسى بۇرىنعىعا قاراعاندا اناعۇرلىم وسە تۇسكەن.
جالپى گەرمانيادا دالمە-ءدال ەگىنشىلىك جۇيەسىنىڭ جەكەلەگەن ەلەمەنتتەرىن ەنگىزۋ ارقىلى عانا استىق شىعىمدىلىعى 30 پروتسەنتكە ارتىپ, تىڭايتقىشتار 30 پروتسەنتكە ۇنەمدەلىپ, گەربيتسيدتەر شىعىنى 50 پروتسەنتكە ازايا تۇسكەن.
سونداي-اق گوللانديا مەن دانيا دا تاماشا تابىستاردى كورسەتىپ وتىر. ماسەلەن جەر كولەمى بىزدەن ءجۇز ەسە از گوللانديانىڭ اۋىل شارۋاشىلىعىنداعى جىلما جىل تاباتىن تابىسىنىڭ بىرنەشە ونداعان ەسە جوعارى بولۋى كوپ جايدان سىر اڭعارتسا كەرەك.
ويتكەنى بۇل ەل دالمە-ءدال ەگىنشىلىكپەن شەكتەلىپ قالماي, ونىڭ تەحنولوگيالارىن مال شارۋاشىلىعىندا دا قولدانۋدا. مۇندا دالمە-ءدال ەگىنشىلىك جۇيەسى مال ازىعىنىڭ وزىندىك قۇنىن تومەندەتۋگە كوپ اسەر ەتۋدە.
اتالعان ەگىنشىلىك جۇيەسىن ەنگىزۋدە اقش-تى الەم ەلدەرىنىڭ اراسىندا كوشباسشى دەپ ايتۋعا بولادى. سەبەبى اقش قۋاتتى عارىشتىق دەرجاۆا. سوندىقتان بۇل ەلدە سپۋتنيكتىك ناۆيگاتسيالاۋ مەن جەردى قاشىقتىقتان زوندتاۋ جاقسى جولعا قويىلعان. ماسەلەن اقش-تىڭ سپۋتنيكتىك ناۆيگاتسيالاردى قابىلداۋ جونىندەگى GPS جۇيەسى الەمنىڭ كوپتەگەن ەلىندە جۇمىس ىستەپ تۇر.
ۇلكەن قالالاردا وسى ارقىلى كوشەدەگى كولىكتەر قوزعالىسى رەتتەلەدى. ءوزىڭىز مۇلدەم بولماعان ەكىنشى جەردى GPS-ءتىڭ كورسەتۋى ارقىلى ءدال تاۋىپ بارا الاسىز. بۇل جاعداي جاڭا تەحنولوگيالاردىڭ قۇدىرەتى مەن بولاشاعىن ايقىن بىلدىرەتىن بولسا كەرەك. دەمەك, اقش-تاعى ەگىنشىلىك سالاسى دا وسىنداي تەحنولوگيالاردىڭ قولداۋىمەن الداعى ۋاقىتتا دامىعان ۇستىنە دامي بەرمەك.
ويتكەنى ولار ەگىن شىعىمدىلىعىن ءدال بولجاۋدى, توپىراق قۇنارلىلىعىن زەرتتەۋ, وسى ارقىلى تىڭايتقىشتار مەن گەربيتسيدتەردى سەبەتىن جەرىنە تەك قاجەتىنە وراي سەبۋ جاعدايىن كۇشەيتە بەرەدى. وسىدان ەگىن شىعىمدىلىعى ارتىپ قانا قويماي, جۇمسالاتىن قارجى دا كوپ ازايادى. فەرمەرلەر مول تابىسقا كەنەلەدى.
مىنە, وسىنداي جاعدايعا سايكەس 2006 جىلدىڭ وزىندە اقش فەرمەرلەرىنىڭ 80 پروتسەنتى دالمە-ءدال ەگىنشىلىك جۇيەسىنىڭ جەكەلەگەن ەلەمەنتتەرىن قولدانا باستاعان بولاتىن. بۇل ەلدە فەرمەرلەردىڭ تالعامى مەن سۇرانىستارىنىڭ ارتۋىنا سايكەس تەحنولوگيالاردىڭ شاپشاڭ قارقىنمەن دامىپ كەلە جاتقانى دا ايقىن بايقالىپ وتىر.
ەلدەگى John Deere, Mid-Tech Center-Line Raven RGL, Cultiva ATC سەكىلدى بەلگىلى فيرمالار شىعاراتىن تەحنيكالار ءتيىستى باعدارلامالارمەن قامسىزداندىرىلعان بورتتىق كومپيۋتەرلەرمەن, باقىلاۋ-تۇزەتۋ ەنگىزۋ اقپاراتتارى توپتاستىرىلعان قۇرالدارمەن جابدىقتالعان. وسىنىڭ ناتيجەسىندە ءاربىر تەحنيكانىڭ جيناعان ءونىمى مەن جۇمىسى, ولاردىڭ ورنالاسقان ورنى تۇتىنۋشىلارعا دەيىن جەتىپ جاتادى.
فرانتسيا دالمە-ءدال ەگىنشىلىكتى ەنگىزۋ جونىندەگى ءوزىنىڭ ون جىلدىق جۇمىس تاجىريبەسى نەگىزىندە ەڭ اۋەلى ءاربىر ەگىس القابىنىڭ ەلەكتروندى كارتاسىن ازىرلەۋگە, بۇكىل ماۋسىم كەزىندە تۇتىنۋشىلارعا قىزمەت كورسەتۋگە جانە ولاردىڭ دەرەكتەر مەن مالىمەتتەر بازاسىنا كىرىپ, قاجەتتى اقپاراتتاردى الۋىنا مۇمكىندىك بەرەتىن PixAgry جۇيەسىن قۇردى.
سودان كەيىن فرانتسۋزدار نەعۇرلىم كەڭ اۋقىمدى قىزمەتتەرمەن قامتىلعان بيزنەس-تالداۋ جۇيەسىن جاساپ شىقتى. مۇنىڭ ءوزى اۋىل شارۋاشىلىعىنداعى كەڭىستىكتىك دەرەكتەردىڭ اگرارلىق ينفراقۇرىلىمدارىن قالىپتاستىرۋعا مۇمكىندىك بەردى.
«مىنە, وسى سياقتى كداي جۇيەسىن قۇرۋعا قازاقستاننىڭ دا مۇمكىندىگى جەتكىلىكتى. ويتكەنى ونى جۇزەگە اسىرارلىق عارىشتىق تەحنولوگيالار بار. ونىڭ ۇستىنە قازاقستان مەن فرانتسيا اراسىندا عارىش سالاسىندا جاقسى ىنتىماقتاستىق قالىپتاسىپ وتىر. وسى ارىپتەستىكتى وڭدى پايدالانىپ, «قازاقستان عارىش ساپارلارى» ۇلتتىق كومپانياسى» اق-تىڭ ءتيىستى ماسەلەمەن شۇعىلداناتىن قىزمەتكەرلەرىن فرانتسياعا جىبەرىپ, وقىتىپ الۋعا بولار ەدى» دەيدى پروفەسسور وڭعاربەك الىپبەكي.
ارينە, كورشىلەرىمىز ءارى ارىپتەس ەلدەرىمىز رەسەي مەن ۋكراينا دا دالمە-ءدال ەگىنشىلىكتى ەنگىزۋ سالاسىندا بوسقا قاراپ وتىرعان جوق. رەسەي – باي تاجىريبەلى عارىشتىق ەل. قازىر رەسەيدەگى عارىش قىزمەتىنىڭ اينالاسىندا اۋىل شارۋاشىلىعىنا قىزمەت كورسەتەتىن, شارۋالاردى اۋا رايىن بولجاۋ, ەگىن شىعىمدىلىعىن الدىن الا انىقتاۋ سالاسىندا قاجەتتى اقپاراتتارمەن قامتاماسىز ەتە الاتىن جەكە كومپانيالار قۇرىلۋدا.
ولاردىڭ ءبىراز جەتىستىكتەرى دە بار. ال دالمە-ءدال ەگىنشىلىك جۇيەسى تەحنولوگيالارىن ەنگىزۋ ماسەلەلەرىمەن اگروفيزيكالىق ينستيتۋت, رەسەي اۋىل شارۋاشىلىعى اكادەمياسى, رەسەي مەملەكەتتىك اگرارلىق ۋنيۆەرسيتەتى, ك.ا.تيميريازەۆ اتىنداعى ماسكەۋ اۋىل شارۋاشىلىعى اكادەمياسىنىڭ عالىمدارى مەن ماماندارى شۇعىلدانۋدا.
الەمدىك تاجىريبەگە جۇرگىزىلگەن تالداۋلار دالمە-ءدال ەگىنشىلىك جۇيەسىن ەنگىزۋگە بوگەت بولاتىن باستى كەدەرگىلەردىڭ ءبىرى – وسىمدىك شارۋاشىلىعى القاپتارىنىڭ جەكە مەنشىككە ءبولىنىپ بەرىلۋى مەن ونداعى شارۋاشىلىق جۇرگىزۋدىڭ ەسكىرگەن تاسىلدەرى ەكەندىگىن كورسەتكەن.
سەبەبى جەكەمەنشىك جەر يەلەرى ءوز قولىنداعى جەردىڭ جاعدايى مەن كولەمى, وزدەرىنىڭ جەتىستىكتەرى مەن الداعى جوسپارلارى تۋرالى اقپاراتتارمەن بولىسۋگە ونشا قۇلىقتى بولا بەرمەيدى. ولار جەرگە تاۋار رەتىندە قارايدى. جەر باعاسى كوتەرىلسە, ونى ساتۋعا دايىن تۇرادى.
ەندى دالمە-ءدال ەگىنشىلىكتى ەنگىزۋ جونىندە ءوز تاجىريبەمىزگە كەلەتىن بولساق, ونىڭ باستاپقى نىشاندارى كەڭەس وداعى ءداۋىرىنىڭ وزىندە ءورىس العان بولاتىن. وداقتىڭ ىدىراۋ قارساڭىندا ك.ا.تيميريازەۆ اتىنداعى بۇكىلوداقتىق اۋىل شارۋاشىلىعى اكادەمياسىنىڭ عالىمدارى باس بولىپ, «اۋىل شارۋاشىلىعى داقىلدارىنىڭ ءوسىمىن باعدارلامالاۋ» اتتى جوبانى جاسادى.
وعان قازاقستاننان اكادەميك زايروللا دۇيسەنبەكوۆ قاتىستى. ەگىس القاپتارىنىڭ شىعىمدىلىق الەۋەتىن انىقتاۋ, سونىڭ ىشىندە داقىلدىڭ ءوسىپ جەتىلۋىندە توپىراقتىڭ, سۋدىڭ, كۇننىڭ, تىڭايتقىشتىڭ, اگرونوميالىق تاسىلدەردىڭ, ادام قولىنىڭ ۇلەستەرى قانشالىقتى بولاتىندىعىن جەكە-جەكە انىقتاۋ – باعدارلامانىڭ باستى ماقساتتارىنىڭ ءبىرى بولدى.
دەمەك, بۇل جەردە اگرونوميا, بيولوگيا, كيبەرنەتيكا, ماتەماتيكالىق مودەلدەۋ تاسىلدەرىنىڭ باسىن قوسۋ قاجەتتىگى پايدا بولدى. وكىنىشكە قاراي, ەل باسىنا م.س. گورباچەۆ كەلىپ, قارجى جەتىمسىزدىگى پايدا بولعان سوڭ بۇل باعدارلاما توقتاتىلدى. بىراق رەسەيدە وسى ماسەلەنىڭ باستاۋىندا بولعان تيميريازەۆ اكادەمياسىنىڭ ۆيتسە-پرەزيدەنتى, اكادەميك ي.س.چاتيلوۆتىڭ شاكىرتتەرى, قازاقستاندا زايروللا دۇيسەنبەكوۆ پەن ونىڭ باسشىلىعىمەن جۇمىس ىستەگەن عالىمدار بار.
ونىڭ ۇستىنە كوپ ماسەلەنى كومپيۋتەر مەن باعدارلامالىق تاسىلدەر اتقاراتىن زامانعا جەتىپ وتىرمىز. قازاقستاندا عارىش قىزمەتى قۇرىلىپ, جىلدان- جىلعا دامىپ كەلەدى. اكادەميك ز.دۇيسەنبەكوۆتىڭ باسشىلىعىمەن ەلىمىزدە مەملەكەتتىك جەر كاداسترى مەن ونىڭ اۆتوماتتاندىرىلعان اقپاراتتىق جۇيەسى تمد ەلدەرىندە ءبىرىنشى بولىپ قۇرىلدى. وسىنىڭ نەگىزىندە جەر تەلىمدەرىنىڭ جاعدايى مەن ونداعى جۇرگىزىلىپ جاتقان جۇمىستاردى سپۋتنيكتىك مونيتورينگ ارقىلى باقىلاۋعا بولادى.
وسىنداي فاكتورلاردىڭ ىقپالىمەن ەلىمىزدىڭ ەڭ استىقتى وڭىرلەرىنىڭ ءبىرى سولتۇستىك قازاقستان وبلىسىندا ەگىستىكتەردىڭ ەلەكتروندى كارتاسىن جاساۋ ءىسى قولعا الىندى. قازىر بۇل جۇمىس بەل ورتاسىنان اۋدى. ەندى وسى ءىستىڭ قورىتىندىسىندا قاي القاپقا قانداي تىڭايتقىش سىڭىرۋگە بولاتىندىعىن جانە ونىڭ مولشەرىن ايقىنداپ, بىلۋگە بولادى.
ەگىستىكتىڭ ونىمدىلىگىنە الدىن الا بولجام جاساۋ مۇمكىندىگى قالىپتاسادى. دەمەك, جاسقاناتىن ەشتەڭە جوق. قايتا, زامان مەن ۋاقىت ىڭعايىنىڭ ءبىزدىڭ پايدامىزعا جۇمىس ىستەي باستاعاندىعىن كورىپ وتىرمىز.
سونىمەن دالمە-ءدال ەگىنشىلىك جۇيەسىنىڭ جالپى سيپاتتاماسى مەن ەرەكشەلىكتەرى جەر اۋماعى وراسان زور, ول جەر كولەمىمەن سالىستىرعاندا حالىق سانى ماردىمسىز قازاقستان جاعدايىنا ءدوپ كەلەتىندەي. ماسەلەن وسىناۋ بايتاق دالامىزدى باقىلاي الاتىنداي, ونداعى قيمىل-قوزعالىستاردى كورۋگە قابىلەتتى ءبىر عانا عارىش قىزمەتىنىڭ جاڭا تىنىسى ءبىزدىڭ كەڭ دالامىزدىڭ زور الەۋەتىمەن بىرگە اشىلماق.
ءتىپتى مۇنىڭ سىرتىندا, ەلدە تىڭايتقىشتار مەن گەربيتسيدتەردى ساتىپ الۋدان باسقا, ونى اۋىلدارعا جەتكىزۋدىڭ شىعىندارى جەر اراسى شالعاي بولعان سوڭ وتە ۇلكەن. اتالعان يننوۆاتسيالىق جۇيەنى ەنگىزۋ كوپ شىعىندى ۇنەمدەۋ ارقىلى وسىنداي تابيعي ولقىلىقتارىمىزدىڭ دا ورنىن تولتىراتىن بولادى. دالمە-ءدال ەگىنشىلىكتىڭ اۋىل شارۋاشىلىعىنداعى مەنەدجمەنتتى جەتىلدىرۋگە دە وراسان زور پايداسىن تيگىزەتىنى انىق.
دەمەك, «قۇلاننىڭ قاسۋىنا مىلتىقتىڭ باسۋى» دەگەندەي دالمە-ءدال ەگىنشىلىك جۇيەسىنىڭ ەنگىزىلۋى قازاقستان جاعدايىنا وتە ءدال كەلىپ تۇرعانداي. ىسكە ءسات, دەيمىز ەندەشە!
سۇڭعات ءالىپباي,
«ەگەمەن قازاقستان»