ۇلاعات ۇياسى

بۇل مەكەمە 2004 جىلى ەلباسى رەزيدەنتسياسى سول جاعالاۋداعى اقورداعا قونىس اۋدارعان ساتتەن باستاپ, جاڭا زامان, ياعني تاۋەلسىزدىك تاريحىنىڭ ۇلا­عات­تى ۇياسى رەتىندە جۇمىس ىستەي باستاعان. جالپى اۋ­ماعى – 12 مىڭ شارشى مەتر. مۇندا جۇز­دەگەن مىڭ قۇجات پەن قۇندى جادىگەر شو­عىر­لانعان. بۇلار اتاۋلى 15 زالعا ءبو­لىنىپ ورنالاستىرىلعان ەكەن.

قازىر مەكەمەنىڭ قۇرىلىمدىق جانە اكىم­شىلىك باسقارۋ جۇيەسى وزگەرىپتى. ياعني 2016 جىلى ەلىمىزدە مەملەكەت تاري­حىن جۇيەلى زەرتتەۋ ماقساتىندا كوپ­فۋنكتسيونالدى عىلىمي-تالدامالىق جا­نە گۋمانيتارلىق-اعارتۋشىلىق «نازارباەۆ ورتالىعى» قۇرىلعاندىقتان اتال­مىش مۋزەي وسى مەكەمەنىڭ قۇرامىنا ەنگى­زىلىپتى. 

كەيبىر قۇندى جادىگەرلەر جاڭا ورتا­لىق­قا, سونىمەن قاتار, سول جاعا­لاۋداعى ەلباسى مۇراعاتىنا بولىنگەنىمەن ەكسپوزيتسيا زالدارى سول قالپىندا ساقتالعان. بۇل رەتكى ساپارىمىزدا ەلباسىنا جانە ەلوردا تاريحىنا قاتىستى سوڭعى جىلدارى تابىلعان تىڭ دەرەكتەرمەن تانىسىپ, ونىمەن ءوز وقىرماندارىمىزدى حاباردار ەتۋدى ماقسات تۇتتىق.

سونىمەن العاشقى باس سۇققانىمىز – «اتامەكەن» زالى. مۇندا پرەزيدەنتتىڭ بالا­لىق شاعى, جىگىتتىك داۋرەنى جايلى دەرەكتەر ساقتالعان. اتاپ ايتقاندا, ەلباسىنىڭ اتاسى نازارباي ءبيدىڭ 1911 جىلى قازا بولعانى جايلى ۆەرنىي ۋەزى باسشىسىنىڭ ورىسشا جازعان حاتتاماسى, ءالجان انامىزدىڭ قولىنىڭ تابى سىڭگەن تىگىن ماشينەسى مەن ءابىش اتامىز قولدانعان ۇستارا-باكىنى كوزىمىز شالدى. جانە نۇرسۇلتان ءابىش ۇلىنىڭ 1954-55 وقۋ جىلدارىنداعى وقۋ ۇلگەرىمى جازىلعان تابەلدى كوردىك. كىلەڭ بەستىك. بىزگە جولباسشىلىق جاساپ جۇرگەن قازاق­ستان رەسپۋبليكاسىنىڭ تۇڭ­عىش پرەزيدەنتى – ەلباسى كىتاپ­حا­ناسى ديرەكتورىنىڭ ورىنباسارى بوتا­كوز مۇتتاحيدەنقىزى وسى زالدى قىزىق­تاۋ­شىلار وتە كوپ, سونى پايدالانىپ, ەلباسىنىڭ وقۋدا وزات, قوعامدىق جۇ­مىس­­تارعا بەلسەندى قاتىسقانىن جانە وتە قاراپايىم قازاق وتباسىندا وسكەنىن ۇل­گى رەتىندە كورسەتىپ, ۇنەمى ناسيحاتتايمىز دەيدى. 

مۇنداعى تاعى ءبىر تاريحي قۇجات قاسكەلەڭ اۋداندىق «كوممۋنيزم ءۇشىن» گازەتىنىڭ 1958 جىلعى 16 ناۋرىز كۇنگ­ى سانى (2-سۋرەت). گازەتكە 9 سىنىپ وقۋشىسى نۇرسۇلتاننىڭ قىتايلىق چجوۋ باي سياو دەگەن جىگىتكە جازعان «الىستاعى قىتايلىق دوسىما» دەيتىن حا­تى جاريا­لانىپتى. وسى وقيعا جايلى سول تۇستا گازەت رەداكتورى بولعان ۇسەنباي تاستانبەكوۆتىڭ ەستەلىگىندە, ءبىر قىتايلىق جاس بلكجو ورتالىق كوميتەتىنە حات جازىپ, كەڭەستىك زامانداسىمەن تانىسقىسى كەلەتىنى جايلى وتىنگەن ەكەن. ول حاتتى ماسكەۋ قازاقستانعا جىبەرەدى. اقىرى حاتقا جاۋاپ بەرۋگە لايىق تۇلعا رەتىندە جاس نۇرسۇلتان تاڭدالىپتى. وسىدان 5-6 جىل بۇرىن قىتاي ەلىنەن كەلىپ, مۋزەيدى ارالاعان ءبىر جۋرناليست حاتتى كورىپ, ەلىنە بارعان سوڭ جوعارىداعى چجوۋ باي سياونى ىزدەيدى. بىراق ونىمەن كەزىگە الماعان. ويتكەنى, بۇل كىسى 2014 جىلى باقيلىق بولىپتى. ءبىر قىزىعى, چجوۋ باي سياو قىتاي ەلىنە ەڭبەگى سىڭگەن ارداقتى ۇستاز بوپتى.

سوڭعى جىلدارى مەكەمەنىڭ عىلىمي قىزمەتكەرى ءلايلا وماروۆا باستاعان توپ نۇرسۇلتان ءابىش ۇلىنىڭ تۋعان مە­كە­نى مەن جاس كەزىندە جۇمىس ىستەگەن وڭىرلەردى ارالاپ, نۇرەكەڭ جايلى دەرەكتەر جيناستىرۋمەن شۇعىلدانۋدا. وسىناۋ ىزدەنىس بارىسىندا تابىلعان قۇجاتتار مەن فوتودەرەكتەر شىنىندا قۇندى ءارى كوپشىلىك نازارىنا تولىق ۇسىنىلا قويماپتى. سونىڭ ءبىرى – جاس ناتۋراليستەردىڭ 1957 جىلعى سۋرەتى. بارلىعى 26 ادام. ءبارىنىڭ ومىراۋىندا مەدال. تۋرا ورتادا ماڭدايى جارقىراپ نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى تۇر (3-سۋرەت). زەرتتەۋشى ءلايلا ارىپقىزى بەرگەن مالىمەتكە سۇ­ي­ەن­سەك, وسى جىلدارى قاسكەلەڭدىك ءبىر توپ ناتۋراليست جاستار وزدەرى قولمەن وسىرگەن كوكونىستەرىن 1956 جىلى ماسكەۋدە وتكەن حالىق شارۋاشىلىعى جەتىستىكتەرىنىڭ كورمەسىنە جىبەرەدى. بۇل دۇنيەلەر ۇيىمداستىرۋشىلارعا ۇناپ, توپ مۇشەلەرى مەدالمەن ماراپاتتالعان. فوتو-قۇجاتتى ساقتاۋشى ۆالەنتينا دۋن­دىچ ونى 2011 جىلى مۋزەيگە تاپ­سىر­عان. ءوزى قازىر شامالعان اۋىلىندا امان-ەسەن تۇرىپ جاتىر. 

جوعارىدا نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى جاس شاعىندا قوعامدىق جۇمىسقا بەلسەنە ارالاسقانى جايلى ايتتىق. بۇل سوزى­مىز­گە دالەل بولارلىق قۇجاتتار مۋزەي تورىنەن ورىن الىپتى. سونىڭ ءبىرى – جاس نۇرسۇلتان جولداستارىمەن بىرگە تۇڭعىش عارىشكەر يۋ.ا.گاگارينمەن جولىققان ءسات بەينەلەنگەن فوتو (1-سۋرەت). وسى وقيعا جايلى ەلباسىنىڭ زامانداسى اقتوبەلىك ۇكىتاي بايجومارتوۆ بىلاي دەپتى: «1962 جىلى ءساۋىر ايىندا ماسكەۋدە بلكجو-نىڭ ءحىV سەزى ءوتتى. وسىعان وكىل رەتىندە تەمىرتاۋلىقتار اتىنان نۇرسۇلتان ءابىش­ ۇلى باردى. قازاقستاندىق دەلەگاتسيا قۇرامىندا مەن دە بولدىم. نۇرەكەڭنىڭ ديپلوماتياسى ارقاسىندا عارىشكەرمەن بىرگە فوتوعا تۇستىك».

ودان كەيىن نازارىمىزدا اۋدارعان تاعى ءبىر قۇجات «كومسومولسكايا پراۆدا» گازەتىنىڭ 1964 جىلعى 16 قاڭتار كۇنگى سانى. مۇندا كوپپەن بىرگە جاس جىگىت نۇرسۇلتاننىڭ فوتوسى جاريالانىپتى. ورتالارىندا عارىشكەر ۆ.بىكوۆسكي تۇر. وسى كىسى كوسموسقا اتتانعاندا وزىمەن بىرگە بلكجو-نىڭ ونشاقتى توسبەلگىسىن الا بارىپتى. عارىشتان ورالعان سوڭ كەڭىستىكتى كەزىپ كەلگەن توسبەلگىلەردى وداق كولەمىندە اتى تانىمال جاستارعا تاپسىرۋ ماسەلەسى قوزعالىپ, 15 رەسپۋبليكا ىشىنەن ۇمىتكەرلەر ىزدەلەدى. وسى تاڭداۋدىڭ ءبىرى قازاقستاندىق نۇرسۇلتان نازارباەۆقا بۇيىرىپتى. 

ساپار سوڭىندا ءبىز 1997-2004 جىلدارى پرەزيدەنت وتىرعان 1-ءشى جانە 2-ءشى كابينەتتى شولىپ قارادىق. كەڭسەنىڭ تورىنە مەملەكەتتىك رامىزدەر: مەملەكەتتىك تۋ, ەلتاڭبا, ءانۇران جانە ەل پرەزيدەنتىنىڭ ەرەكشەلىك بەل­گى­سىن بىلدىرەتىن شتامپ تۇر. جۇمىس ۇس­تە­لىندە قالامسابى, قولىمەن تولتىر­عان كۇندەلىكتەرى جاتىر. ال «كۇمىس زال­عا» ەلباسىن ماراپاتتاعان شەت مەم­لەكەتتەردىڭ جوعارى دارەجەلى وردەن­دە­رى قويىلىپتى. بۇلاردان باسقا «قاۋ­ىپ­- سىزدىك كەڭەس زالى», ء«ماجىلىس زالىن» ارا­لاپ كورىپ, «قارۋلار كوللەكتسياسىن» تاماشالادىق. وسىنداعى اسا قىمبات قا­رۋلاردىڭ ءبارى نۇرسۇلتان ءابىش­ ۇلى­نا تارتۋ ەتىلگەن دۇنيەلەر. مۋزەيگە كە­لۋ­شىلەردىڭ تاڭدانىسىن تۋدىرىپ, ەرىك­سىز نازار اۋدارۋعا ءماجبۇر ەتەتىن ورىن – «كۇمبەزدى زال». ءدال وسى جەردە ەلباسى ن.نازارباەۆ 1997 جىلدىڭ 10 جەلتوقسانىندا «اقمولا قالاسىن ەلى­مىز­دىڭ استاناسى» دەپ جاريالاعان. 

مۋزەيدە ءبىز ايتپاعان قانشاما تاريح تۇنىپ جاتىر. بۇنداعى جادىگەرلەر ۋاقىت وتكەن سايىن قۇندىلىعىن ارتتىرارى ءسوزسىز. سوندىقتان دا بولار مەكەمە عيماراتى رەسپۋبليكالىق دەڭگەيدەگى قاسيەتتى نىساندار تىزىمىنە ەنىپتى. سونداي-اق مۇندا 2010 جىلدان باستاپ «ەلباسىتانۋ» اتتى كۋرس-ساباقتار وتكى­زى­لىپ, بۇل شارا سوڭعى جىلدارى بارلىق وبلىستاردى قامتىپ وتىر ەكەن.

بەكەن قايرات ۇلى,  «ەگەمەن قازاقستان»