ەلوردا – ەلباسىنىڭ ەرەن ەڭبەگى!

ءبىزدىڭ سۇحباتتاسىمىز قازاقستان رەسپۋبليكاسى ۇلتتىق قاۋىپسىزدىك ورگاندارىنىڭ قۇرمەتتى قىزمەتكەرى گەنەرال-مايور ەرجان بەكباۋ ۇلى يساقۇلوۆ – 1995-2001 جىلدارى قازاقستان رەسپۋبليكاسى ۇلتتىق قاۋىپسىزدىك كوميتەتىنىڭ استانا دەپارتامەنتىن باسقارعان.

– ەرجان بەكباۋ ۇلى, وسى كۇندەرى ەلىمىز استانا قالاسىنىڭ, ياعني ەلوردامىزدىڭ مەرەيلى 20 جىلدىق مەرەكەسىن اتاپ وتۋدە. ءسىز قازاقستان رەسپۋبليكاسى ۇلت­تىق قاۋىپسىزدىك كوميتەتى استانا دەپار­تامەنتىنىڭ تۇڭعىش باسشىسى ەكەنسىز. وسى ورايدا نە ايتار ەدىڭىز؟

– 1995 جىلى مەن ۇقك-ءنىڭ وڭتۇستىك قازاقستان وبلىستىق دەپارتامەنتى باستىعىنىڭ ورىنباسارى قىزمەتىندە بولاتىنمىن. سول جىلدىڭ جەلتوقسانىندا مەنى ەلىمىزدىڭ ۇلتتىق قاۋىپسىزدىك كوميتەتىنىڭ سول تۇستاعى توراعاسى جە­ڭىسبەك جۇمانبەكوۆ الماتىعا شا­قىرىپ, ۇقك اقمولا وبلىستىق دە­پارتامەنتىنىڭ باستىعى ەتىپ تاعايىندادى. تاعايىنداۋ بارىسىندا توراعا مەنى جۋىق ارادا استانانىڭ الماتىدان اقمولاعا كوشىرىلگەلى جاتقانىن, وسىعان وراي ۇلكەن دە كۇردەلى جۇمىستار كۇتىپ تۇر­عانىن ەسكەرتىپ, الدىما ناقتى تاپسىرمالار قويدى.

ءسويتىپ 1995 جىلدىڭ 7 جەلتوقسا­نىندا اقمولا قالاسىنا كەلدىم. ۇقك توراعاسىنىڭ ءبىرىنشى ورىنباسارى پولكوۆنيك د.سيحىمباەۆ مەنى اقمولا وبلىسىنىڭ اكىمى اندرەي براۋنعا تانىستىرىپ, وعان دا الدا تۇرعان كوشى-قون ماسەلەسىنىڭ جاي-جاپسارىن ايتىپ, ءتۇسىندىردى. كۇتپەگەن اڭگىمەنى ەس­تىگەن اكىم اۋەلى ىشەك-سىلەسى قاتىپ ك ۇلىپ الدى دا, مۇنىڭ ورىندالمايتىن ارمان ەكەنىن, ەلدەگى قالىپتاسقان كۇردەلى ەكونوميكالىق جاعدايدا مۇ­نىڭ مۇلدە مۇمكىن ەمەستىگىن, اقمولا قالا­سىندا ءتيىستى ينفراقۇرىلىمداردىڭ, ور­تالىق مەملەكەتتىك ورگاندار ءۇشىن عيماراتتاردىڭ, قىزمەتكەرلەر ءۇشىن تۇرعىن ۇيلەردىڭ جوقتىعىن ايتىپ, الاقان جايدى.

ءدال وسى كۇنى د.سيحىمباەۆ پەن ا.براۋن مەنى ۇقك اقمولا وبلىس­تىق دەپارتامەنتىنىڭ ۇجىمىنا اپارىپ تانىستىردى.

وسىلايشا قايناعان قىزۋ جۇمىس باستالىپ كەتتى. اۋەلى دەپارتامەنتتەگى جۇمىسپەن, وبلىستاعى جاعداي بارىسىمەن تانىسىپ شىقتىم. شىنىمدى ايتسام, ءدال سول كەزدەگى احۋال ادام قور­قاتىنداي دارەجەدە ەدى. ينفلياتسيا دەڭگەيى 2500 پايىزعا دەيىن جەتكەن, دۇكەن سورەلەرى جىلان جالاعانداي بوس. وبلىستاعى اۋىل شارۋاشىلىعى مۇلدە قۇلدىراعان. قالانىڭ جانىن ساقتاپ وتىرعان – «تسەلينسەلماش» پەن «كازاحسەلماش» جۇرەلەپ قالعان, وسى جانە باسقا دا كاسىپورىنداردىڭ جۇ­مىسشىلارى بەيمالىم مەرزىمگە اقىسىز دەمالىسقا جىبەرىلىپتى, بيۋدجەتتىك مەكەمە قىزمەتكەرلەرىنە ايلىق ەڭبەكاقى كەشىكتىرىلىپ بەرىلەدى, قالانى ەلەكترمەن, جىلۋمەن قامتاماسىز ەتۋ تۇراقتى ەمەس. مىنە, وسىنداي الماعايىپ كەزەڭدە ءارتۇرلى قاۋىپتى كۇشتەر, ۇيىمداسقان قىلمىس باس كوتەرە باستاعان. جىعىلعانعا جۇدىرىق دەمەكشى, بۇلارعا سول جىلدىڭ تىم ايازدى جانە قارلى بولعانىن قوسىڭىز.

دەپارتامەنتتەگى جاعدايدىڭ دا وڭىپ تۇرعانى شامالى. قارجى قىزمەتكەرلەردى ۇستاپ تۇرۋعا ارەڭ جەتەدى, ءبىر-اق ماشي­نامەن جۇرەمىز, قالعاندارى بەنزين مەن قوسالقى بولشەكتەردىڭ جەتىسپەۋىنەن قاڭتارىلىپ تۇر. ءتىپتى قالام مەن قاعاز قات. جۇمىس بولمەلەرى تاستاي سۋىق, قىزمەتكەرلەرىمىز سىرتقى كيىممەن وتىرىپ جۇمىس ىستەيدى, كوپشىلىگى پاتەرمەن قام­تاماسىز ەتىلمەگەن. 

وسىنىڭ ءبارى ەل كوڭىلىنە بەلگىلى ءبىر دەڭگەيدە اسەر ەتكەنى راس. ءتىپتى قا­لىڭ كوپشىلىكتىڭ ەلباسىنىڭ استانانى اۋىستىرۋ جونىندەگى تاعدىرشەشتى جو­باسىنىڭ جۇزەگە اسارىنا كۇمانمەن قاراعانى ءشۇباسىز. بىراق كوپ ۋاقىت وتپەي-اق جۇرتشىلىق كوزقاراسى وزگەرىپ, استانانى اۋىستىرۋدىڭ ءپىسىپ-جەتىلگەن ماسەلە ەكەندىگىنە كوزدەرى جەتتى ەمەس پە!؟

– استانا دەپارتامەنتىنىڭ قالىپ­تاسۋى قالاي جۇزەگە اسىرىلدى؟

– استانا دەپارتامەنتى اق­مو­­لا وب­­­لىس­تىق دەپارتامەنتىنىڭ بازا­سىندا قۇرىلعاندىقتان, ايتارلىقتاي قيىنشىلىقتار بولا قويعان جوق. ال بۇل دەپارتامەنتتى مەن 1995 جىلدىڭ جەل­توقسانىنان باسقارعانىمدى ايتىپ ءوتتىم. 

ەلباسىمىز جانە ۇقك توراعا­سى جەڭىسبەك جۇمانبەكوۆ استانا دەپار­تامەنتىنىڭ اياعىنان نىق باسىپ, قالىپ­تاسىپ كەتۋىنە ايرىقشا نازار اۋداردى. 1996 جىلدىڭ ءساۋىر ايىندا اقمو­لا قالاسىندا ۇقك-ءنىڭ كوشپەلى ال­قا ءماجىلىسى وتكىزىلىپ, وندا استانا دە­پار­تامەنتىن شتاتتىق نىعايتۋ مەن تەح­نيكالىق جاراقتاندىرۋ ماسەلەلەرى بويىن­شا قاجەتتى ۇيىمداستىرۋ جانە قولعا الىنۋى ءتيىس شارالار بەلگىلەندى.

ۇقك-ءنىڭ اقمولا قالاسىنداعى جۇمىس توبى قۇرىلدى. بۇل توپ وب­لىس­تىق دەپارتامەنتپەن بىرلەسە وتى­­رىپ, بۇرىنعى تەمىرجولشىلار تەح­نيكۋمىنىڭ عيماراتىن كوشىپ كەلگەلى جات­قان ۇقك ورتالىق اپپاراتىنىڭ بولىمشەلەرىنە ارناپ قايتا جاراقتاۋ, جوندەۋ جۇمىستارىن جۇرگىزۋگە كوپ ەڭبەك ءسىڭىردى. سونىمەن بىرگە قىزمەتكەرلەرگە ارنال­عان جاتاقحانا جوندەۋدەن وتكى­زىلدى, ىسساپارعا كەلەتىن ارىپتەستەر ءۇشىن ۋاقىتشا تۇراتىن تۇرعىنجايلار ازىر­لەن­دى. 1997 جىلدىڭ قازان ايىندا ۇقك ورتالىق اپپاراتى قىزمەتكەرلەرىنىڭ ءبىرىنشى توبى كەلىپ, ءوز مىندەتتەرىن ات­قارۋعا كىرىسىپ كەتتى. وسى تۇستا مەن ەل­با­سىنىڭ شەشىمىمەن ۇقك القا مۇشەلىگىنە تاعايىندالدىم. ال بۇل ءوز كەزەگىندە استانانى كوشىرۋگە بايلانىس­تى مىندەتتەردى جۇزەگە اسىرۋ بارىسىندا ۇقك ورتالىق اپپاراتى مەن استانا دەپارتامەنتىنىڭ جۇمىستارىن جۇيەلى ۇيلەستىرۋدە تۋىنداعان ماسەلەلەردى شەشۋگە كوپ كومەگىن تيگىزدى.

 – سول كەزەڭدەگى نەگىزگى مىندەتتەر قانداي ەدى؟

 – ەلباسىنىڭ استانا دەپارتامەنتىنىڭ الدىنا قويعان نەگىزگى مىندەتتەرى ەل باسشىلىعى مەن بيلىكتىڭ جوعارى ورگاندا­رىن الماتىدان استاناعا كوشى­رۋ­دە قاۋىپسىزدىك شارالارىن ساقتاۋ جانە قازاقستان رەسپۋبليكاسى جاڭا استاناسىنىڭ حالىقارالىق تانىستىرىلىمىن وتكىزۋ بولدى. بۇل تاپسىرمانى ەلىمىزدىڭ ۇلتتىق قاۋىپسىزدىك ورگانى تاماشا اتقارىپ شىقتى. اتالعان شارالاردى وتكىزۋ بارىسىندا بىردە-ءبىر تارتىپسىزدىك نەمەسە جاعىمسىز ارەكەتتەر ورىن العان جوق.

تاپسىرمالاردى تابىستى ورىندا­عانىم ءۇشىن 1998 جىلدىڭ 11 شىلدەسىندە ماعان ەلباسىنىڭ جارلىعىمەن گەنەرال-مايور جوعارى اسكەري اتاعى بەرىلدى. استانا دەپارتامەنتىنىڭ كوپتەگەن قىزمەتكەرىنىڭ ەڭبەگى مەملەكەتتىك جانە ۆەدومستۆولىق ماراپاتتارمەن اتاپ ءوتىل­دى.

– ءوزىڭىز باسشىلىقتا بولعان كەز­دەرى قانداي جايتتار ەسىڭىزدە ەرەكشە قالدى؟ 

– ماعان ايرىقشا اسەر ەتكەن جاع­داي ەلباسىنىڭ استانانى اۋىستىرۋ بارىسىنداعى تاباندى ۇستانىمى مەن قاتاڭ تالاپشىلدىعى بولدى. كوپتەگەن مەملەكەتتىك شەنەۋنىكتىڭ وسى ماسەلە بارىسىنداعى سەنىمسىز كوزقاراستارىن ەلباسىنىڭ باتىل جانە ىسكەر ارەكەتى سۋ سەپكەندەي باسقانى اقيقات. سونىمەن بىرگە مەملەكەتتىك ورگانداردىڭ, اسىرەسە جاڭا استانانىڭ تۇڭعىش اكىمى ادىلبەك جاقسىبەكوۆتىڭ باسقارۋىنداعى استانا قالاسى اكىمدىگىنىڭ وسىناۋ جويقىن جوبانى جۇزەگە اسىرۋ بارىسىنداعى ۇيلەسىمدى جۇمىستارى ەستە قالدى.

سونداي-اق سول كەزەڭدەگى م ۇلىك جونىن­دەگى مەملەكەتتىك كوميتەت توراعاسىنىڭ ورىنباسارى سانسىزباي ەسىلوۆتىڭ ەڭبەگىن دە ەرەكشە اتاي كەتكەن دۇرىس. ىسكەر ازامات قانشاما مەملەكەتتىك ورگاندى پروۆين­تسيالىق دەڭگەيدەگى قالا اۋماعىنا اي­قاي-شۋسىز ورنالاستىرۋعا مەيلىنشە جاۋاپ­كەرشىلىكپەن اتسالىستى.

ارادا ءبىراز جىل وتكەندە استانا دەپار­تامەنتىندەگى سول ءبىر ۇمىتىلماس جىلدارىمدى ايرىقشا ساعىنىشپەن ەسكە الامىن. مەنىڭ ويىمشا, سول جىلدارى دەپارتامەنتتىڭ جەكە قۇرامى وتە ىنتىماقشىل, ۇيىمشىل جانە ىسكەر بولدى. ءار قىزمەتكەر ءوز جاۋاپكەرشىلىگىن جەتە ءتۇسىنىپ, قىزمەتتىك پارىزىن ۇلگىلى اتقارۋعا تىرىستى. مىنە, ءوز موينىنا جۇكتەلگەن وسىنداي ايرىقشا تاپسىرمانى ورىنداپ شىعۋعا جۇدىرىقتاي جۇمىلعان ۇجىمنىڭ عانا قارىم-قابىلەتى جەتەر ەدى دەر ەدىم.

 دەپارتامەنت قىزمەتكەرلەرى اراسىندا بارشا اۋىرتپالىقتار مەن قيىن­­دىقتاردى, قۋانىشتاردى بىرگە بولىس­كەن ك.ر.ابدىقازىموۆ, ا.ك.تولەۋوۆ, و.جاقىپبەكوۆ, ج.م.مۇحامەتقاليەۆ, د.ت.ءجۇسىپوۆ, س.س.سەيىتوۆ, ج.رامازانوۆ, ب.ابدراحمانوۆ, س.م.يۆاحنەنكو, ا.رەشەتوۆ, ۆ.رۋبانوۆ, ك.الجانوۆ, ج.ايت­­­باەۆ ءتارىزدى ارىپتەستەرىمنىڭ ەسىم­­­دە­­رىن ەرەكشە ىلتيپاتپەن اتاپ وت­كىم كەلەدى. بۇلار جانە باسقالار جاڭا استا­نا­مىزدىڭ قاۋىپسىزدىگى مەن تۇراق­تىلىعىن قامتاماسىز ەتۋگە وراسان زور ۇلەس قوستى, اعىمداعى احۋالدى سەنىمدى باقىلاۋدا ۇستادى, قىزمەت بارىسىندا تۋىنداعان ءارتۇرلى جاعدايلاردان دۇرىس جول تاۋىپ شىعا ءبىلدى, وتانعا ادال قىزمەت ەتۋدىڭ شىنايى ۇلگىسىن كورسەتتى.

سول كەزدەگى قۇقىق قورعاۋ ور­گان­­دا­رىنىڭ باسشىلارى م.م.ورازا­ليەۆ, ءو.ك.بولسامبەكوۆ, ۆ.پ.كان, ا.ءادىلحان, ا.ي.لۋكين, ت.س.ايسين, ا.ۆ.كونس­تانتينوۆ, س.بەكبوسىنوۆ, ت.ەرجانوۆ, و.پ.نوگاي, ا.ك.جالمۇحانبەتوۆ سياقتى ازا­مات­تار ەل تىنىشتىعى ءۇشىن بىزبەن بىرگە ءتۇن ۇيقىسىن ءتورت ءبولىپ ەڭبەك ەتتى.  استانا دەپارتامەنتىنىڭ تۇڭعىش باس­تىعى رەتىندە وسىنداي وراسان زور تاريحي وقيعالاردىڭ كۋاگەرى بولعانىم ءۇشىن جانە استانا اۋىسقاننان كەيىن استانا قالاسىنىڭ تۇڭعىش گەنەرالى اتانعانىم ءۇشىن مەن تاعدىرىما مىڭ مارتە شۇكىرشىلىك ەتەمىن ءارى ءوزىمدى باقىت­تى سەزىنەمىن.

 بۇگىندە استانا الەم تانىعان, دۇنيە ءجۇزى ەلدەرىنە وزىق باستامالارىمەن بەلگىلى بىرەگەي قالاعا اينالدى. ءبىز قازىر اسقارالى استانامىزبەن كەز كەلگەن جەردە ماقتانا الامىز! سەبەبى ەلباسىمىز ايتقانداي, «استانا – وتانىمىزدىڭ جۇرەگى, تاۋەلسىزدىگىمىزدىڭ تىرەگى», ال ەلوردانىڭ ءوزى – ەلباسىمىزدىڭ ەرەن ەڭبەگىنىڭ جەمىسى!   اڭگىمەلەسكەن كادىربەك قۇنىپيا ۇلى, جۋرناليست