جاي وعىنداي جانبەك

جانبەكتىڭ دە عىلىم جولىنا تۇسۋىنە بولار ەدى. ولاي دەۋگە نەگىز, ول زيالىلار وتباسىندا تاربيەلەندى. اكەسى نىعمەت ساۋ­رانباەۆ – فيلولوگيا سالاسى بويىنشا قازاقتان شىققان تۇڭعىش عىلىم دوكتورى, اكادەميك, ورىسشا-قازاقشا سوزدىكتى قۇراستىرىپ, جارىققا شىعارعان بىلىكتى مامان جانە دە كۇنى بۇگىنگە دەيىن ءمانى مەن ماڭىزىن جوعالتپاعان اسا قۇندى 100-دەن اسا عىلىمي ەڭبەكتىڭ اۆتورى. كەيىننەن قازكسر عى­لىم اكادەمياسىنىڭ ۆيتسە-پرەزيدەنتى بولدى. اناسى – ما­ريا يوسيفوۆنا شەت تىلدەر ينس­تيتۋتىنىڭ تۇلەگى. 

تاعى ءبىر ايتا كەتەرلىك جايت, اكەلى-بالالى ساۋرانباەۆتار ءبىر كۇندە تۋعان ەكەن. نىعمەت ءتىنال ۇلى 1910 جىلدىڭ 5 مامى­رىن­دا جامبىل وبلىسىنىڭ قور­داي اۋدانىندا ومىرگە كەلسە, ارادا تۋرا 30 جىل وتكەننەن سوڭ ءدال سول كۇنى جانبەك نىعمەت ۇلى الماتى قالاسىندا جارىق دۇنيە­نىڭ ەسىگىن اشتى.  اكەگە تارتقان ۇل مەكتەپتە جاقسى وقىپ, ءوز قاتارىنىڭ ال­دى بولدى. بارلىق پاننەن ار­كەز ۇزدىك باعا الىپ ءجۇردى. اسى­رەسە حيمياعا كەلگەندە ول الدى­نا جان سالمايتىن. ونىڭ ۇستى­نە, زيالى وتباسىندا وسكەن­دىك­تەن جانبەك سول كەزدەگى قا­زاقتىڭ يگى جاقسىلارىنىڭ تۇ­گەل­گە جۋىعىنىڭ ءجۇزىن كوردى. قا­زاق­ستاننىڭ ءبىرىنشى حاتشىسى دىنمۇحاممەد قوناەۆتان باس­تاپ, باسقا دا لاۋازىم يە­لە­رى ساۋرانباەۆتاردىڭ شا­ڭى­را­عىنا ارا-تۇرا ات باسىن بۇ­رىپ تۇ­را­تىن. عالىمدار مەن جازۋ­شى­لار­دىڭ دا قاراسى ۇزىلمەيتىن. اسى­رەسە قانىش ساتباەۆ, مۇحتار اۋەزوۆ, عابيت مۇسىرەپوۆ, ىسمەت كە­ڭەسباەۆتار سول ۇيگە ءجيى كە­لە­تىن. وسىنداي ورتادا وس­كەن با­لا­نىڭ دا عىلىم جولىنا تۇسكىسى كە­لە­تىنى بەلگىلى عوي. ءاۋ باستا جان­بەك حيميا سالاسىنىڭ مامانى بولۋدى ارماندادى. بالانىڭ تاڭ­داۋىن اتا-اناسى قۇپتادى. سول ماماندىق بويىنشا كاز گۋ-گە وقۋعا دا ءتۇستى. 

جانبەك اعامىز ايتاتىن: مە­­­نىڭ ۆولەيبولمەن شۇعىل­دا­نۋى­­ما تىكەلەي سەپتىگىن تيگىزگەن – گەننادي پارشين. ۋاقىت وزا اتاق­تى ويىنشى جانە مايتالمان ما­مانعا اينالعان ول  مەنىڭ دوسىم ەدى. ءبىر كۇنى گەنا مەنى وزىمەن بىر­گە ۇيىرمەگە ەرتىپ اپاردى. سول كەزدەن باستاپ, ۆولەيبولعا اڭ­سا­­رىم اۋدى. باسقا شارۋانىڭ بار­­لىعىن ىسىرىپ قويىپ, ۇنە­مى جاتتىعۋ زالىنا اسىعاتىن ادەت شىعاردىم. وسىلايشا بۇل ونەر­دىڭ قىر-سىرىنا ابدەن قا­نىق­تىم. ونىڭ ۇستىنە, 1958 جى­لى اكەم ومىردەن وزدى. ول نە­بارى 48 جاسىندا با­قيلىق بول­دى. سول كەزدە مەملەكەت تاراپى­نان بە­رىلەتىن جەڭىل­دىك­تەردىڭ بار­لى­عىنان ايرىلدىق. تىپتەن بۇرىنعى م.گوركي كو­شە­سىنىڭ بويىنداعى عالىمدار ۇيىن­دەگى 7 بولمەلى كەڭ پاتەرىمىزدى شاعىن باسپاناعا ايىرباستاۋعا تۋرا كەلدى. ويت­كەنى پاتەراقىنى تولەۋدىڭ ءوزى وت­باسىمىزعا قيىن سوقتى. سودان مەن كازگۋ-دەن دە­نە شىنىقتىرۋ ينستيتۋتىنا اۋىس­­تىم. اتالمىش ءبىلىم وردا­سىندا ءتاۋىر ونەر كورسەتكەن سپورت­­­شىلارعا ارنايى ستيپەنديا بەرىلەتىن جانە باسقا دا جە­ڭىل­دىكتەر بولاتىن. ءسويتىپ اناما قولعابىس تيگىزۋ ءۇشىن وسى سوقپاق­قا تۇسۋگە تۋرا كەلدى. 

ويىن الاڭىندا جايدىڭ وعىن­داي قيمىلدايتىن جانبەك كوپ كەشىكپەي ەلىمىزدىڭ ماڭ­داي­الدى ويىنشىلارىنىڭ بىرى­نە اينالدى. الماتىنىڭ «بۋ­رە­ۆەستنيك» كلۋبىنىڭ ساپىنا قابىلدانىپ, ايگىلى باپكەر وكتيابر جارىل­عاپوۆتان ءتالىم-تاربيە الدى. عۇ­لا­ما ۇستاز ءوزىنىڭ ەڭ ۇزدىك شاكىر­تىنە بار بىلگەنىن ۇيرەتتى. قازاق­ستاننىڭ ۆولەيبولشىلارى اراسىنان كسرو قۇراماسىنا العاشقى بولىپ قابىلدانعان دا سول جان­بەك ساۋرانباەۆ ەدى. تىپتەن كەيىن­نەن وليمپيا ويىندا­رىن­دا التىن تۇ­عىر­عا كوتەرىلگەن ۆالەري كراۆچەنكو مەن ولەگ ان­تروپوۆ سىن­دى ساڭلاقتاردىڭ وزدەرى قازاق­­­تىڭ ءور مىنەزدى ۇلىنان كەيىن عانا سول كوماندانىڭ جەي­دەسىن كيدى. جانبەك باقانداي بەس جىل بويى كسرو قۇراما ساپىن­دا ۇيلەس­تىرۋشى (سۆيازۋيۋششي) مىن­دەتىن ات­قار­دى. ونداي جاۋ­اپ­كەرشىلىك ەكىنىڭ بىرىنە جۇكتەلە بەرمەيتىنى بار­شاعا ءمالىم.

قۇرامىندا ساۋرانباەۆتاي سەر­كەسى بار كسرو قۇراماسى 1965 جى­لى پولشادا الەم كۋبو­­­گىن ولجالادى. 1966 جىلى چە­حو­سلوۆاكيادا الەم چەم­پي­و­نا­تى­نىڭ قولا مەدالىن موي­نىنا ءىلدى. 1967 جىلى تۇر­كيا­دا ەۋروپا چەم­پيونى اتاندى. دۇنيەجۇزىلىك ۋني­ۆەرسيادادا ەكى رەت توپ جاردى. كوپتەگەن حا­لىق­ارالىق جارىس­­تاردا جەڭىس تۇع­ى­رىنا كوتەرىلدى. 

ويىن الاڭىندا جاسىنداي جار­قىراپ, كسرو قۇراماسىنىڭ باي­راقتى باسەكەلەردە وراسان زور تابىسقا جەتۋىنە ەلەۋلى ۇلەس قوسسا دا, جانبەككە وليمپيا ويىن­دارىندا باق سىناۋ باقىتى بۇيىرمادى. 

جانبەك اعامىز ايتاتىن: سول كەزدەگى قۇراماداعى ويىن­شى­لار­دىڭ تالايىنان شوق­تى­عىم بيىك بولدى. ونى مەن نىق سە­­نىممەن ايتا الامىن. سول سە­بەپ­تى 1964 جىلعى توكيو وليم­پ­ي­­اداسىندا نەگىزگى قۇرامدا ويناۋىم كەرەك ەدى. بارلىق بالە مى­نا­دان باستالدى: ءبىر كۇنى كومان­دا كاپيتانى يۋري چەسنوكوۆ مەنى ۇيىنە قوناققا شاقىردى. كسرو ۆولەيبولىنىڭ باسى-قاسىندا جۇرگەندەر اراسىندا ول كەزدە ودان بەدەلدى تۇلعا جوق ەدى. تىپتەن باس باپكەر يۋري كلە­ششوۆتىڭ ءوزى چەسنوكوۆتىڭ ايت­قا­نى­مەن جۇرەتىن. داستارقان با­سىن­دا ول: «الماتىنى قايتەسىڭ, ودان دا ماسكەۋگە كەل, تسسكا-نىڭ ساپىندا ويناساڭ, بايراقتى باسە­كەلەردىڭ بارلىعىنا قاتىساسىڭ. سەندەي ويىنشى بىزگە قاجەت», – دەپ ۇگىتتەي باستادى. ونىڭ بۇل ۇسى­نىسىنان مەن باس تارتتىم. سو­دان كەيىن كسرو قۇراماسىنىڭ جات­تىقتىرۋشىلارى ماعان سەبەپ-سالدارسىز كيلىگە باستادى. اقىماق ەمەسپىز عوي, بۇل چەس­نو­كوۆتىڭ ايتاقتاۋىمەن ىستەلىپ وتىر­عان «تىرلىك» ەكەنىن لەزدە اڭعاردىم. اقىرى توكيوعا اتتانارعا بiر اپتا عانا قالعاندا باس باپكەردiڭ اتقوسشىلارى: «جانبەك, ايىپقا بۇيىرما, سەن تi­زiمدە 13-شi بولىپ تۇرسىڭ, ال وليم­پياداعا تەك 12-اق ويىن­شى­نىڭ باراتىنىن ءوزىڭ دە جاقسى بى­لەسىڭ», – دەگەن «سۋىت» حابار جەت­كىزدى. وسىلايشا مەن ەلدە قال­دىم.

جاپونياداعى ويىنداردان كسرو ۆولەيبولشىلارى باس جۇل­دەمەن ورالدى. ءوز نەسىبەسىنەن قا­عى­لعان قازاقتىڭ ۇلىنىڭ وكى­نىشتەن وزەگى ورتەندى. بىراق قول­دان كەلەر ەش دارمەن جوق. بۇل وپاسىزدىققا دا كونۋگە تۋرا كەل­دى. سودان جانبەك جان­كەش­تى جاتتىعۋلارىن قايتا جال­عاس­تىردى. ويىن الاڭىندا بارىن سالىپ, ءدۇبىرلى دودالاردا وداق قۇراماسىن ورگە سۇيرەدى. ونىڭ ەندىگى ارمانى – 1968 جى­لى مەحيكو وليمپياداسىندا ونەر كورسەتۋ ەدى. بىراق تاعى دا قي­تۇر­­­قى ويىننىڭ قۇربانى بولدى. بۇل جولى دا ءتۇرلى جەلەۋدى العا تارت­قان باپكەرلەر جانبەكتى ۇلى دۇر­مەككە قاتىستىرماۋدىڭ جولىن تاپتى. جانبەك اعامىز ايتاتىن: كسرو قۇراماسىنان كەتكەننەن كەيىن بارلىق كۇش-جىگەرىمدى «بۋرەۆەستنيكتىڭ» ءوسىپ-ورلەۋى ءۇشىن جۇمسادىم. 1967 جىلى ءبىز كسرو بىرىنشىلىگىندە قولا مەدالدى يەلەنىپ, كەلەسى ماۋسىمدا كۇمىس جۇلدەنى ەنشىلەدىك. ال 1969 جى­لى كسرو چەمپيونى دەگەن اسا مار­تەبەلى اتاققا قول جەتكىزدىك. 1970 جانە 1971 جىل­دارى قاتارىنان ەكى رەت ەۋروپا چەمپيوندارى كۋبوگىن ول­جا­لادىق. ەكى رەتىندە دە في­نال­دا چەحوسلوۆاكيانىڭ اتاقتى «زەتور زبرويوۆكا» كلۋبىن قاپى قال­­دىردىق. وسىنىڭ بارلىعى دا ايگىلى باپكەر وكتيابر جارىل­­عا­پوۆتىڭ بىلىكتىلىگى مەن كورە­گەن­دىگىنىڭ ارقاسى ەكەنىن ايتۋ­دان ەش­ۋاقىتتا جالىققان ەمەسپىن. شىن مانىندە ول ءوز ءداۋىرىنىڭ عۇلا­ما باپكەرى, تەڭدەسسىز تۇلعاسى ەدى. ىرگەتاسى قالانعانىنا اسا كوپ ۋا­قىت بولا قويماعان «بۋرە­ۆەس­ت­نيك­تىڭ» بيىككە سامعاي الاتىنىنا ول ءوزى دە سەندى, ءبىزدى دە سەندىردى. ونىڭ ۇستىنە, الماتىلىق كلۋب­تىڭ ساپىندا نەگىزىنەن جەر­گى­لىكتى ويىنشىلار ونەر كور­سەت­تى. وكتيابر تاجىكستاندا تۇ­­رىپ جات­قان ۆالەري كراۆ­چەن­كو­­نى عانا كومانداعا الدىر­دى. ول كەزدە كراۆچەنكو ورتاڭ­قول ويىن­شى بولاتىن. قازاق­ستان­عا قونىس اۋدارعاننان كەيىن عانا ونىڭ دەڭگەيى ءوستى. ال گەننادي گون­چاروۆ جوعارى وقۋ ورنىن اياق­تاعاننان سوڭ الما­تىعا جولدامامەن كەلگەن. باس­قا­لار­دىڭ بار­لىعى ءوزىمىزدىڭ ءتول تۇ­لەك­تە­رى­مىز. وسىلايشا بار­لى­عىمىز ءبىر جۇ­دىرىق بولىپ ج­ۇ­مىلىپ, بيىك بە­لەستەردى باعىن­دىر­دىق. 

32 جاسىندا ۇلكەن سپورتپەن قوش ايتىسقان جانبەك ساۋ­ران­باەۆ ءبىراز ۋاقىت الماتىداعى «دوروج­نيك» كلۋبىنىڭ باس باپ­­كە­رى بولدى.1980 جىلى كەلى­سىم­­شارتپەن كۋۆەيتكە كەتتى. ودان كەيىنگى عۇ­مى­رىنىڭ بار­لىعىن ەلىمىزدىڭ ستۋ­دەنتتەر سپورتىن وركەندەتۋگە ار­نادى. 1988 جىلدان باستاپ ءومى­رىنىڭ سوڭ­عى كۇندەرىنە دەيىن داڭق­تى ۆولەي­بولشى قانىش ساتباەۆ اتىن­داعى قازاق ۇلتتىق تەح­نيكا­لىق ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ دەنە شىنىقتىرۋ كافەدراسىنىڭ مەڭگەرۋشىسى بولىپ ەڭبەك ەتتى. 

عالىم سۇلەيمەن, «ەگەمەن قازاقستان»

الماتى