جىل اياعىندا وبلىستا كادرلىق جاڭارتۋلار بولدى. تەمىرتاۋ مەتاللۋرگيا كومبيناتىنداعى ەرەن ەڭبەك ورتاسىندا شىڭدالىپ, جاۋاپتى قىزمەتتەردە كوزگە تۇسكەن تانىمال ازامات سەرىك احمەتوۆكە ايماق باسشىسى مىندەتى جۇكتەلۋى جىلى قابىلداندى. بۇرىننان دا ءوڭىر تىنىس-تىرشىلىگىنە, جاعدايىنا جەتە قانىق جاڭا اكىمنىڭ وزگەرىستەردى تەرەڭدەتۋدەگى تىڭ قادامى كوپشىلىكتىڭ كوڭىلىنە قونىپ جاتقاندىعى جەرگىلىكتى جۇرتشىلىق وكىلدەرى الدىندا بەرگەن ەسەبىندە وتە-موتە بايقالدى دەسەك, اسىرا ايتقاندىعىمىز بولماس.
بايانداماشى ءسوز ورايىندا ء“وتكەن جىلعا وكپە جوق, كەلەر جىلدان ءۇمىت كوپ” دەگەن حالىق دانالىعىن ورىندى العا تارتقانداي اتقارىلعان ىستەر از بولماپتى, تىندىرىلماقتىعى ودان دا زور ەكەن. ەكونوميكالىق ورلەۋدە ورنى بولەك, ۇلەسى ءبىر توبە, سوعان بايلانىستى ەلباسىنىڭ سەنىمىن اقتاۋعا, تاپسىرىلعان مىندەتتەردى تىڭعىلىقتى ورىنداۋعا, تابىستار بيىگىنەن كورىنۋگە ءاردايىم ۇمتىلىس ۇستىندەگى ءوندىرىستى ءوڭىردىڭ بىلتىرعى بەلگىلى سەبەپتەرگە قاراماستان, ونى اۋىز تولتىرىپ ايتارلىقتاي جەتىستىكتەرمەن قورىتىندىلاعانىن اتاپ وتكەن ءجون. سەرىك نىعمەت ۇلىنىڭ بۇلاي پايىمداۋىن مىنا دەرەكتەر ايعاقتايدى. الدىمەن ايتقاندا, داعدارىسقا قارسى قابىلدانعان شارالاردىڭ ارقاسىندا ەكونوميكانىڭ ناقتى سەكتورىندا جاعدايدى تۇراقتاندىرۋعا قول جەتكەن. بۇل رەتتە ءبىرىنشى كەزەكتە “ارسەلور ميتتال تەمىرتاۋ” جانە “قازاقمىس” سياقتى جۇيە قۇراۋشى ءوندىرىس الىپتارىنىڭ قالىپتى جۇمىسى بارشا كاسىپورىندارعا دەم بەرىپ, ءوسىم ۇدەرىسىنىڭ ساقتالۋىنا ۇلكەن اسەرىن تيگىزگەنىن اتاعان ابزال. سونىڭ ناتيجەسىندە, ونەركاسىپتىك ءوندىرىس كولەمى 817 ملرد. تەڭگەنى قۇرادى.
توسىن قيىندىققا توتەپ بەرە بىلگەندىكتىڭ تاعى ءبىر وڭ نىشانى يندۋستريالاندىرۋ تالابىنا سايكەس سۇرانىسقا يە ءونىم تۇرلەرىن شىعاراتىن جاڭا وندىرىستەردىڭ اشىلىپ, جۇمىس ىستەي باستاۋى بولدى دەۋ كەرەك. ال بۇلاردىڭ قاتارى از ەمەس. جىل ىشىندە بىردەن 23 كاسىپورىننىڭ وتاۋ كوتەرۋى كوزىن تاپسا, بۇل دامۋعا مۇمكىندىك كەڭدىگىن كورسەتتى. تالشىقتى-وپتيكالىق كابەل, ءتۇرلى ماقساتتاعى بولات سىم, قۇرعاق ءادىسپەن شىعارىلاتىن تسەمەنت ءوتىمدى ونىمدەرگە اينالدى. سونىمەن بىرگە, ەرتەڭگە سەنىم سەرپىلتكەن وبلىستىڭ ينۆەستيتسيالىق تارتىمدىلىعىنا نۇقسان كەلگەن جوق. ەكونوميكانىڭ بارلىق سالالارىنداعى ينۆەستيتسيا 229 ملرد. تەڭگەنى قۇراپ, مۇنىڭ الدىنداعى جىلمەن سالىستىرعاندا 3,2 پايىزعا اسىپ ءتۇستى.
ءسوز كەزەگىندە بايانداماشى باسا توقتالعانداي, ەلباسى تاپسىرماسىنا وراي وتاندىق تاۋار ءوندىرۋشىلەردى قولداۋ ناتيجەسىندە شاعىن جانە ورتا بيزنەستىڭ ىسكەرلىگى مەن بەلسەندىلىگى كۇشەيىپ, تۇرعىنداردى جۇمىسپەن قامتۋعا مۇمكىندىك كەڭەيدى.
سوڭعى جىلداردا ايماق جۇرتشىلىعى ريزالىعىن ءوسىرىپ وتىرعان جاعىمدى ءبىر قۇبىلىس تۇرعىن ءۇي قۇرىلىسىنىڭ قارقىندى جۇرگىزىلۋى بولىپ تابىلادى. بىلتىر قالالار مەن اۋدانداردا 491 مىڭ شارشى مەتر تۇرعىن ءۇي ىسكە قوسىلدى, مۇنىڭ ءوزى 4 مىڭ 700 وتباسى تۇرمىسقا قولايلى پاتەرلەرگە قونىستاندى دەگەن ءسوز. بيىل بۇل ءۇردىس جالعاساتىندىعى, اسىرەسە, نەسيەلىك جانە مەملەكەتتىك ارەندالىق تۇرعىن ءۇيدى كوپتەپ سالۋعا بەت بۇرىلاتىندىعى وسى جولمەن باسپانالى بولۋعا نيەتتەنۋشىلەرگە جاقسى-اق جاڭالىق بولدى.
جالپى العاندا, وڭىردە قۇرىلىستىڭ قاي سالاسىندا دا ەلەۋلى سەرپىن بار. بوتاقارا كەنتىندە, ساتباەۆ قالاسىندا بوي كوتەرگەن ەمحانالار, قاراعاندىلىق, بالقاشتىق اتا-انالاردى قۋانىشقا ءبولەگەن بالاباقشالار, قارقارالىنىڭ ماتاق اۋىلى وقۋشىلارىنا ەسىك اشقان مەكتەپ وسىعان ورايلاس كوپ مىسالدىڭ بىرەرى عانا. ال ەندى وبلىستىق قان قۇيۋ, كارديوحيرۋرگيالىق ورتالىقتاردىڭ, جاڭاارقانىڭ اقتاۋ جانە ەسكەنە اۋىلدارىندا مەكتەپتەردىڭ, ساراندا پسيحونەۆرولوگيالىق ينتەرنات ءۇيىنىڭ پايدالانۋعا بەرىلمەكتىگى سول يگىلىكتى ىستەر جالعاسى.
قازىر جۇرت سۇيسىنىسىنە اينالعان “جول كارتاسى” باعدارلاماسىنىڭ شاپاعاتى شارپىماعان بىردە-ءبىر جەر جوق. ول بويىنشا ونداعان ءمادەنيەت, ءبىلىم بەرۋ مەكەمەلەرىنىڭ, 52 مەديتسينا, 14 سپورت, 610 تۇرعىن ءۇي-كوممۋنالدىق سالاسى نىسانىنىڭ, 452 شاقىرىم جولدىڭ ءجوندەلۋىنەن, وسى جۇمىستارعا 30 مىڭعا جۋىق ادام قامتىلۋىنان اتقارىلعان شارالاردىڭ اۋقىمدىلىعى قاندايلىق ەكەنى اڭعارىلسا كەرەك.
جۇمىسقا قامتىلۋ دەمەكشى, جىل باسىندا داعدارىس ەكپىنى قاتتى سوققان كاسىپورىندار ءوندىرىس كولەمىن تومەندەتىپ, ەڭبەك ەتۋشىلەردى قىسقارتىپ, جۇرت اراسىندا ءبىراز ابىرجۋ تۋعىزعان-دى. وسىنداي قىسىلتاياڭ شاقتا حالىق مۇڭ-مۇددەسىن قورعاي ءبىلۋدىڭ ءىس-شارالارى ارقاسىندا اۋىرلىق ونشالىقتى سەزىلمەدى. 60 مىڭنان استام ادامنىڭ جۇمىسپەن قامتاماسىز ەتىلۋى ەڭبەكشى قاۋىمعا قامقورلىقتىڭ جارقىن ايعاعى.
ايماق ەكونوميكاسىنىڭ باسىم باعىتى ونەركاسىپ سانالعاندىقتان, بۇرىن اۋىل شارۋاشىلىعى وگەي بالانىڭ كۇيىن كەشىپ كەلگەنى جاسىرىن ەمەس. وتپەلى كەزەڭ قيىندىعى دا وعان وسال سوقپادى. بۇگىندە ساۋىعىپ, كۇش جيناپ, تىرەگى بەرىككەن بۇل سالا دايەكتى دامۋىمەن دارالانادى. وندا وندىرىلگەن ءونىمنىڭ جالپى كولەمى بىلتىر 80 ملرد. تەڭگەدەن اسۋى ءتۇبى تەرەڭ بەرەكە كوزىن كورسەتەدى. استىق ءوندىرۋدەن بۇرىن-سوڭدى كەزدەسىپ كورمەگەن رەكوردتىق كورسەتكىشكە قول جەتكىزىلىپ, قامباعا التىن ءدان بۇعان دەيىنگى دەڭگەيدەن 58 پايىز ارتىق قۇيىلدى. كەزىندە ازايىپ كەتكەن ت ۇلىك تۇرلەرى سانى ءوسىپ كەلەدى.
اۋىل شارۋاشىلىعىنىڭ ماتەريالدىق-تەحنيكالىق بازاسىن نىعايتۋعا جول اشىلدى. جالپى قۇنى 2 ملرد. 485 ميلليون تەڭگەنى قۇراعان تيىمدىلىگى جوعارى تەحنيكالار ساتىپ الىندى. ولاردى ليزينگ ارقىلى يەمدەنۋگە دە مۇمكىندىك كەڭەيدى. كوكونىس ونىمدەرىن وڭدەۋ, ساقتاۋ جانە ساتۋمەن اينالىساتىن كاسىپورىندارعا وبلىستىق بيۋدجەتتەن بولىنگەن 975 ميلليون تەڭگەنىڭ كوپ كومەگى ءتيدى. باسا اتاپ وتەرلىك ءجايت, ءوڭىر ءوزىن ازىق-ت ۇلىكتىڭ بارلىق تۇرىمەن جەتكىلىكتى قامتاماسىز ەتە الاتىن جاعدايعا كوتەرىلدى. ءوندىرىس ورىندارى شوعىرلانعان ورتالىقتار توڭىرەگىندە ازىق-ت ۇلىك بەلدەۋىن قۇرۋ وبلىس حالقىنىڭ 78,4 پايىزىن قۇرايتىن قالالىقتار ءۇشىن ءتاۋىر شارا بولىپ وتىر.
ەلباسىنىڭ بيىلعى جولداۋىندا العا قويىلعان ءىرى مىندەتتەردى ىسكە اسىرۋعا بايلانىستى قاراعاندىلىقتار قوسار ۇلەسكە جان-جاقتى توقتالعان وبلىس باسشىسى يندۋستريالىق-يننوۆاتسيالىق دامۋدى ۇدەلەتۋدىڭ جوسپارلارىن تانىستىردى. ايماقتىڭ جاڭا ونەركاسىپ ساياساتىنىڭ تاسىلدەرى انىقتالىپ, وندىرىستىك الەۋەتىن بارىنشا پايدالانۋعا باعىتتالعان ينۆەستيتسيالىق ماڭىزدى جوبالاردىڭ ناقتىلانعانى ايتىلدى.
– جاڭا قىزمەتىمە كىرىسكەن ءۇش ايدا ءوڭىردىڭ بارلىق قالالارى مەن اۋداندارىن ارالاپ, جاعدايمەن تىكەلەي تانىستىم. وزەكتى ماسەلەلەر بىرلەسە تالقىلانىپ, شەشۋ مۇمكىندىكتەرى قاراستىرىلدى, – دەپ ءسوزىن ساباقتاعان س.احمەتوۆ “ارسەلور ميتتال تەمىرتاۋ” كومپانياسى باسشىلارىمەن وتكىزىلگەن كەڭەستە كاسىپورىننىڭ يندۋستريالىق-يننوۆاتسيالىق باعدارلامانى اتقارۋعا بەلسەندى اتسالىسۋى, تاۋارلاردى ساتىپ الۋدا قازاقستاندىق ۇلەستى ۇلعايتۋى, ەڭبەك قاۋىپسىزدىگىن جاقسارتۋى, جۇمىسشى كادرلارىن دايارلاۋدى جانداندىرۋى تۋرالى ماسەلەلەر قويىلعانىن ورتاعا سالدى. شاحتالارعا تەحنيكالار كوبىنە سىرتتان ساتىپ الىنادى. ال كومىر وندىرۋشىلەردىڭ وعان مۇقتاجىن جەرگىلىكتى وندىرىستەر دە وتەي الار ەدى. سوندىقتان ءوزىمىزدىڭ ماشينە جاساۋ زاۋىتتارى ونىمدەرىن پايدالانۋعا بەت بۇرىلۋى قاجەت. بۇل ەكىنشى جاعىنان تۇراقتى جۇمىس ورىندارىن قۇرۋعا مۇمكىندىك بەرەتىندىگىمەن ماڭىزدى.
كومىر قاباتتارىنان مەتان گازىن جيناقتاۋ جانە زالالسىزداندىرۋ جوباسىن كادەگە اسىراتىن ۋاقىت تا جەتكەندىگىنە نازار اۋدارتىلدى. ونىڭ شاحتالارداعى توسىن اپاتتاردىڭ الدىن-الۋعا, تاۋ-كەن جۇمىستارى قاۋىپسىزدىگىن ساقتاۋعا ىقپالى ۇلكەن بولماق.
شاحتينسك قالاسىنىڭ جىل سايىن قىس ايلارىندا قيىن جاعدايعا تاپ بولۋىنا ازىرگە تولىق توسقاۋىل جاسالا قويماعاندىعى دا جاسىرىن قالعان جوق. مۇنداعى جىلۋ ەلەكتر ورتالىعىنىڭ قۋاتتىلىعى تومەن. ونى ۇستاۋعا مەملەكەت ۇنەمى دوتاتسيا ۇلعايتا المايدى. تىعىرىقتان شىعۋدىڭ جولى جوق ەمەس, بار. ءوندىرىستى جاڭعىرتۋدىڭ كەشەندى جوسپارىن جاساۋعا بەرىلگەن تاپسىرما سوعان ارنالعان.
مۇنان سوڭ سەرىك احمەتوۆ ەلباسى تاپسىرماسىنا سايكەس اعىمداعى جىلى يندۋستريالىق-يننوۆاتسيالىق دامۋدى ورىستەتۋدىڭ بەس جىلدىق جوسپارى باستاۋ العاندىعىن ايتا كەلىپ, حيميا, فارماتسەۆتيكا وندىرىسىندە, اگروونەركاسىپ كەشەنىندە, مەتاللۋرگيا, قۇرىلىس يندۋسترياسى, ەنەرگەتيكا سالالارىندا بىرنەشە ماڭىزدى جوبالاردى ىسكە اسىرۋ الدا تۇرعاندىعىن مالىمدەدى.
بايانداماشى, سونىمەن بىرگە, كۇن تارتىبىندەگى وتكىر ماسەلەلەردىڭ قاتارىندا بالالاردى مەكتەپ جاسىنا دەيىنگى مەكەمەلەرمەن قامتۋدى العا تارتتى. قازىرگى تاڭدا ءبۇلدىرشىندەردىڭ قامتىلۋى 71 پايىزعا جەتىپ قالدى. الداعى ۋاقىتتا اتا-انالاردىڭ وسىعان بايلانىستى تىلەگىن قاناعاتتاندىرۋعا جاعداي جاقسارا تۇسەدى. بيىل 900 ورىندىق 4 بالاباقشا سالىنباق. بالدىرعانداردىڭ بۇرىنعى تاربيە وشاقتارىنىڭ ماقساتتى قولدانىستاعى ەمەس 23-ءى كوممۋنالدىق مەنشىككە قايتارىلادى. مۇنىڭ ءوزى قوسىمشا 1985 ورىننىڭ ۇسىنىلۋىنا جول اشپاق. ءسويتىپ, ەكى جىل ىشىندە وسكىندەردىڭ بارلىعى, ياعني 100 پايىزى بالاباقشالارمەن قامتاماسىز ەتىلەدى, دەپ سەنىم ءبىلدىردى اكىم.
ءبىر جىلدا وبلىستا اتقارىلعان جۇمىستاردى ەگجەي-تەگجەيلى ءتىزىپ شىعۋعا مۇمكىن بولماسا دا وسى ايتىلعانداردان-اق حالىق مۇددەسىن, ەل كەلەشەگىن مۇرات ەتكەن يگىلىكتى ىستەردىڭ كوپ ەكەندىگى اڭعارىلاتىنى انىق.
وبلىس باسشىسى ءسوزى اياقتالعان سوڭ ادەتتەگى ءجارىسسوز ورنىنا بۇل جولى زالدا وتىرعان جۇرتشىلىقپەن ءاڭگىمە-كەڭەس قۇرۋعا نيەت ەتىلدى. مۇنداي ءۇردىس جينالعاندار ءتىلەۋىنەن شىعىپ, جان-جاقتان سۇراقتار قويۋشىلار, ۇسىنىس-تىلەكتەرىن ءبىلدىرۋشىلەر ميكروفون الدىنا ءتىزىلدى.
سۇراق كەزەگى الدىمەن تيگەن اقتوعاي اۋدانىنىڭ تۇرعىنى مۇرات قاسىموۆ وسى جاقتان بالقاشقا دەيىنگى جولدىڭ ەسكىرۋىنە بايلانىستى ونىڭ جوندەلۋى قاجەتتىگىن جەرلەستەرى اتىنان جەتكىزىپ تۇرعاندىعىن ايتتى. مۇنىڭ الدىندا اۋداندا بولعاندا جولدىڭ جايىمەن تىكەلەي تانىسقانىن, سوندىقتان بۇل ماسەلە نازاردا ەكەنىن ەسكەرتتى اكىم. ەڭبەك ارداگەرى ۆيتالي مورگيننىڭ وبلىس ورتالىعىنداعى كوشەلەر مەن اۋلالاردىڭ كوگالداندىرىلۋى كەزىندەگىدەي كولەمدە جۇرگىزىلمەيتىندىگى, بۇل شاراعا بۇرىنعىداي بارشا قاۋىم جاپپاي تارتىلۋى كەرەكتىگى ويى قولداندى.
ۆلاديمير وگاركوۆ استانا-قاراعاندى باعىتىنداعى جولدىڭ تارلىعىن, كولىكتەر اعىنى وسە ءتۇسكەنىن ايتىپ, ونىڭ كەڭەيتىلەتىندىگى جونىندە ەستىلىپ قالىپ جۇرگەن ءسوزدىڭ ءمانىسىن سۇرادى. شىنىندا, مۇنداي جوبا بار دەگەن اكىمنىڭ 4 جولاقتى كەڭ جولدىڭ قۇرىلىسى كەلەسى جىلى باستالاتىندىعى كوپشىلىككە قۋانىشتى حابار بولدى.
تەمىرتاۋداعى “وتراجەنيە” قوعامدىق بىرلەستىگىنىڭ جەتەكشىسى ليۋدميلا كۋرتاۆتسەۆانىڭ قالا ەكولوگياسىنىڭ تۇرعىندار كوڭىلىن قاتتى الاڭداتىپ وتىرعانى تۋرالى سۇراعىنا “ارسەلور ميتتال تەمىرتاۋ” كومپانياسىنا بۇل ماسەلە بويىنشا تالاپ قاتاڭداتىلعانى, مەتاللۋرگيالىق كومبيناتتا گازدى تازارتاتىن قوندىرعى ورناتىلاتىندىعى, قورشاعان ورتانى قورعاۋدىڭ باسقا دا شارالارى قولدانىلاتىندىعى جايلى ناقتى جاۋاپ بەرىلدى.
سۇراقتىڭ قاي تىلدە قويىلۋىنا قاراي اكىم جاۋابىن سول تىلدە بەرىپ, ءمان-جايعا جەتە قانىقتىردى. ءبىراز ماسەلەلەر جيىن ۇستىندە شەشىمىن تاۋىپ جاتتى.
– ەلباسىنىڭ ءبىزدىڭ وبلىسقا دەگەن اردايىمعى بيىك سەنىمى مەن ۇلكەن ءۇمىتى بارشامىزعا زور جاۋاپكەرشىلىك جۇكتەيدى. الدا جەڭىستىڭ 65 جانە قازاقستان ماگنيتكاسىنىڭ 50 جىلدىق مەرەكەلەرى كەلە جاتىر. قوس ەلەۋلى وقيعا قۇرمەتىنە قاراعاندىلىقتار تارتۋى سۇبەلى بولادى عوي دەپ ويلايمىن. كەلەسى جىلى ەلىمىز تاۋەلسىزدىگىنىڭ 20 جىلدىق تورقالى تويى. ءار اۋدان سوعان ارناپ ءوز وڭىرلەرىندە جۇرتقا ورتاق سىي ۇسىنسا, ودان ارتىق كادە بولماس ەدى, – دەپ قورىتىندىلانعان جيىن قول شاپالاقتاۋمەن اياقتالدى.
ەسەپ بەرۋ جيىنىنا قازاقستان رەسپۋبليكاسى پرەزيدەنتى اكىمشىلىگى باسشىسىنىڭ ورىنباسارى باۋىرجان بايبەك قاتىستى.
ايقىن نەسىپباي, قاراعاندى.