ءسوز جوق, ءححى عاسىر – اقپاراتتىق ات ويناتۋ, بىتىسپەس يدەولوگيالىق كۇرەس عاسىرىنا اينالدى. وسىنداي ءورىستىڭ وزىندە قازاق ەلىنىڭ بايراقتى بەينەسىن اسپەتتەي اۋەلەتەر قازاق جۋرناليستيكاسى قانداي كۇيدە دەگەندە مۇدىرە قويماسىمىز حاق! ايتسە دە بۇگىنگىدەي اقپارات شەرۋى الەمدى شارپىعان شاقتا جۋرناليستيكانى دامىتۋ – ۇلتتىق قاۋىپسىزدىكتى ساقتاۋ دەپ تۇيسىنگەنىمىز ابزال. باعدارلاپ قاراساڭىز, قازىرگى تاڭدا ەلىمىزدىڭ يدەولوگيالىق ماقسات-مۇراتى, ۇلتتىق اسىل قازىنالاردى ساقتاپ قالۋ, حالىقتىق قالىپتى نەگىزدەتۋ سەكىلدى ەڭ باستى مىندەتتەرىنىڭ اۋىر جۇگىن جۋرناليستەر قاۋىمى ارقالاپ كەلەدى. جانە سولاي بولىپ قالا دا بەرمەك! بۇل رەتتە ءبىز دە ءاردايىم ايماقتىق اتا باسىلىمعا ءتان ءسوز ساپتاپ جاتساق – وقىرمانىمىزدىڭ ولجاعا كەنەلگەنى. قاتارىمىزعا ۇلتجاندى, شىعارماشىلىق الەۋەتى سالماقتى قىزمەتكەر قابىلداپ, ءھام قاناتتاندىرىپ, تۇلەتىپ جاتساق, بۇل دا – وقىرماننىڭ ۇتقانى. الدىڭعى اعا تولقىننان كەيىنگى تولقىنعا كەلەلى ۇلاسقان كيەلى داستۇرگە كىر جۋىتپاي كەلسەك, مۇنىمىزدى دا وقىرماننىڭ كومبەلى قازىناسى دەپ ۇققايسىزدار!
ارىدەن تارتساق, قازاق دالاسىنداعى ءباسپاسوز قارلىعاشتارى «تۇركىستان ءۋالاياتىنىڭ گازەتى» (1870) جانە «دالا ءۋالاياتىنىڭ گازەتى» (1878) ەدى. پاتشالىق بيلىكتىڭ قولىنداعى تاپتىرماس يدەولوگيالىق قۇرال بولا تۇرا قالىڭ قازاق ىشىندەگى قوعامدىق وي-ساناعا قوزعاۋ سالىپ, ەل ورەسىن كوتەرۋگە ايتارلىقتاي ىقپال ەتتى. ويتكەنى اتالمىش گازەتتەردىڭ انا تىلىمىزدەگى نۇسقاسىن دايىنداۋشىلاردىڭ ءبارى دە كەز كەلگەن مۇمكىندىكتى پايدالانىپ, حالىقتىڭ كەلەشەگىنە ءتان ءبىرىنشى كەزەكتەگى اعارتۋ ماسەلەلەرىن كوتەرەتىن ەلىم, جەرىم دەگەن ەرلەر ەدى شەتىنەن!
تەگىندە قازاق ءباسپاسوزى تۋرالى اڭگىمە وربىگەن تۇستاردا جوعارىداعى قوس باسىلىمنان كەيىنگى بەدەردە «جەتىسۋ ءىسشى حالىق مۇحبىرى» («جەتىسۋ ەڭبەكشى حالقىنىڭ حابارشىسى») باسىلىمى الدىمەن اۋىزعا الىنادى. جەتىسۋ وبلىستىق رەۆكومى جانە ۇلت ىستەرى جونىندەگى وبلىستىق كوميتەتىنىڭ رەسمي ورگانى اتالعان باسىلىم قازاق, وزبەك, ۇيعىر, تاتار, قىرعىز تىلدەرىندە ارالاس كۇيدە 1918 جىلعى 21 ماۋسىمنان الماتىدا شىعا باستادى. تۇركىتىلدەس تۇرعىندارعا ارنالعان گازەت ادەپكىدە نەگىزىنەن العاندا جەدەل حات-حابار, بۇيرىق-جارعىلارمەن شەكتەلىپ وتىرعان. بارا-بارا تاجىريبە تولىسىپ, اياسى ۇلعايعان تۇستا حالىقتى ساۋاتتاندىرىپ, ەرتەڭگى كۇنگە ۇكىلەۋمەن قاتار ادەبي جانرلارداعى دۇنيەلەردى دە جاريالاي باستايدى. قوعام دامۋى, ومىرگە كۇندەلىكتى ەنىپ جاتقان وزگەرىستەر مەن ەل كولەمىندەگى تاريحي كەزەڭدەرگە وراي باسىلىمنىڭ اتاۋى دا جاڭعىرىپ وتىرعان. ماسەلەن, 1918 جىلدىڭ ماۋسىم-جەلتوقسان ايلارىندا «جەتىسۋ ءىسشى حالىق مۇحبىرى» («جەتىسۋ ەڭبەكشى حالقىنىڭ حابارشىسى»), 1918-1919 جىلدارى «كومەك», 1920 جىلى «ۇشقىن», 1921 جىلى «بۇقارا», 1921-1922 جىلدارى «كەدەي ەركى», 1922-1935 جىلدارى ء«تىلشى», 1935-1954 جىلدارى «ستالين جولى», 1954-1963 جىلدارى «كوممۋنيزم تاڭى» دەپ اتالدى. ال بۇگىنگە دەيىنگى تۇراقتى اتاۋى «جەتىسۋ» 1963 جىلعى ساۋىردە بەرىلگەن ەدى. وسىناۋ تار جول, تايعاق كەشۋى باستان اسار عاسىرعا ۇلاسقان عۇمىردان ايماعىمىزدىڭ عانا ەمەس, مۇقىم ەلىمىزدىڭ شەجىرەسىنە قانىعار ەدىڭىز. كۇشتەپ كوللەكتيۆتەندىرۋ – «اشا تۇياق قالماسىن, اسىرا سىلتەۋ بولماسىن», اشارشىلىق, قۋعىن-سۇرگىن, ەكىنشى دۇنيەجۇزىلىك سوعىس, تىڭ يگەرۋ سياقتى جۇرتىمىزدى سۇرەڭسىز كۇيگە تۇسىرگەن سارعىش جىلنامالار تاريح تەرەڭىنە باتىرا بەرەدى. وسى ارادا ايرىقشا ايتا كەتەتىن ءبىر دۇنيە, باسىلىمنىڭ زامانا ىزعارىنا قاراي شەكپەنىنىڭ ءتۇر-ءتۇسى وزگەرىپ تۇرعانىمەن حالىقتىق اسىل مۇرات, ۇلتتىق قۇندىلىقتار تەمىرقازىعىنان ءبىر مەزەت تە كوز جازىپ كورمەگەندىگى. سول سەبەپتى دە, عاسىرلىق شارانىڭ بارىسىندا كونە باسىلىمنىڭ قۋانىشىن ەلدىك شارالارمەن نەگىزدەپ, رۋحاني كەڭىستىگىمىزدىڭ كوكجيەگىن ارتتىرۋعا ۇمتىلدىق. ويتكەنى بۇل – بۇقارا گازەتىنىڭ بارىن باعامداپ, اسىلىن ايشىقتايتىن ەسەپتى شاعى.
ەل باسىنا تونگەن ناۋبەت-زۇلماتتار رەداكتسيا ۇجىمىن دا اينالىپ وتپەگەن. 1935 جىلدان باستاپ جەتىسۋ ولكەسىنىڭ جارشىسى «ستالين جولى» دەگەن اتپەن شىعادى. كوپ ۇزاماي جاپپاي قۋدالاۋ قارا تۇنەگى تونەدى دە بىرقاتار ۇلتجاندى جۋرناليستەر قاندى شەڭگەل تىرناعىنا ىلىگەدى. بۇل ارينە, اپتالىقتىڭ كوڭىلدەگىدەي شىعۋىنا كەرى اسەرىن تيگىزىپ, مازمۇندىق سەلدىرەۋ بەل الادى. ءوستىپ جۇرگەندە نەمىس فاشيستەرىمەن اراداعى سوعىس ءورتى تۇتانىپ, شارۋا تىپتەن شاتقاياقتاپ كەتسە كەرەك.
«جەتىسۋ» گازەتىنىڭ عاسىرعا جۋىق داۋىرىندە جۇرتشىلىق كوڭىلىندە بۇرشىك جارعان قيماس سەزىم, رياسىز سەنىمگە سايار وزىندىك اسىل ارنا, ءداستۇرلى عۇرپى بار. حالقىمىزدىڭ نەبىر قايماق قايراتكەرلەرى كەنەن دە كەمەل وي-پىكىرلەرىمەن رۋحانيات شىراعدانىن مازداتا جاقتى. سول تۇستاعى گازەتتىڭ سارعايعان بەتتەرىنەن ساياساتتىڭ, ادەبيەت پەن جۋرناليستيكانىڭ قايىسپاس كاتەپتى قارا نارلارى سانالعان ءاليحان بوكەيحانوۆ, احمەت بايتۇرسىنوۆ, ءىلياس جانسۇگىروۆ, مۇحتار اۋەزوۆ, مىرجاقىپ دۋلاتوۆ, ساكەن سەيفۋللين, سماعۇل سادۋاقاسوۆ, ابدوللا روزىباقيەۆ, قالىبەك سارمولداەۆ, جۇبانىش بارىباەۆ, ىدىرىس كوشكىنوۆ, يسمايل تايىروۆ جانە ماعازى ماسانچي سىندى ارىستاردىڭ الاڭكوڭىل ماقالالارىن كوپ وقىر ەدىڭىز. ەل-جۇرت قامىن ويلاپ, كەلەشەگىنە وڭ باعىت كورسەتىپ قانا قويماي, ناقتىلى نە ىستەپ, نە قويۋدىڭ جارقىن ۇلگى, بايسالدى باعدارلاماسى ەدى سونىڭ بارلىعى!
ەلۋ جىلعى بەلەسىنە وراي 1968 جىلى كسرو جوعارعى سوۆەتi پرەزيديۋمى تاراپىنان «جەتiسۋ» گازەتi ەڭبەك قىزىل تۋ وردەنiمەن ماراپاتتالعان ەدى. وسى قۋانىشپەن قۇتتىقتاۋىندا قازاق كسر مادەنيەت مينيسترi Iلياس وماروۆ اعامىز: «...سۇيىكتى باسىلىمنىڭ كەلەشەكتە دە مىڭداعان وقۋشىلار قۇرمەتىنە, زور سۇيىسپەنشiلiگiنە بولەنە بەرۋىن تiلەيمiن ءارى بۇعان سەنەمىن» دەپ اعىنان جارىلعان ەكەن. ايتقانى كەلدى دە. ارۋاق قونعان جەردەن ات ۇركەتىندىگى راس ەكەن. قيالىمىزعا قانات ءبىتىپ, شابىتىمىزدىڭ شالقارعا ۇلاسارىن دا سوعان بالايمىز. 2015 جىلى ءتول مەرەكەمىز قارساڭىندا قازاق ەلى كولەمىندەگى بارشا ءباسپاسوز قۇرالدارى اراسىندا وزا شاۋىپ, ەلباسى ماراپاتىن يەلەنۋىمىزدى دە وسىنىڭ ارقاسى دەر ەدىك! بۇعان دەيىن قازاقستان جۋرناليستەر اكادەمياسىنىڭ التىن جۇلدىزىن رەداكتسيامىزدىڭ تورىندە جارقىراتۋ قۇرمەتىنە بولەنىپ, مەرەيىمىز ۇستەم تۇسكەن!
باسشى قانداي بولسا, باسىلىم سونداي ەكەندىگى ەرتەدەن ايگىلى قاعيدات. عاسىرلىق داۋىردە كىلەڭ ءوز قاتارلاستارىنان وق بويى وزىق شىعار قالامگەرلەردىڭ قارا شاڭىراقتاعى شىعارماشىلىق وتىن بارىنشا مازداتقاندىعىن اركەز كەيىنگى ۇرپاققا ۇلگى تۇتامىز. سوندىقتان دا ءار جىلداردا الماتى وبلىستىق باسىلىم تىزگىنىن قولدا ۇستاعان سابىرجان شاكىرجان, سابىرجان عابباسوۆ, قالدىباي ابدۋللين, يسمايل تايىروۆ, سارا ەسوۆا, جاقان سىزدىقوۆ, ءابدۋالى قاراعۇلوۆ, پەرنەبەك بەيسەنوۆ, ماماديار جاقىپوۆ, بايمولدا مۇسا, جاقىپجان نۇرعوجاەۆ, ءنۇسىپباي ءابدىراحىمنىڭ ەسىمدەرىن زور ريزاشىلىقپەن اتايمىز.
گازەتتىڭ باسىنا اياقاستى بۇلت ۇيىرىلگەن شاقتار دا از ۇشىراسپاعان. ءبىر مىسال. جەلتوقسان وقيعاسىنان سوڭعى زوبالاڭعا باس رەداكتور ماماديار جاقىپ اعامىز دا ىلىككەن ەدى. بار ايىبى – قازتاگ ءفوتوتىلشىسى تۇسىرگەن جازاعا ۇشىراعان جەلتوقساندىقتاردىڭ سۋرەتىن گازەتكە باسقاندىعى. سول سۇستى زاماندا مۇنداي قادامعا بارۋ باسىلىم باسشىسىنىڭ نامىسى بۋعان تاسقايراق ناعىز ۇلت پەرزەنتى ەكەندىگىن پاش ەتەدى!
وبلىسىمىز كەشەگى ەكى ءوڭىردى بىرىكتىرىپ وتىرعاندىقتان ءجۇز جىلدىق توي بۇرىنعى تالدىقورعان وبلىستىق گازەتىنىڭ دە تابيعي تۇردەگى ورتاق قۋانىشى بولىپ ەسەپتەلىنەدى. ەندى وسى اۋانعا دەن قويساق, 1944 جىلدىڭ 16 ناۋرىزىندا تالدىقورعان وبلىسى قۇرىلۋىنىڭ ءوزى جەرگىلىكتى تۇرعىنداردىڭ ۇلى وتان سوعىسى تۇسىنداعى جىگەرىن جاني تۇسكەن ەدى. ءسويتىپ 1945 جىلدىڭ 7 قاڭتارىندا وڭىرلىك ء«ستالينشىل» گازەتى ومىرگە كەلەدى. بىردەن وقىرمانداردىڭ رۋحاني سەرىگىنە اينالعان باسىلىم كەيىن «سوۆەتتىك جەتىسۋ» دەپ اتالادى. سودان 1954 جىلى الماتى مەن تالدىقورعان وبلىستارى اكىمشىلىك قۇرىلىمدارىنىڭ بىرىكتىرىلۋىنە بايلانىستى گازەت تە شىعۋىن توقتاتادى. بۇدان كەيىن تالدىقورعان وبلىسى 1967 جىلدىڭ 27 جەلتوقسانىندا ەكىنشى رەت قايتا قۇرىلادى دا 1968 جىلدىڭ مامىر ايىنان باسىلىم «وكتيابر تۋى» دەگەن اتپەن اپتاسىنا بەس مارتە شىعا باستايدى. بيلىك پارمەنىمەن 1996 جىلى تالدىقورعان وبلىسى الماتى وبلىسىنىڭ قۇرامىنا جانە ءبىر قوسىلىپ, «جەرۇيىق» اتالىپ كەلگەن ارنالى گازەت تاريح قويناۋىنا كەتكەن ەدى. وزىندىك ءۇنى, ايشىقتى ءىزى قالعان بەدەرلى باسىلىمنىڭ ءتۇرلى كەزەڭدەردەگى باس رەداكتورلارى بايانجان ماديەۆ, ۇزاق باعاەۆ, جۇرعالي ەرتىلەسوۆ, عايىس ەگەمبەرديەۆ, تۇرسىن ابدۋاليەۆ, بەيبىت نۇراسىلوۆتىڭ ەسىمدەرى مىڭداعان وقىرمانداردىڭ جۇرەگىندە جىلى ۇيالاپ قالدى.
اتالمىش گازەتتىڭ وتكەلىكتى جولىنان مىنا ءبىر جايتتى باسا ايتقىمىز كەلەدى. قىزىل يمپەريانىڭ قىلىشىنان قان تامىپ تۇرعان شاق. وبلىستىق «جەرۇيىق» گازەتىنىڭ رۋحتى جۋرناليستەرى سول تۇستاعى وبلىستىق پارتيا كوميتەتىنىڭ ءبىرىنشى حاتشىسى سەرگەي جيگۋلين جولداستىڭ ۇلتتىق ساياساتتا, اسىرەسە قازاق مەكتەپتەرىن اشۋ مەن انا ءتىلىمىزدى دامىتۋدا جىبەرىپ وتىرعان قاتەلىگىن وزىنە الدەنەشە رەت ەسكەرتەدى. سىننان ناتيجە شىعارۋدىڭ ورنىنا بيلىكتىڭ قىسپاعى كۇشەيە تۇسۋىنە بايلانىستى گازەت قىزمەتكەرلەرى تاكەن الىپباەۆ, قانات اسقاروۆ پەن كەمەل قۇسايىنوۆ رەسپۋبليكالىق «سوتسياليستىك قازاقستان» گازەتىنە كەمشىلىك تۇزىلگەن ماقالا جىبەرەدى. بۇل ارادا ءبىز «سوتسياليستىك قازاقستان» گازەتىنىڭ سول شاقتاعى باس رەداكتورى شەرحان مۇرتازانىڭ الگى ماقالانىڭ اياعىن جەرگە تيگىزبەستەن جوعارىعا جالتاقتاماي بىردەن باسىپ جىبەرگەن ەرلىگىن ەرەكشە ايتۋعا ءتيىسپىز. سودان, نەسىن ايتاسىز, ايقاي-شۋ شىعىپ, قازاقستان ورتالىق پارتيا كوميتەتىنەن ارنايى كوميسسيا كەلىپ, ناتيجەسىندە جيگۋلين جولداس قىزمەتتەن كەتىپ تىنادى!
تاۋەلسىزدىگىمىز رەداكتسيا قىزمەتكەرلەرىنىڭ ەكىنشى تىنىسىن اشتى دەر ەدىك. ەكى دۇنيە, ەكى عاسىردىڭ كۋاسىنە اينالعان باسىلىمنىڭ ءىزى ايشىقتانا ءتۇستى. العى ساپقا بەس قارۋىن سايلاپ كەشەگى كوپشىلىكتىڭ ساۋاتىن اشقان الاشتىقتار سەكىلدى ءبىزدىڭ جۋرناليستەر دە شىقتى. ۋاقىت ۇستازىنىڭ ورنىنا تايسالماي جۇرۋگە تالپىندى.
جالپى, جۋرناليستەر دە قۇددى ءبىر قۇرىلىسشىلار سەكىلدى عوي. قولىنا جاقسى ماتەريالدار, جاعىمدى جاڭالىقتار تۇسسە, ەڭسەلى دە قۇندى دۇنيەلەر تۋدىرادى. بۇل رەتتە دە قورجىن باسىمىز سۇبەلى. جەتىسۋ ولكەسىنىڭ جەر-جەرىندە: قالاسىندا دا, دالاسىندا دا, ەكونوميكانىڭ بار سالاسىندا زامانا تالابىنا ساي كەلەر كەلەلى دە شۇعىلالى ىستەر تىندىرىلۋدا. مۇنىڭ ءبارى, ءسوز جوق, ۋاقىتپەن ەنشىلەسكەن جۋرناليستيكانىڭ ادىمىن اشىپ, تىنىسىن كەڭەيتەدى, ايىل-تارتپاسىن بەكىتەدى. شابىتتانا شولساق, شەتسىز دە شەكسىز ەۋرازيا كەڭىستىگىندە ەلدىگىن ەرەن پاش ەتكەن كوك تۇرىكتەردىڭ كۇندەي كۇركىرەپ, نايزانىڭ ۇشىندا ۇكىلەي ۇلىقتاعان ءورشىل رۋحىن قالىڭ قازاق ىشىنە قايتا ورالتپايىنشا ەرلەردىڭ ءىسى بىتەر مە؟!
جول بىلگەن كەرۋەنگە جالتاقتاماسا كەرەك. الداعى ءىسىمىز تىپتەن اۋقىمدى. نامىستان جاراتىلعان جۇرت ەكەندىگىمىزدى ەسىمىزدەن ءبىر ءسات تە شىعارماق ەمەسپىز. ۇلتتىق بولمىسىمىزعا جاسىنداي وت بەرەر نامىستىڭ ءوزى, الگىندە ايتىلعان, ۇلتتىق ءتىلىمىز بەن ءتول تاريحىمىزعا دەن قويۋدان باستاۋ الادى. ءتىلىن تورگە, رۋحىن ورگە وزدىرا بىلگەن جۇرت قانا باقىتتى.ۇلتىمىزدىڭ مىڭجىلدىقتار كوگىندەگى ۋىز ۇيالاعان گەنەتيكالىق جادىندا بۇققان ءورشىل مىنەز, تۋعان حالىق پەن قاسيەتتى جەرىمىزگە دەگەن شەكسىز ماحابباتتى وياتۋعا شىراعدان جاعا اتسالىسساق دەيمىز. ادامشىلىقتىڭ الدى – ماحاببات (اباي.) ەلگە باي – قۇت ەمەس, بي – قۇت! وسىناۋ زاڭعاردان زەر سالساق, زادىندا, جۇرەگى جالىندى جاننىڭ تابيعاتى دا, تۇيگەنى دە تازا تۇنباق. تاۋەلسىزدىگىمىزدى بارىنشا باياندى ەتۋشىلەر دە سولار. ەندەشە, وسى ءبىزدىڭ عاسىر تورىندەگى قۇبىلا باعىت, تەمىرقازىق بيىگىمىز!
امىرە ءارىن,
الماتى وبلىستىق «جەتىسۋ» گازەتىنىڭ باس رەداكتورى, حالىقارالىق «الاش» ادەبي سىيلىعىنىڭ لاۋرەاتى