2500 جىلدان استام تاريحى بار لاتىن ءالىپبيىنىڭ قازاق تاريحىنداعى قولدانىسى

بۇعان دا نەگىز جوق ەمەس. دات عالى­مى ۆ.ل.تومسەن (1842-1927) دانيا كو­رولدىك عىلىم اكادەمياسىنىڭ ما­جى­­لىسىندە الەمدى ءدۇر سىلكىندىرىپ, بارشا جۇرتتى تاڭعالدىرعان مالىمدەمە جا­سا­عان-دى (1893 جىل, 25 قاراشا). نا­تي­جەسىندە, بەلگىلى عالىم ورحون مەن ەنيسەي وزەندەرى بويىنان تا­بىل­عان ەسكەرتكىشتەردەگى قۇپيا جازۋدى وقۋدىڭ كىلتىن تاپتى. ءارى اتالعان ەسكەر­تكىشتەر تۇركى حالىقتارىنىڭ تى­لىن­دە جا­زىلعانىن, ء«تاڭىر», «تۇرك» دە­گەن سوز­دەردىڭ بولعانىن دالەلدى دال­دىك­تەر­مەن تياناقتاپ, عىلىمي تۇرعىدان بايانداعانى بارشامىزدى ماداق سەزىمگە بولەيدى.

اسىلى, قازاق جازۋى تاريحىنا نازار اۋدار­عان تۇستا, ءسوز جوق, «قازاق ءبىلىم­پاز­دارىنىڭ تۇڭعىش سەزى» (ورىن­بور, 1924, 12-18 ماۋسىم) جانە ءى-ءشى دۇنيەجۇزىلىك تۇركولوگيا قۇرىل­تايى­نىڭ ماڭىزى زور بولدى (باكۋ, 1926, 26 اقپان – 6 ناۋرىز). ويتكەنى بۇل ۋاقىتتاردا ەلدىك مۇددە العا شىعىپ, تاريح ماڭىزى ارتىپ, قۇن­دى­لىقتار قاينارىنىڭ قۇرامداس بولىگى – ءتىل مۇراتى, تابيعاتى مەن تاع­دىرى قا­لىڭ كوپتىڭ جان-جۇرەگىن قوزعاپ, كوڭىل تو­رىنە ەركىن ەنىپ, باستى نازارىندا تۇر­عان-دى. ءالىپبي ماسەلەسى, جازۋ جۇيەسى مەن زاڭدىلىعى, وعان قويىلار تالاپ پەن تالعام, تاڭداۋ نەگىزى مەن قۇقىعى – قو­عامنىڭ كۇرەتامىرىنا اينالعان-دى. ء«بىر ءارىپ – ءبىر دىبىس» جۇيەسى, تابيعاتى مەن تاعىلىمى, وقىپ-ۇيرەنۋ ءھام ۇيرەتۋ ءىسى كۇن تارتىبىنە وتكىر قويىلدى.

قازاق ءبىلىمپازدارىنىڭ سەزى ماتەريالدارىنا نازار اۋدارار بولساق, قوعامدىق ورتادا, مادەني-رۋحاني ومىردە ايرىقشا ماڭىزدى قۇبىلىس بولعانىن اڭعارار ەدىك. ءالىپبي ماسەلەسى, جازۋ مۇراتى مەن ەرەجەسى كەڭ تۇردە ءسوز ەتىلدى.

1925 جىلى جەكە كىتاپ بولىپ باسىلعان سەزد ماتەريالدارىن باسپاعا دايىنداپ, قالىڭ كوپشىلىككە قايتا ۇسىنعان ف.ع.د, پروفەسسور ش.قۇرمانباي ۇلى بىلاي دەپ جازادى: «... سەزدە جازۋ ەرە­جە­لە­رى, ءالىپبي مەن قازاقشا ءپان سوزدەر ما­سە­لە­سى, اۋىز ادەبيەتىن جيۋ شارالا­رى, عى­لىمي جانە وقىتۋعا ارنالعان كىتاپ­تار­­­دى شىعارۋ, باستاۋىش مەكتەپتىڭ باع­­دار­لامالارىن دايىنداۋ ماسەلەلەرى قا­رال­دى...

بۇل سەزدە, اسىرەسە ءتىل ماسەلەسىنە ايرىق­شا كوڭىل بولىنگەن. سەزدىڭ كۇن تار­­تىبىندەگى نەگىزگى التى ماسەلەنىڭ ۇشەۋ­ىن, ياعني تەڭ جارتىسىن تىكەلەي ءتىل ماسە­لە­لەرى قۇرايدى...

سونداي-اق كىتاپتىڭ قالعان بولىگىندە دە ءتىلدى وقىتۋ, ساۋاتتى جازۋ سياقتى تىل­گە قاتىستى ويلار مەن تۇجىرىمدار از كەز­دەسپەيدى». 

«قازاق ءبىلىمپازدارىنىڭ» قۇرىل­تايىن­دا جازۋ ەرەجەلەرى, ءپان سوزدەرى بوي­ىنشا ە.وماروۆ, ءالىپبي تاقىرىبى تۋرالى ا.بايتۇرسىنوۆ, اۋىز ادەبيەتىن جيناۋ جونىندە ح.دوسماعامبەت ۇلى, ال قوسىمشا باياندامانى ن.تورەقۇلوۆ جا­ساي­­دى. وقىتۋ, ءبىلىم مەكتەپتەرىن كوب­ەي­­تۋ تاقىرىبىندا- م.مىرزا ۇلى ارنا­يى بايانداما جاسادى. اتالعان ماسەلە, تا­قى­رىپتار توڭىرەگىندە پىكىرتالاس, ۇسى­نىستار ايتىلىپ, ارنايى شەشىم قا­بىلدانادى.

سونداي-اق ءالىپبي تاقىرىبى, ا.باي­تۇرسىنوۆ جوباسى, ن.تورەقۇلوۆ ۇسى­نىسى, لاتىن جازۋى حاقىندا كەڭ كولەمدە پىكىرتالاس بولادى. تۇركى تىلدەس حالىقتار اراسىنداعى ءالىپبي ماسەلەسى, ارتىق-كەم تۇستارى, ەرەجە مەن ەملە, دىبىس جۇيە­سىنە, ۇيرەنۋ مەن ۇيرەتۋگە قاتىستى جاع­دايات­تار دا قوزعالادى.

ەسكە تۇسىرسەك, ا.بايتۇرسىنوۆ ءالىپبي ءتۇ­زۋ دەگەن تۇرىك جۇرتىندا كوپتەن كەلە جات­قان ماسەلە ەكەنىن ءار قىرىنان اشىپ, كە­ڭىنەن ءسوز ەتەدى. تالداۋ مەن سالىستىرۋ­لار جاسالىپ, وزىندىك وزگەشەلىكتەرىنە توقتالادى. كەزەكتى تۇستا, جاقسى الىپبيگە ءتان بەلگى-ەرەكشەلىكتەردى, قاسيەتتەردى تومەندەگىشە اتايدى: «...جاقسى ءالىپبي تىلگە شاق بولۋ كەرەك. ولشەنبەي تىگىلگەن و جەر, بۇ جەر بويعا جۋىسپاي, قولبىراپ, سول­بىراپ تۇرعان كەڭ كيىم سياقتى, ار­تىق ارىپتەرى كوپ ءالىپبي دە قولايسىز; بويىڭ­دى قىسىپ, ءتانىڭدى قۇرىستىرىپ-تىرىس­تى­رىپ تۇرعان تار كيىم سياقتى ءارپى كەم ءالىپبي دە قولايسىز بولادى.

جاقسى ءالىپبي جازۋعا جەڭىل بولۋعا ءتيىس. ءالىپبيدىڭ ءارىپ سۇگىرەتتەرى قيىن بول­سا, مۇشەلەرى كوپ بولسا, جازۋدى ۇزاق­تا­ت­ىپ, ۋاقىتتى كوپ الادى.

ءالىپبيدىڭ جاقسىسى باسپا ىسىنە قو­لايلى بولۋى ءتيىس, ءارپى تىزگەندە وڭاي تىزى­لەتىن, باسقاندا ورىندى از الاتىن ءالىپبي باسپا ءسوزدى ارزانداتادى.

جاقسى ءالىپبي ۇيرەتۋگە دە قولايلى بولۋى ءتيىس. ءارپى سارا جازۋعا وڭاي, باسپاسى مەن جازباسىنىڭ سۋرەتى جاقىن ءالىپبي ۇيرەتۋگە جەڭىل بولادى». 

اراب جازۋى – 1924 جىلعا دەيىن قول­دا­نىلدى. ال 1924-1929 جىلدار ارا­لى­عىندا ا.بايتۇرسىن ۇلى 24 ارىپتەن تۇرا­تىن – ء«جاديد», ياعني جاڭا ءالىپبي ءتۇزدى. قول­دانىسقا ەندى. ءالى دە وقىپ-جازىپ, پاي­دالاناتىندار بار. مۇراعات, مۇراجاي قور­لارىندا كوپتەپ كەزدەسەدى.

ن.تورەقۇلوۆ كوزقاراسى بويىنشا, لاتىن ءارپى تۇرىكشەگە قاراعاندا ارتىق­شى­لىعى, جەڭىلدىلىگى بارى اتالادى. بۇدان باس­قا, وقىپ-ۇيرەنۋگە, جازۋعا جەڭىل, ءارى باسپا جۇزىندە دە ارزانعا تۇسەتىنى اتاپ كور­سەتىلەدى. اسىرەسە اتاپ وتەرلىگى: «...لا­تىن ءارپى جازۋعا دا تۇرىكشەدەن جە­ڭى­­لىرەك...لاتىن ءارپىنىڭ تاعى ءبىر قولاي­لى جاعى – ونىڭ جازۋ ماشيناسىنا كەرەكتىگى...ءبارىن سالىستىرعاندا لاتىن ءارپىن الساق, ءارى وقۋعا, جازۋعا جەڭىلدىگى, ءارى جۇمىسىنىڭ وڭايلىعى كورىنىپ تۇر...لا­تىن ءارپىن الۋ كەرەك...لاتىن جازۋىن قا­بىلداۋ كەرەك...لاتىن جازۋى بىزگە ءارى جەڭىل, ءارى ارزانعا تۇسەدى» دەپ, جازۋ تا­بيعاتىن, قولدانىس اياسىن, قۇندىلىق قىر­لارىن كورسەتەدى. وقىپ-جازۋعا قو­لاي­لىلىعىن, باسىم باعىتتارىن, ما­ڭىزىن كەڭ اشادى.

ءوز كەزەگىندە م.دۋلاتوۆ لاتىن ءارپى مەن تۇرىك قارپىنىڭ ايىرماسى بارىنا نا­زار اۋدارادى. تۇرىك الىپبيىندە باس ارىپ­تەر جوق بولسا, لاتىنشادا بارى اتاپ كور­سەتىلەدى. ءتۇيىندى تۇستا: «...لاتىن ماسە­لەسىن كوتەرۋ بىزگە ءالى ەرتە. ونان دا كۇشىمىزگە تيمەيتىن, قولىمىزدان كە­لە­تىن تۇرىك ارىپتەرىن جەڭىلدەتىپ قول­دانا بە­رۋى­مىز كەرەك» دەگەنگە دەن قويا­دى. سون­داي-اق «جازۋ ءتارتىبى» دەگەن ما­قا­لا­سىندا: «...جازۋدى تارتىپكە سالۋ دەگەن وڭاي ەمەس...جازۋدى تارتىبىنە سالۋ دەگەن ءاربىر دىبىستىڭ وزىنە ارناعان ءارىپ بار. ول ارىپتەرمەنەن نە ايتىلسا, سونى جا­زۋعا, نە جازىلسا, سونى وقۋعا بولادى. ءبىر ءتۇرلى جازىلعان ءسوزدى بۇرىنعىداي نە­شە ءتۇرلى قىلىپ وقۋعا بولمايدى». توق­ەتەرىندە ا.بايتۇرسىنوۆتىڭ جازۋ ءتار­تىبىن ۇناتاتىنىن اشىق جەتكىزەدى.

 سونداي-اق الاش ارداقتىلارىنىڭ ءبىرى – ج.ايماۋىت ۇلى «ەملەنى وزگەرتۋگە جوبا», «جازۋ تاڭبالارىمىزدى ازايتۋ تۋرالى جوبا», «جازۋ ماسەلەسى تۋرالى سوڭعى ءسوز», «انا ءتىلىن قالاي وقىتۋ كەرەك؟», ء«پان سوزدەرى قالاي تابىلادى؟», «حات تانىتۋ ادىستەرى», «قازاق ءتىلىن ىسكە اسىرۋ قامى», دەگەن ماقالالارىندا ۇلت­تىق جازۋ, ءتىل مۇراتى, سونىمەن بىر­گە ءارىپ, ەملە, دىبىس توڭىرەگىندەگى وزەك­تى ماسەلەلەردى كەڭىنەن قوزعايدى. بۇل باعىتتاعى كەيبىر ويلارى مەن تول­عا­نىس­تارى تومەندەگىشە بەرىلەدى: «... نە­عۇر­لىم جازۋ وڭايلاسا, سوعۇرلىم حالىق ما­دەنيەتكە تەز جۋىقتايدى; بۇل كۇنگى عى­لىمنىڭ باعىتى ءبىلىم بەرۋ جولىن مۇم­كىن بولعانشا قىسقارتۋ; از ۋاقىتتا كوپ ماعلۇمات ۇيرەتۋ; وقۋشىنىڭ كۇ­شى­نە تي­گىزبەي, وتە زەرەكتىگىن تىلەمەي, جۇ­مىس­ىن ءونىمدى ەتۋ» (« ەملە وزگەرتۋگە جوبا»).

«حات تانىتۋدىڭ ءبىر قيىندىعى جازۋ تاڭبالارىمىزدىڭ كوپتىگىنەن. قازاقتىڭ انا تىلىندە دىبىس از (24) بولسا دا, جازۋ­عا كەلگەندە كوبەيىپ كەتەدى. حات تانۋ قا­شان وڭايلانباق؟ ارينە, دىبىس باسىنا ءبىر-اق تاڭبا بولعاندا. ءبىزدىڭ تۇپكى ماق­سا­تىمىز – دىبىس باسىنا ءبىر تاڭبا بەرۋ. سوعان جەتۋگە تالپىنۋ كەرەك» ( «جازۋ تاڭبالارىمىزدى ازايتۋ تۋرالى جوبا»).

بۇدان باسقا, «ەڭبەكشى قازاق» گازەتى بەتتەرىندە س.مۇقانوۆ, ق.جۇبانوۆ, ە.وماروۆ, ت.شونانوۆ, س.امانجولوۆ, ءا.مارعۇلان, ا.اقداۋلەتوۆ, ي.قايمەنوۆ, ت.ب. قازاق ءالىپبيى مەن ورفوگرافياسى, ادىس­تەمەلىك ءمانى, ءتىل مارتەبەسى تۋرالى ما­قا­لالارى مەن تالقىلاۋ, پىكىرتالاستار ورىن الدى.

1923-1927 جىلدارى جاڭا ءالىپبي توڭى­رەگىندە جان-جاقتى تالقىلاۋ, قىزۋ پىكىرتالاستار كەڭ ءورىس الدى. وسى كەزەڭدە باس­تاماشىل, ىنتالى توپ – «جاڭا ءالىپبي ۇيىر­مەسى», «لاتىن ءتىلى ۇيىرمەسى» دەگەن كۋرستار اشىپ, ورتالىقتار ۇيىم­داستىرىپ, جازۋدىڭ ءمان-ماڭىزىنا, تابيعاتى مەن تاعىلىمىنا مىقتاپ نازار اۋداردى. وقۋ-بىلىمگە, وقىپ-ۇيرەتۋ مەن ساۋاتتىلىق ىسىنە, ونى جۇزەگە اسىرۋ با­عىتتارىنا باتىل بەت بۇردى.

وسى تۇستا, اتاپ ايتقاندا, ن.تورە­قۇ­لوۆ­تىڭ «جاڭا ءالىپبي تۋرالى» كىتاپشاسى قالىڭ كوپتىڭ قولىنا ءتيدى (1925).

سونداي-اق سولتۇستىك كاۆكازدا, ياكۋتيا­دا لاتىن قارپىنە كوشۋ ناۋقانى كەڭ ەتەك الدى. ءتىل مۇراتى, باعىت-باع­دا­رى, مارتەبەسى كەڭنەن قوزعالدى. 

تۇركىتىلدەستەر ورتالىق ازيادا, ونىڭ ىشىندە سامارقان قالاسىندا جي­نال­دى. ۇيىمداستىرۋشى – وزبەكستان ۇكى­­مەتى بولدى. ونىڭ جۇمىسىنا قازاق­ستان, قىرعىزستان, وزبەكستان وكىلدەرى قاتىستى. جينالىستا جاڭا ءالىپبي, وقىپ-ۇيرەنۋ, ەملە, ەرەجە بويىنشا بىرقاتار شەشىم قابىلداندى:

• لاتىن گرافيكاسى نەگىزىندە جاڭا ءالىپبي قابىلداۋ;

• جاڭا ءالىپبي سينگارمونيزم زاڭىنا نەگىزدەلۋ قاجەتتىلىگىن ەسكەرۋ;

• جاڭا الىپبيدە ءبىر دىبىس پەن ءبىر تاڭبا ءپرينتسيپىنىڭ سايكەستىگىن كوزدەۋ;

• تۇركىتىلدەس حالىقتاردا تاڭبا بىر­كەل­كى بولعانىن نازارعا الۋ;

باس ارىپتەرمەن جازۋ شارت ەمەس...

قىسقاسى, «قازاق ءبىلىمپازدارىنىڭ تۇڭ­عىش سەزى» (ورىنبور, 1924) ماتەريالدارىنا, ۇلت زيالىلارىنىڭ ءالىپبي ماسەلەسى, جازۋ ەرەجەلەرى تۋرالى ويلارى مەن تولعانىستارىنا, جازۋ مانىنە دەن قويعان ارتىق ەمەس.

وسى تۇستا قىسقا شەگىنىس جاساساق, ءى – دۇنيەجۇزىلىك تۇركولوگيا قۇرىلتايىنىڭ ماڭىزى زور بولدى (باكۋ, 1926, 26 اقپان – 6 ناۋرىز). 

تۇركولوگيا قۇرىلتايىنا تۇركى حا­لىق­تارىنىڭ 600-دەن استام زيالى توپ وكىلدەرى قاتىستى. اتاپ ايتقاندا, رە­سەي­دەن – ك.ك.يۋداحين, ن.ف.ياكوۆلەۆ, ا.ن.سامويلوۆيچ, ۆ.ۆ.بارتولد, ن.ي.اش­ما­رين, ل.ۆ.ششەربا, ت.ب. بولدى. ال قازاقستاننان قۇرىلتاي دەلەگات­تا­رى قاتارىندا – ا.بايتۇرسىنوۆ, ە.وما­روۆ, ب.سۇلەي ۇلى, ن.تورەقۇلوۆ جا­نە وقۋ-اعارتۋ قىزمەتكەرلەرى, زيالى توپ وكىلدەرى قاتىسىپ, ءالىپبي ءمانىن, تابي­عاتى مەن تاعىلىمىن كەڭ تۇردە ءسوز ەتتى. 

داۋىس بەرۋ ناتيجەسى بويىنشا 101 داۋىس – لاتىن ءالىپبيىن قولدادى, 7 داۋىس – اراب گرافيكاسىنا, 9 داۋىس – قالىس قالدى. قورىتىندىسى بويىنشا لاتىن ءالىپبيى قابىلداندى. 

بۇدان كەيىنگى كەزەڭدەردە قازاق ج­ا­زۋىنىڭ رەفورماسى جونىندە كوپتەگەن ما­­قالالار جازىلىپ, پىكىرتالاستار وتە­دى. بۇل رەتتە «ەڭبەكشى قازاق» گازەتى بەت­تە­رىندە ءالىپبي توڭىرەگىندە جۇيەلى تۇر­­دە ءار الۋان ماقالا, پىكىرتالاستار بە­رى­لىپ تۇردى (س.مۇقانوۆ, م.دۋلاتوۆ, ج.ايماۋ­ىت­ ۇلى, ءا.مارعۇلان, س.امانجولوۆ, ە.وماروۆ, ت.شونانوۆ, ت.ب). 

بۇدان كەيىنگى تۇستاردا, اتاپ ايتقان­دا: 

• 1927 جىلى – قازاقستاندا «جاڭا الفاۆيت قوعامى» قۇرىلادى. ونىڭ تور­اعا­سى, قوعام قايراتكەرى ن.نۇرماقوۆ, قۇ­رامىندا – و.جاندوسوۆ, ع.توعجانوۆ, ت.شونانوۆ بولادى. 

• 1928 جىلعى 9-12 جەلتوقساندا قىزىلوردادا العاشقى ولكەلىك كونفەرەنتسيا وتەدى. قاتىسقاندار: ن.نۇرماقوۆ, س.بايتوعاەۆ, و.جاندوسوۆ, ا.ءبايدىلدين, ب.مالدىباەۆ, ا.ەرمەكوۆ, ش.سارىباەۆ, س.ساپاربەكوۆ, ا.روزىباكيەۆ, ت.ب).

• 1928 جىلعى 18-23 جەلتوقساندا – قازاندا وك-ءتىڭ ءىىى-پلەنۋمى بولادى. ونىڭ جۇمىسىنا ازەربايجان, قازاقستان, قىرعىزستان, وزبەكستان, تاتارستان, تۇرىكمەنستان, ت.ت.تۇركى تىلدەس مەملەكەت وكىلدەرى قاتىسادى.

ءار الۋان تالقىلاۋ, پىكىرتالاستاردان سوڭ كسرو واك مەن كسرو حالىق كو­ميس­­سارلارى كەڭەسىنىڭ پرەزيديۋمى , ياع­ن­ي ء«بىرتۇتاس تۇركى ءالفاۆيتىن» ەنگىزۋ تۋ­­را­لى قاۋلى قابىلدايدى ( 1929 جىل, 7 تامىز).

جاڭا ءالىپبي نۇسقاسى – «ەڭبەكشى قا­زاق», «سوۆەتسكايا ستەپ» گازەتتەرىندە با­­سى­­­لادى. ءارتۇرلى باعىت, كوزقاراس, پى­كىر­تا­لاس­تار ورىن الادى.

حالىق اعارتۋ كوميتەتى (ناركومپروس) مەن ورتالىق كوميتەتتىڭ جاڭا ءالىپبي جونىندەگى عىلىمي-ادىستەمەلىك كەڭەسىندە عىلىمي-ورفوگرافيالىق باعىتتا كونفەرەنتسيا ۇيىمداستىرىلادى (1929 جىل, 2-4 ماۋسىم).

1928 جىلدان ورتا جانە جوعارى مەكتەپ جۇيەسى جاڭا الىپبيگە اۋىستى. وسى جىلدان باستاپ «جاڭا مەكتەپ», «جار­شى» جۋرنالى, «قىزىل اسكەر» گازە­تى ەكسپە­ريمەنت تۇرىندە جاڭا ءالىپبي ۇل­گىسىنە كوشىپ, كوپشىلىككە جەتتى.

1930 جىلدىڭ اقپان ايىنان باستاپ «ايەل تەڭدىگى», «قىزىل قازاقستان», «جا­ڭا ادەبيەت» جۋرنالدارى جاڭا الىپ­بيگە كوشتى.

نەگىزىنەن, لاتىن الىپبيىندەگى جازۋ ۇلگىسى – 1929-1940 جىلدار اراسىندا قولدانىلدى. قازىرگى كەزەڭدە ەلىمىز وسى باعىت, جۇيەگە قايتا ورالدى. 

1940 جىلى 10 قاراشادا «قازاق جازۋىن لاتىنداندىرىلعان الىپبيدەن ورىس گرافيكاسى نەگىزىندە جاڭا الىپبيگە كوشىرۋ تۋرالى» قاۋلى قابىلدانادى. بۇل كەزەڭ دە ەداۋىر ۋاقىتقا سوزىلدى...

اسىلى, ءالىپبي اۋىستىرۋ, تاڭداۋ مەن ونى جۇزەگە اسىرۋدىڭ ماڭىزى زور. ونىڭ, ءسوز جوق, الەۋمەتتىك ءمانى, ساياسي سەبەپتەرى مەن قوعامدىق ءمانى ايرىقشا بولىپ تابىلادى. وسى رەتتەن كەلگەندە, ەلباسى قازاقستان حالقى اسسامبلەياسىنىڭ ءحىى سەسسياسىندا (2006), «قازاقستان-2050» دامۋ ستراتەگياسىندا لاتىن قارپىنە كوشۋدىڭ قاجەتتىلىگىن, الەمدىك ۇدەرىستەگى ورىن-ۇلەسىن, باستىسى تۇركى الەمى ءۇشىن ماڭىزدى قادام ەكەنىن كەڭ تۇردە قوزعادى. بۇدان باسقا, «بولاشاققا باعدار: رۋحاني جاڭعىرۋ» ماقالاسىندا قازاق ءتىلىنىڭ ءالىپ­بيىن وزگەرتۋ مەن ونىڭ ارعى-بەرگى تا­ري­حىنا, قوعامدىق ءمانى مەن ساياسي سەبەپتەرىنە, اقپاراتتىق-الەمدىك باسە­كە­لەستىك كەڭىستىگىنە كەڭىنەن توقتال­دى. جا­زۋ رەفورماسى – ۇلت ايناسى, رۋحاني جاڭ­عىرۋدىڭ جارقىن كورىنىسى ەكەنىن كەڭ كولەمدە ءسوز ەتتى.

باستاپقى تۇستا, قازاق تىلىنە نەگىز­دەل­گەن لاتىن گرافيكاسى حاقىندا پار­لامەنتتىڭ تومەنگى پالاتاسىندا تىڭداۋ ءوتتى (11. 9. 2017). بۇل كەزەڭدە حالىقتىق تالقىلاۋ, پىكىرتالاس, سۇحباتتار دا كەڭ ءورىس الدى. نەگىزىنەن, قوعام قولدادى. وسى­نىڭ ناتيجەسىندە, ەلباسى «قازاق ءتى­لى ءالىپبيىن لاتىن گرافيكاسىنا كوشىرۋ تۋ­رالى» جارلىق شىعاردى (26. 10. 2017).

قوعامدا قولداۋمەن قاتار قىزۋ تال­قى­لاۋ, ارقيلى كوزقاراس, الۋان پىكىر­تا­لا­ستار كەڭ ورىن الدى. جۇمىس توبى, ماماندار ءار قىرىنان قاراپ, باقىلاۋ-پىسىقتاۋ, تالداۋ مەن تالقى­لاۋ­لار جاسادى. كەمشىلىكتەر دە باي­قال­دى. نەگىزسىز ءارىپ, كىرمە دىبىس-

تار مەن نوقاتتار كوبەيىپ كەتتى. ارتىق تاڭ­با, اپوستروف, ديگراف توڭىرەگىندە دە پىكىرتالاستار ءورىس الدى. وقىپ-جازۋ, ۇي­رە­نۋ مەن ۇيرەتۋ, تانىپ-ءتۇسىنۋ قيىن­دىق تۋعىزدى. وسىنىڭ نەگىزىندە جۇ­مىس توبى, ءبىلىم, عىلىم سالا وكىل­دەرى, ءىت-ماماندارى مەن ساراپشىلار جۇمىلا ەڭبەك ەتتى.

الايدا ءالىپبي ماسەلەسى, ء«بىر تاڭبا – ءبىر دىبىس» جۇيەسى وپ-وڭاي جۇزەگە اسا سالمايدى. جازۋ-سىزۋعا, وقىپ-ۇي­رەنۋ مەن ۇيرەتۋ ىسىنە كەدەرگى كەلتىرىپ, قيىندىق تۋعىزاتىن تۇستار – سوڭعى نۇسقاعا قاتىستى جارلىق پەن وزگەرىستەن دە كورىنىس بەردى (19. 2. 2018). الەمدىك تاجى­ريبە مەن ءتىل زاڭدىلىعىن ەسكەرۋ قاجەتتىلىگى ايقىن اڭعارىلدى. ءتىل – كوم­پيۋتەرگە ەمەس, كومپيۋتەر – تىلگە بەيىم­دەلگەنى دۇرىس دەگەن ۇستانىمدا دا قيسىن بار. ء«الىپبي ۋاقىتپەن بىرگە جە­تىلەدى», دەگەنگە دە ۇلكەن ءۇمىت ارتىپ, سەنىممەن قاراۋعا ابدەن بولادى.

جيناقتاپ ايتقاندا, قازاق ءتىلى – مەم­لە­كەتتىك ءتىل رەتىندە اتا زاڭدا (1995) اي­قىن­دالعانى انىق. ال قازاق ءتىلى ءالىپبيىن لاتىن گرافيكاسىنا كوشىرۋ ىسىندە تۇركيا, ازەربايجان, جانە وزبەك­ستان تاجىريبەسى كەڭ تۇردە سالىستىرىلىپ, جان-جاقتى قاراستىرىلدى. ارتىق-كەم تۇستارىنا ءمان بەرىلىپ, نازار اۋدارىلدى. 

لاتىن ءالىپبيىنىڭ 2500 جىلدان استام تاريحى بولسا, 100-دەن استام مەملەكەتتەر, الەمنىڭ 4 ملرد حالقى قولدانسا, مۇنىڭ ءمانى مەن ماڭىزى, قاجەتتىلىگى مەن قۇندىلىعى, قولدانىس اياسى كەڭ ەكەنى كورىنەدى. بۇدان باسقا, ءتىپتى: «...الەمنىڭ 112 مەملەكەتى لاتىن ءالىپبيىن, 48 مەملەكەت اراب ءالىپبيىن پايدالانادى دەگەن دەرەك بار. الەمدىك بانك جۇيەسى بويىنشا ەكونوميكاسى وزىق, جەتىلگەن 30 ەلدىڭ 22-ءسى , ال ەكونوميكاسى دامۋشى ىرگەلى 10 ەلدىڭ 7-ەۋى لاتىن ءالىپبيىن پايدالانادى ەكەن» (ۋ.قاليجانوۆ  ۇلت ءالىپبيى. – «ەگەمەن قازاقستان», 2017 20 قازان). دەمەك, قازاق ءتىلى ءالىپبيىن كيريلليتسادان لاتىن گرافيكاسىنا اۋىستىرۋ – جازۋ رەفورماسى, ۇلتتىق كودتىڭ باستى بەلگىسى, رۋحاني جاڭعىرۋدىڭ جارقىن دا كەمەل كورىنىسى. قوعامدىق سانادا سەرپىن مەن سەرپىلىس ورىن الىپ, كوڭىل تولقىندارىندا قۋانىش ۇيالاعانى انىق. باستىسى, جازۋشى ءا.تارازي ايتقانداي: «...لاتىن ءالىپبيى – قازاققا تاڭسىق دۇنيە ەمەس, ءبىزدىڭ تاريحي جادىمىزدا بار. وتكەنگە كوز جۇگىرتسەك, الاش قايراتكەرلەرى بۇل ءالىپبيدى جازۋ-سىزۋدا قولداندى... وركەنيەتكە ۇمتىلعان, الەمنىڭ دامىعان 30 ەلىنىڭ قاتارىنا قوسىلۋدى مۇرات ەتكەن قازاق ەلىنىڭ تاريحي جادىن جاڭعىرتىپ, لاتىن قارپىن قايتا قولعا الۋى, قوعامنان قولداۋ تاپقانى قۋانتادى». 

ەندەشە, حالىق دانالىعىندا ايتىل­عا­نىن­داي: «جۇمىلا كوتەرگەن جۇك جەڭىل», «كوز قورقاق, قول باتىر». «جەتى ولشەپ, ءبىر كەسەتىن» كەزەڭ كەلدى. جۇزەگە اسىراتىن مۇم­كىندىك تۋدى. جاڭا جول, كەڭ ورىستەر اشىل­دى. ۇلتتىق ءتىلدىڭ قولدانىس اياسىنا بارىنشا باسىمدىق بەرىپ, قوعام مەن ومىر­دە, تۇرمىس-تىرشىلىگىمىزدە, قارىم-قا­تىناسىمىزدا كەڭىنەن پايدالانساق, بۇدان مەملەكەتىمىزدىڭ داڭقى ارتادى. 

بۇگىن مەن بولاشاقتىڭ التىن كوپىرى, اسىل وزەگى – ۇلتتىق ءتىل!

تىلگە قىزمەت  –  ۇلتقا ەتكەن ەرەن ەڭبەكتىڭ باستىسى بولىپ تابىلادى.

تەگىندە, قازاق جازۋى, ونىڭ تاريحى مەن تاعىلىمى – ۇلت شەجىرەسىنىڭ كوركەم كورىنىسى, ەلدىك مۇرات-مۇددەنىڭ ايبىنى, ءبىلىم-عىلىمنىڭ ايدىنى, اقىل-پاراساتتىڭ سىرلى الەمى, ءتالىم-تاربيەنىڭ كۇرەتامىرى ەكەنى ايدان انىق.

اقيقاتىندا, قازاق جازۋى, ونىڭ ارعى-بەرگى تاريحى – ەلدىك مۇددەنى, دامۋ جولىمىزدى, ءتالىمدى تاجىريبەمىزدى ايقىن اڭعارتادى. ەندەشە, ارعى ارنالاردان باستاۋ العان, اتا-بابالارىمىز ءجۇرىپ وتكەن جولعا, تالايلى تاريحقا تاعزىم ەتىپ, ەلدىك تۇعىرىمىزدىڭ ايبىنى, ەرلىك شەجىرەمىزدىڭ شىنايى كورىنىسى – ۇلتتىق جازۋعا ءمان بەرىپ, مەرەي-مارتەبەسىن اسقاقتاتۋ ادامدىق مۇرات پەن باستى بورىشتارىمىزدىڭ قاتارىنا جاتادى.

راقىمجان تۇرىسبەك, 

فيلولوگيا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, پروفەسسور