زاڭناما ينستيتۋتىنىڭ قۇرىلعانىنا – 25 جىل

زاڭناما ينستيتۋتى مەن رەسپۋب­لي­كالىق قۇقىقتىق اقپارات ورتالىعىن قۇ­رۋدىڭ باستاۋىندا كورنەكتى عالىم, مەم­لەكەت قايراتكەرى, بۇرىنعى ادىلەت ءمي­نيسترى ناعاشىباي امانعالي ۇلى شاي­كەنوۆ تۇردى. وقىرمانعا ۇعىنىق­تى بولۋى ءۇشىن وسى ەكى مەكەمەگە جەكە-جەكە توقتاعان ورىندى بولار دەپ ەسەپ­تەيمىن.

قازاقستان رەسپۋبليكاسى زاڭناما ينس­تيتۋتىنىڭ قۇرىلۋى مەن قا­لىپ­­تا­سۋىنىڭ تاريحى قازاقستان زاڭ­نا­ما­سىن رەفورمالاۋدىڭ, سونداي-اق ەلى­مىزدىڭ اسا ماڭىزدى قۇقىقتىق قۇ­جات­­تارىن پىسىقتاۋدىڭ جانە زاڭ شى­عارماشىلىق قىزمەتتى عىلى­مي قام­تاماسىز ەتۋدىڭ ايتۋلى كەزەڭ­دە­رى­مەن بايلانىستى بولدى.

ينستيتۋتتىڭ قالىپتاسۋ جانە وز­گەرۋ كەزەڭى مەملەكەتتى, قوعامدى جا­نە زاڭنامانى دامىتۋدىڭ سۇرا­نى­­سىنا قاراي جەتىلىپ وتىردى. وسى­لاي­­شا, 1993 جىلى قۇرىلعان زاڭناما عى­لىمي-زەرتتەۋ ينستيتۋتى 1998 جىلى ادىلەت مينيسترلىگى جانىنداعى زاڭ­ناما ينستيتۋتى بولىپ قايتا قۇ­رىل­دى. سودان كەيىن ينستيتۋت 2000 جىلى جا­بىق اكتسيونەرلىك قوعام نىسانىندا, ال 2006 جىلى جاۋاپكەرشىلىگى شەك­تەۋلى سەرىكتەستىك نىسانىندا قايتا ۇي­ىم­داستىرىلدى. ال ۇكىمەتتىڭ 2010 جىل­عى 22 قاڭتارداعى قاۋلىسىمەن ءبىز­دىڭ ينستيتۋت مەملەكەتتىك مەكەمە مارتەبەسىنە يە بولدى.

ينستيتۋت تاريحى قازاقستاننىڭ جە­تەكشى قۇقىقتانۋشى عالىمدارىنىڭ اتى­مەن تىعىز بايلانىستى. ءار جىل­­داردا ينستيتۋتتا عالىمدار: س.زي­ما­نوۆ, يۋ.باسين, ع.ساپارعاليەۆ, م.باي­ما­حانوۆ, ا.حۋدياكوۆ, م.سۇلەيمەنوۆ, ا.دي­دەن­كو, ر.پودوپريگورا, د.چۋك­ماي­توۆ, س.كليمكين, ت.قاۋدىروۆ, م.سار­سەمباەۆ, ە.ءابايدىلدينوۆ جانە باس­قالار قىزمەت ىستەپ, عىلىم مەن زاڭ­نامانى دامىتۋعا ەلەۋلى ۇلەس قوس­تى. بۇل ورايدا مەكەمەمىزدىڭ ماق­تا­نى­شى بولعان عالىمداردىڭ ءتىزىمىن جال­عاستىرا بەرۋگە بولادى.

ينستيتۋت ءوزىنىڭ 25 جىلدىق تاريحىندا نورما شىعارۋشىلىق قىزمەتتى عىلىمي تۇرعىدان ىلگەرىلەتۋدى قام­تا­ماسىز ەتكەن جەتەكشى عىلىمي مە­كە­مەلەردىڭ ءبىرى بولعانىن اتاپ كور­سەت­كەن ءجون. 

عىلىمي قىزمەتكەرلەر زاڭ شى­عار­­ما­شىلىق, زاڭنامانى تالداۋ جا­نە قۇ­قىق قولدانۋ پراكتيكاسى سا­لا­سىن­دا, زاڭ جوبالارىن, سونداي-اق تۇجىرىمدامالارىن ازىرلەۋگە قا­تى­سىپ, قۇقىق سالاسىنداعى ىرگەلى جانە قولدانبالى عىلىمي-زەرتتەۋلەر ناتيجەلەرىن زاڭنامانى جەتىل­دى­رۋدە, زاڭ جوبالارى ماتىندەرىنىڭ تەڭ­تۇپنۇسقالىلىعىن قامتاماسىز ەتۋ جانە ولاردىڭ باياندالۋ ءستيلىن جە­­تىل­دىرۋ ماقساتىندا زاڭ مەن حالىق­ارا­لىق شارت جوبالارىنا, سونداي-اق قازاقستان رەسپۋبليكاسى قاتىسۋشىسى بو­لۋعا نيەتتەنەتىن حالىقارالىق شارت­تارعا عىلىمي لينگۆيستيكالىق سا­راپتاما جۇرگىزۋ, سونداي-اق مەم­لە­كەتتىك ورگاندارعا ادىستەمەلىك جانە ساراپتامالىق كومەك كورسەتۋ ار­قىلى قولدانىستاعى زاڭنامانى تال­داۋعا, قۇقىقتىق مونيتورينگ جۇيەسىن دامىتۋعا جاردەمدەسۋ ىسىندە جو­عارى دەڭگەيدە ساراپتامالىق-تالداۋ جۇ­مىستارىن جۇرگىزۋمەن اينالىسىپ كە­لەدى.

ينستيتۋت جۇرگىزىپ جاتقان عىلى­مي لينگۆيستيكالىق ساراپتاما ەرەك­شە نازار اۋدارۋعا تۇرارلىق, ويت­كەنى زاڭنامالىق اكتىلەردىڭ قازاق جانە ورىس تىلدەرىندەگى تەڭتۇپ­نۇس­قا­­لالىعىنا قاتىستى وتكىر ماسەلە وڭ­­تاي­لى شەشىمىن تاپتى. بۇل ورايدا ينس­تيتۋت بۇرىن قابىلدانعان زاڭ­نا­ماعا قاتىستى جۇمىستاردى مۇقيات جۇرگىزۋدى نازارىندا ۇستايدى.

ينستيتۋت ەلىمىز ءۇشىن ماڭىزدى قۇ­جاتتاردى, كودەكستەر مەن زاڭداردى ازىر­لەۋگە قاتىسقانىن ايتا كەتكەن ءجون. قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ 2010 جىلدان 2020 جىلعا دەيىنگى كە­زەڭ­گە ارنالعان قۇقىقتىق ساياسات تۇجىرىمداماسىن, كاسىپكەرلىك كو­دە­ك­ستىڭ جانە جاڭا رەداكتسياداعى اكىم­شىلىك قۇقىق بۇزۋشىلىق تۋرالى كودەكستىڭ جوباسىن, سونداي-اق ازىر­لەۋ­شى ورگان ادىلەت مينيسترلىگى بولىپ تابىلاتىن باسقا دا زاڭ جوبالارىن ازىرلەۋ بارىسىنا ينستيتۋت ۇلكەن ەڭ­بەك ءسىڭىردى.

بۇدان باسقا, ينستيتۋت زاڭ شى­عار­ماشىلىق پروتسەسى بارىسىندا ەسكەرىلەتىن جانە پايدالانىلاتىن زاڭنامانى جەتىلدىرۋ جونىندە ۇسى­نىمدار جاساي وتىرىپ, بارلىق مەم­لەكەتتىك ورگاندارعا تۇراقتى نە­گىز­دە جاردەم كورسەتىپ وتىرادى. قىل­مىس­تىق-پروتسەستىك, قىلمىستىق, قىل­مىستىق-اتقارۋ كودەكستەرىنە جا­نە باس­قا دا زاڭدارعا قاتىستى قىل­مىس­تىق-قۇقىقتىق باعىتتى جانە پە­­ني­­تەن­تسيارلىق جۇيەنى جاڭعىرتۋ شەڭ­­بەرىندە بەرىلگەن ينستيتۋتتىڭ ۇسى­نىس­تارى مەن ۇسىنىمدارى وسىنى راستايتىن مىسالداردىڭ ءبىرى بولىپ تابىلادى. 

سونىمەن قاتار ينستيتۋت قازاق­ستان­دىق ۇكىمەتتىك ورگاندارمەن, سا­راپ­تاما قوعامداستىعىمەن عانا ەمەس, شەت­ەلدىك عىلىمي مەكەمەلەرمەن دە ءوزا­را تىعىز ءىس-قيمىل جاسايتىنىن ايتا كەتۋ قاجەت. ولاردىڭ قاتارىندا رەسەي فەدەراتسياسى ۇكىمەتىنىڭ جا­نىن­­داعى زاڭناما جانە سالىستىرمالى قۇقىقتانۋ ينستيتۋتى, ۋكراينا جو­عارعى راداسىنىڭ زاڭناما ينستيتۋتى, بەلارۋس رەسپۋبليكاسىنىڭ ۇلت­تىق زاڭناما جانە قۇقىقتىق زەرت­تەۋلەر ورتالىعى, موڭعوليانىڭ ۇلت­تىق زاڭ ينستيتۋتى, نوعاي ۋنيۆەر­سي­تەتى جانىنداعى ازيالىق قۇقىق الماسۋ ورتالىعى (جاپونيا), وڭتۇستىك كورەيانىڭ زاڭناما ينستيتۋتى جانە ت.ب. بار. 

سونىمەن بىرگە 2012 جىلدان رقاو بارلىق كەڭ تارالعان ۆەب-براۋ­زەر­لەرىندە جۇمىس ىستەيتىن, قاجەت­تى ىزدەۋ فۋنكتسيونالى جانە وزگە دە سەرۆيستىك مۇمكىندىكتەرى بار «ادىلەت» اقپاراتتىق-قۇقىقتىق جۇيەسىن قۇردى.

جۇيە ينتەرنەت جەلىسىندە جالپىعا قول­­جەتىمدى جانە وتە تانى­مال. رە­سۋ­رس-

­قا قول جەتكىزۋدەگى كورسەت­كىش­تەر با­سىنان-اق وعان دەگەن قىزى­عۋ­شى­لىق­تىڭ ارتىپ وتىرعانىن كور­سەت­كەن. ەگەر 2013 جىلى پايدالانۋشىلار سانى 2 802 499 بولسا, وسى جىلعى تو­لىق ەمەس بەس اي ىشىندە ولاردىڭ سانى 2 204 369 بولدى, ورتاشا ەسەپپەن اي سايىنعى ءوسىم سوڭعى التى جىلدا 13% قۇراپ وتىر. 

سايتقا كىرۋ ستاتيستيكاسى دا اتال­عان رەسۋرستىڭ قاجەتتى ەكەنىن كور­سەتىپ وتىر. پايدالانۋشىلاردىڭ سا­نى 2013 جىلى 6 872 367-دەن وتكەن جى­لى 16 542 779-عا دەيىن ارتتى, جىل سايىن­عى ءوسۋ 19% قۇرايدى. بەتتەردى قاراۋ بويىنشا دا ۇقساس جاعداي, ياع­ني جىل سايىنعى ارتۋ 21% قۇراپ وتىر. جانە ونى پايدالانۋشىلار قاتا­رىن­دا وتانداستارىمىز عانا ەمەس شەت­ەلدىكتەر سانىنىڭ جىلدان جىلعا ارتىپ وتىرعان جايى بار. 

بەلگىلەنگەن بەتالىستىڭ دۇرىس جالعاسى قازاقستان رەسپۋبليكاسى نورماتيۆتىك قۇقىقتىق اكتىلەرىنىڭ ەتا­لون­دىق باقىلاۋ بانكىن ەلەك­ترون­دى تۇردە قۇرۋ تۋرالى ما­سە­لە­سى بولدى. 2009 جىلى پرەزي­دە­نت جار­لىعىمەن بەكىتىلگەن قازاق­ستان رەسپۋبليكاسىنىڭ 2010 جىل­دان 2020 جىلعا دەيىنگى كەزەڭ­گە ار­نال­عان قۇقىقتىق ساياسات تۇجىرىم­دا­­­ماسىندا «ەلەكتروندى ۇكىمەت» ين­فرا­قۇرىلىمى مەن ۇلتتىق قۇقىق­تى اقپاراتتاندىرۋداعى كۇردەلى قا­دام­نىڭ بازالىق قۇرامبولىكتەرىنىڭ ءبى­رى رە­تىندە وسى ينستيتۋتتى ەنگىزۋ نە­گىز­دەلگەن.

ەلەكتروندى تۇردەگى قر نقا ەتالوندىق باقىلاۋ بانكى 2015 جىلى ىسكە قوسىلدى جانە 2015 جىلعا دەي­ىن قابىلدانعان اكتىلەر بو­لىگىندە ونىڭ تولىقتىرىلۋى جۇزەگە اسىرى­لا­دى. ەتالوندىق بانك اشىق قول­­جەتىم­دى­لىكپەن بۇكىل الەمدىك عالامتوردا ورنا­لاستىرىلعان, 102 000 اسا نقا قام­تي­دى, ولاردىڭ جارتىسىنان كوبى, شامامامەن 66 000 – وڭىرلىك ماڭىزداعى اكتىلەر.

جالپى العاندا, رقاو-دا حالىقتى قۇقىقتىق اقپاراتتاندىرۋ ىسىنە ەلەۋ­لى ۇلەس قوسىپ, قولدانىستاعى زاڭ­نامانىڭ تۇسىندىرمەسىن بەرۋمەن قا­تار, قۇقىقتىق ماسەلەلەر بويىنشا حا­­لىق­قا تەگىن كونسۋلتاتسيا بەرەتىن قۇ­­قىق­تىق اقپاراتتىق قىزمەت جۇمىس ىس­تەي­دى.

بۇل قىزمەت رەسپۋبليكانىڭ بۇكىل وڭىرلەرى ءۇشىن قوڭىراۋ شالۋدىڭ 119 بىرىڭعاي نومىرىنە نە 8 (7172) 58-00-58 ءنومىرى بويىنشا تەلەفون ارقىلى, سونداي-اق ادىلەت مينيسترلىگىنىڭ سايتى ارقىلى, ونىڭ ىشىندە 2017 جىلى تۇ­تىنۋشىلاردىڭ ىڭعايلىلىعى ءۇشىن قو­سىلعان WhatsApp ونلاين-مەسسەن­د-

جە­­رىنىڭ سەرۆيسى ارقىلى قىزمەت كور­سە­تەدى.

2011 جىلى قىزمەت قۇرىلعان كەزدەن باستاپ بارلىعى 900 مىڭنان اسا كون­سۋلتاتسيا بەرىلدى, ولاردىڭ ىشىندە سوڭ­عى ءۇش جىل ىشىندە 391 062 قىزمەت كورسەتىلدى: 2015 جىلى – 118 108, 2016 جىلى 133 748 جانە 2017 جىلى 139 206 قىزمەت كورسەتىلدى.

رقاو ءوز ۇستانىمىن دالەلدەي وتىرىپ, ءاردايىم جاڭا بەلەستەردى باعىندىرعىسى كەلەدى. مىسالى, بيىل رقاو جاساپ, پايدالانۋشىلارعا ۇسىن­عان سوڭعى جوبالاردىڭ ءبىرى «زاڭ» دە­رەكتەر بازاسىنىڭ ونلاين نۇسقاسى بولدى. 

بىلتىرعى جىلدان بەرى رقاو ادىلەت مينيسترلىگى جاريالاعان كون­كۋرس شەڭبەرىندە جەڭىمپاز اتانىپ, زاڭنامانى اعىلشىن تىلىنە اۋدا­رۋ­عا قاتىسىپ, ءوزىن جاڭا قىرىنان كور­سەتۋدە. 

بۇگىنگى تاڭدا جاھاندانۋ پروتسە­سىن­دە قۇقىقتىق اقپاراتقا دەگەن قا­جەت­تىلىك حالىقارالىق دەڭگەيدە سۇ­را­­نىسقا يە بولىپ وتىر. بۇعان پوس­ت­كە­ڭەستىك كەڭىستىكتە ەۋرازيالىق ەكو­نو­مي­كالىق قوعامداستىققا (ەۋراز­ەق) قا­تىسۋشى مەملەكەتتەر زاڭ­نا­ما­سى­نىڭ ىقپالداستىرىلعان بازاسى مى­سا­لى بولا الادى, بۇل بازانىڭ قۇ­­رىلۋىنا رقاو وزىندىك ۇلەسىن قوس­تى; ال قازىرگى كەزدە رقاو شانحاي ىن­تىماقتاستىعى ۇيىمىنا (شىۇ) قا­تىسۋشى ەلدەردىڭ ۇقساس جوبالارىن قۇ­رۋعا قاتىسۋدا.

قازىرگى زامانعى ومىردە تسيفرلى ينفراقۇرىلىم ەرەكشە ءرول اتقارىپ, بۇگىنگى كۇننىڭ ترەندى بولىپ وتىر. مۇنى ەلباسى استانادا وتكەن Global Challenges Summit ەكونوميكالىق فورۋمىندا مەگاترەندتەردىڭ ءبىرى رەتىندە اتاپ ءوتتى. تسيفرلى تەحنولوگيا­لار پرەزيدەنتىمىزدىڭ سوڭعى جول­داۋ­لا­رىنىڭ, باعدارلامالىق قۇجات­تا­رى­نىڭ نەگىزگى ءتۇيىنى بولدى. 

شيرەك عاسىردا ابىرويلى جولداردان ءوتىپ, تابىستى جەتىستىكتەرگە قول جەت­كىزگەن مەكەمەلەردەگى ۇجىمنىڭ كۇش جىگەرى مول, الەۋەتى جوعارى جا­نە كەلەشەككە كەمەل جوسپارلارى كوپ. رقاو-نىڭ ودان ءارى دامۋى ءۇشىن ادىلەت مينيسترلىگىنىڭ سەنىمى مەن قولداۋى, پايدالانۋشىلاردىڭ ري­زا­شىلىعى مەن تۇراقتىلىعى قا­جەت. مۇنداي تالاپتار رقاو-نىڭ اقپا­رات­تىق-قۇقىقتىق كورسەتىلەتىن قىزمەت نا­رىعىندا وزىق ۇستانىمدا بولۋىنا مۇمكىندىك بەرەدى. 

رامازان سارپەكوۆ,

«قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ

زاڭناما ينستيتۋتى» 

مم ديرەكتور