ءوزىن دەموكراتيالىق ەلمىز دەپ سانايتىن كەز كەلگەن مەملەكەت ادامداردىڭ قۇقىقتارى مەن بوستاندىقتارىنىڭ تاپتالۋىنا جول بەرمەيدى. بىلايشا ايتقاندا, ەشكىم ەشقانداي جاعدايدا كىناسىز جاپا شەكپەۋى كەرەك. ءبىزدىڭ ەلىمىزدىڭ دە كونستيتۋتسياسىندا مەملەكەتتىڭ ەڭ قىمبات قازىناسى – ادام جانە ادامنىڭ ءومiرi, قۇقىقتارى مەن بوستاندىقتارى دەپ تايعا تاڭبا باسقانداي جازىلعانى بەلگىلى. سوندىقتان ءبىز ەل كونستيتۋتسياسىنا جانە وسى سالاداعى حالىقارالىق قۇجاتتامالارعا سايكەس ازاماتتارىمىزدىڭ قۇقىقتارى مەن بوستاندىقتارىن قورعاۋعا ءتيىسپىز. ەندەشە, وسىعان وراي ءبىز دۇنيەجۇزىلىك قۇقىق قورعاۋ كۇنىنە بايلانىستى پرەزيدەنت جانىنداعى ادام قۇقىقتارى ءجونىندەگى كوميسسيانىڭ توراعاسى ساعىنبەك تۇرسىنوۆقا جولىعىپ, بىرقاتار سۇراقتارعا جاۋاپ الدىق.
– ساعىنبەك توقاباي ۇلى, ادام قۇقىقتارى مەن بوستاندىقتارىن قورعاۋ دەگەننىڭ ماڭىزى وتە زور ەكەنى بەلگىلى. بۇل ورايدا ايتار بولساق, رەسپۋبليكامىزدا قۇقىق قورعاۋشى بىرنەشە ينستيتۋت بار, ماسەلەن, ءوزىڭىز باسقارىپ وتىرعان كوميسسيا, ومبۋدسمەن, ۇلتتىق ورتالىق, وعان قوسا حالىقارالىق ۇيىمدار دا از ەمەس. سونىڭ ىشىندە ءسىز باسقاراتىن كوميسسيانىڭ ءرولى قانداي؟
– ءيا, ادام قۇقىقتارى – جوعارى قۇندىلىق, ونى قۇرمەتتەۋ, ساقتاۋ جانە قورعاۋ – مەملەكەتتىڭ مىندەتى. ءاربىر ادامنىڭ ءوز قۇقىقتارى مەن بوستاندىقتارىن ىسكە اسىرۋ مەن قورعاۋداعى جەكە بەلسەندىلىگىن ەشقانداي دا ءتومەندەتپەستەن, قوعامدىق جانە جەكە باستىڭ مۇددەلەرىنىڭ ءتيىستى تەڭدەستىگىن قامتاماسىز ەتە وتىرىپ, قاجەتتى العىشارتتارىن جاسايتىن مەملەكەتتىڭ ايقىنداۋشى ءرولىن مويىنداۋىمىز قاجەت. سوندىقتان دا وسى پرەزيدەنت جانىنداعى ادام قۇقىقتارى جونىندەگى كوميسسيا قۇرىلعان بولاتىن. كوميسسيا قىزمەتىنىڭ نەگىزىندە مەملەكەت باسشىسىنا ونىڭ ماڭىزدى فۋنكتسياسى – ادامنىڭ جانە ازاماتتىڭ قۇقىقتارى مەن بوستاندىقتارىنىڭ كەپىلى بولۋ قىزمەتىن اتقارۋىنا جەدەل جانە جۇيەلى كومەك كورسەتۋ جاتىر.
ول ادام قۇقىقتارىن قامتاماسىز ەتۋ ىسىنە كوپ ۇلەس قوسادى. بۇل ءارى ادام قۇقىقتارىن قولداۋ مەن قورعاۋدىڭ قوعامدىق جانە مەملەكەتتىك تەتىكتەرىن كۇشەيتۋ جانە وسى سالاداعى مەملەكەتتىك ساياساتتى قالىپتاستىرۋ مەن ءازىرلەۋگە اتسالىسۋ ءارى ادام قۇقىقتارىن قامتاماسىز ەتۋ سالاسىنداعى حالىقارالىق ىنتىماقتاستىقتى نىعايتۋعا جاردەمدەسۋ. دەمەك, ەلىمىزدەگى ازاماتتىق قوعام ينستيتۋتتارىنىڭ قالىپتاسۋى مەن دامۋىنا, ادامنىڭ جانە ازاماتتىڭ قۇقىقتارىنىڭ حالىقارالىق ستاندارتتارعا ساي قورعالۋىندا, جالپى ادام قۇقىعى سالاسىنداعى مەملەكەتتىك ساياساتتى قالىپتاستىرۋدا ەلباسىنىڭ جانىنداعى ادام قۇقىقتارى ءجونىندەگى كوميسسيانىڭ اتقارار ءرولى زور.
– دەگەنمەن, ازاماتتاردىڭ ءوز قۇقىقتارىن قورعاۋ ءۇشىن قايدا جۇگىنگەنى دۇرىس, جوعارىدا اتالعان مەكەمەلەرگە مە, الدە, ماسەلەن, ادام قۇقىقتارى جونىندەگى ۋاكىلگە مە (ومبۋدسمەن) نەمەسە كوميسسياعا ما؟
– بۇل جەردە, ەڭ الدىمەن, وسى ەكى ينستيتۋتتىڭ فۋنكتسيونالدىق ايىرماشىلىقتارىن ايىرا ءبىلۋ قاجەت. ءبىزدىڭ ەلىمىزدە جالپىعا ورتاق تانىلعان پاريج پرينتسيپتەرىنە سايكەس ادام قۇقىقتارى جونىندەگى ۇلتتىق مەكەمەلەردىڭ ەكى ءتۇرى: مەملەكەت باسشىسى جانىنداعى ادام قۇقىقتارى ءجونىندەگى كوميسسيا جانە ادام قۇقىقتارى جونىندەگى ۋاكىل (ومبۋدسمەن) جۇمىس ىستەيدى.
كوميسسيا قىزمەتىنىڭ نەگىزگى نىساندارىنىڭ ءبىرى ۇسىنىم رەتىندە مەملەكەت باسشىسىنا, ۇكىمەتكە, پارلامەنتكە جانە كەز كەلگەن مەملەكەتتىك ورگانعا ادام قۇقىقتارى سالاسىنداعى باياندامالاردى ۇسىنۋ. ول شىن ءمانىسىندە ەل پرەزيدەنتىنىڭ ادامنىڭ قۇقىقتارى مەن بوستاندىقتارىنىڭ كەپىلى رەتىندەگى قىزمەتىن قامتاماسىز ەتەدى جانە مەملەكەت باسشىسى مەن ازاماتتىق قوعام اراسىنداعى «كوپىر» بولا وتىرىپ, ادام قۇقىقتارىنىڭ جۇيەلى تۇردە بۇزىلۋى ماسەلەلەرىمەن شۇعىلدانادى, كونسۋلتاتيۆتىك جانە اعارتۋشىلىق قىزمەتتەر اتقارىپ, ادام قۇقىقتارىنا بايلانىستى مەملەكەتتىك ساياساتتىڭ ستراتەگيالىق باعىتتارىن ايقىندايدى.
ال ومبۋدسمەن ينستيتۋتى ءوزدەرىن مەملەكەتتىك بيلىك ورگاندارى مەن ونىڭ لاۋازىمدى تۇلعالارى, باسقا دا ۇيىمدار تاراپىنان بولعان ادىلەتسىز ءىس-ارەكەت قۇربانى سانايتىن جەكە ادامداردىڭ بۇزىلعان قۇقىقتارىن قورعاۋ ءۇشىن قۇرىلعان. ءوزىنىڭ مارتەبەسى بويىنشا ادام قۇقىقتارى جونىندەگى ۋاكىل ناقتى ادامنىڭ بۇزىلعان قۇقىقتارىن قورعايتىن وزىندىك حالىقتىق ادۆوكات بولىپ تابىلادى, ماسەلەن حالىقارالىق ستاندارتتارعا ساي ايتاتىن بولساق, ومبۋدسمەننىڭ نەگىزگى تىكەلەي مىندەتى ازاماتتاردىڭ ارىز-شاعىمدارىن قاراۋ بولىپ تابىلادى.
– دۇرىس ەكەن. ەندەشە, كوميسسياعا ءتۇسىپ جاتقان شاعىمدار مازمۇنى نە تۋرالى بولىپ كەلەدى جانە ولاردىڭ ءوتىنىشتەرىن ورىنداۋ قالاي جۇزەگە اسادى؟
– ادام قۇقىقتارى مەن بوستاندىقتارى سان سالالى بولعاندىقتان, كەلىپ تۇسەتىن شاعىمدار دا سان ءتۇرلى. الايدا بارلىق شاعىمداردى سارالاپ وتىرىپ, وسىدان بىرنەشە جىل بۇرىن سوت شەشىمىنە شاعىمدار كوپتەپ تۇسەتىن, ەندى قازىر ىشكى ىستەر قىزمەتكەرلەرى مەن جەرگىلىكتى اكىمدەردىڭ جۇمىسىنا كوڭىلى تولمايتىنداردىڭ قاتارى كوبەيىپ وتىر. جىل سايىن كوميسسيا حاتشىلىعىنا 1000-نان استام ازاماتتاردان جازباشا شاعىم حاتتار ءتۇسەدى. ول ارىزدار كوميسسيانىڭ ءتيىستى ۇسىنىمدارىمەن نە بولماسا قورىتىندىلارىمەن ۋاكىلەتتى مەملەكەتتىك ورگاندارعا: پروكۋراتۋرا, سوت, ورتالىق جانە جەرگىلىكتى اتقارۋشى بيلىك ورگاندارىنا ءمانى بويىنشا قاراۋعا جىبەرىلەدى.
كونستيتۋتسيا قاعيدالارىنا, سونداي-اق باسقا دا زاڭنامالىق اكتىلەر نورمالارىنا سايكەس قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ ازاماتتارى, شەتەل ازاماتتارى, ورالماندار, ازاماتتىعى جوق ادامدار, ۇيىمدار ءوز قۇقىقتارىن قورعاۋ ءۇشىن زاڭدا بەلگىلەنگەن ءتارتىپپەن كوميسسياعا شاعىمدانۋعا قۇقىلى. تەك ادام قۇقىقتارى جونىندەگى كوميسسيا قاراۋ ءتارتىبى نەگىزىنەن اكىمشىلىك قۇقىق بۇزۋشىلىق تۋرالى زاڭنامامەن, قىلمىستىق ءىس جۇرگىزۋ جانە ازاماتتىق ءىس جۇرگىزۋ زاڭنامالارىمەن شەشىلەتىن ازاماتتاردىڭ شاعىمدارىن قارامايتىنىن اتاپ وتكىم كەلەدى.
– ادامدار ۇكىمەتتىك ەمەس ۇيىمداردان دا قورعانىش ىزدەيدى. كوميسسيا ۇكىمەتتىك ەمەس قۇقىق قورعاۋ ۇيىمدارىمەن ءوزارا ءىس-قيمىل جاساي ما؟
– جالپى, ادام قۇقىقتارى ءجونىندەگى كوميسسيا ۇكىمەتتىك ەمەس ۇيىمداردى ءوزىنىڭ تەڭ ءدارەجەدەگى ارىپتەسى رەتىندە تانيتىنىن باسا ايتقىم كەلەدى. ەلباسىنىڭ جارلىعىمەن بەكىتىلگەن «قازاقستان رەسپۋبليكاسىندا ازاماتتىق قوعامدى دامىتۋدىڭ 2006-2011 جىلدارعا ارنالعان تۇجىرىمداسىن» كوميسسيا كۇندەلىكتى قىزمەتىندە كەڭىنەن قولدانادى.
ءبىز ۇكىمەتتىك ەمەس ۇيىمدارمەن ءوز ىنتىماقتاستىعىمىزدى ودان ءارى جانداندىرا تۇسپەكپىز. كونفەرەنتسيالار, «دوڭگەلەك ءۇستەلدەر», سەمينار-ترەنينگتەر, وتىرىستار وتكىزۋ, تەرگەۋ يزولياتورلارى مەن تۇزەۋ مەكەمەلەرىن, قۇرىلىس نىساندارىن جانە ءالەۋمەتتىك سالانىڭ باسقا دا مەكەمەلەرىن بىرگە ارالاۋ شەڭبەرىندەگى كەزدەسۋلەر كەڭىنەن تاراعان.
كوميسسيا وكىلدەرىنىڭ ءوزى دە ۇكىمەتتىك ەمەس قۇقىق قورعاۋ ۇيىمدار وتكىزەتىن ءىس-شارالارعا ءتۇرلى ادىستەمەلىك جانە اقپاراتتىق كومەك كورسەتە وتىرىپ, بەلسەنە قاتىسادى. ءوزارا ەكى جاقتى ءتيىمدى كەلىسىم بويىنشا ۇكىمەتتىك ەمەس قۇقىق قورعاۋ ۇيىمدارىنا كەلىپ تۇسكەن ازاماتتاردىڭ كۇردەلى شاعىمدارىن كوميسسيادا قاراۋ تاجىريبەگە ەنگىزىلگەن. ۇكىمەتتىك ەمەس ۇيىمدار وكىلدەرى ادام قۇقىقتارى ءجونىندەگى كوميسسيانىڭ جانە ونىڭ ساراپتامالىق كەڭەسىنىڭ قۇرامىنا كىرەدى.
ادام قۇقىقتارىن قورعاۋدىڭ ۇلتتىق جۇيەسىنىڭ قۇرامداس ءبىر بولىگى بولىپ تابىلاتىن ۇكىمەتتىك ەمەس قۇقىق قورعاۋ ۇيىمدار دا ءوز تاراپتارىنان كوميسسيانىڭ جۇمىسىنا وڭ باعالارىن بەرىپ, ءاردايىم ءوزارا ءىس-قيمىل جاساۋعا دايىن ەكەندەرىن ءبىلدىرىپ وتىرادى. كوميسسيا ءوز تاراپىنان ۇكىمەتتىك ەمەس ۇيىمدار تۋرالى زاڭنامانى جانە قۇقىق قولدانۋ پراكتيكاسىن جەتىلدىرۋ تۋرالى ۇسىنىمدارىن مەملەكەت باسشىسىنا, پارلامەنتكە جانە ۇكىمەتكە جىبەرەدى.
– ساعىنبەك توقاباي ۇلى, دۇنيەجۇزىلىك قۇقىق قورعاۋ كۇنى وسى ادامداردىڭ قۇقىعى مەن بوستاندىعى ءۇشىن تەر توگىپ جۇرگەن ارىپتەستەرىڭىزگە قانداي تىلەك ايتار ەدىڭىز؟
– ەڭ الدىمەن جالپى قازاقستان ازاماتتارىن ەلىمىزدىڭ 20 جىلدىق مەرەيلى مەرەكەسىمەن قۇتتىقتاعىم كەلەدى. جيىرما جىل دەگەن ءبىر بەلەس, سول بەلەستەن ەلباسىنىڭ سىندارلى ساياساتىنىڭ ارقاسىندا, بۇكىل حالقىمىزدىڭ سابىرلىلىعى مەن ءتوزىمدىلىگىنىڭ, ىزدەنىمپازدىعىنىڭ ناتيجەسىندە ۇلكەن جەتىستىكتەرگە جەتتىك. سول جەتىستىكتەرىمىز باياندى بولسىن دەگىم كەلەدى.
– اڭگىمەڭىزگە كوپ راحمەت.
اڭگىمەلەسكەن الەكساندر تاسبولاتوۆ.