ۇلتىمىزدىڭ ۇلى تۇلعاسى ابايعا قاتىستى ءاربىر دەرەك اقىندى ءار قىرىنان تانۋدا ماڭىزى زور ايعاق بولىپ تابىلادى.
ۇلى اقىن مۇراسىن ناسيحاتتاۋمەن قوسا, قوردى مولايتىپ, قۇندى دەرەكتەر جيناۋدى جۇرگىزىپ كەلە جاتقان ابايدىڭ قورىق-مۇراجايى ومبى, ماسكەۋ, سانكت-پەتەربۋرگ, تۇمەن, قازان, تاشكەنت قالالارىنداعى مۇراعات, عىلىمي كىتاپحانالارمەن تىعىز بايلانىس ورناتقان. جوعارىداعى قالالاردان تابىلعان وسكەنباي, قۇنانباي, اباي, حاليوللا, ءابدىراحمان, مايباسار, ءتىنىباي, شىڭعىس جانە ت.ب. تاريحي ادامدارعا قاتىستى ارحيۆ دەرەكتەرى مۇراجايدىڭ نەگىزگى قورىن تولىقتىرا ءتۇستى.
وسى باعىتتا ماسكەۋ, ومبى قالالارىنىڭ مۇراعاتتارى, مۇراجايلارى مەن عىلىمي كىتاپحانا قورلارىندا عىلىمي-زەرتتەۋ جۇمىستارى جالعاستىرىلدى. اباي اينالاسىنداعى تاريحي تۇلعالاردىڭ قوعامدىق قىزمەتى ايقىندالىپ, مۇراجاي قورى شىعارماشىلىق مۇرالارىنا قاتىستى دەرەكتەرمەن, قولجازبالارمەن, سيرەك باسىلىمدارمەن تولىقتى. ناقتىراق ايتقاندا, سوڭعى جىلدارى اباي, شاكارىم, كوكباي, ىسقاق قۇنانباەۆ, اقىلباي, ماعاۋيا اباي ۇلدارى, ءازىمباي تاڭىربەردى ۇلى, ءتىنىباي كۋكەنوۆ, ءارىپ تاڭىربەرگەنوۆ, ت.ب. ادامدارعا قاتىستى بولىستىققا سايلانۋى, ماراپاتتاۋ قاعازدارى جانە وزگە دە ماسەلەلەرگە بايلانىستى ءبىرشاما جاڭا دەرەكتەر تابىلدى.
عۇلاما مۇحتار اۋەزوۆ «اباي يۋبيلەيى تۋرالى» جانە «زەرتتەۋشىلەرگە» اتتى ماقالالارىندا ول مۇراعات قۇجاتتارىن زەرتتەۋ قانشالىقتى ماڭىزدى ەكەنى تۋراسىندا: «...ابايدىڭ ءومىرى, ءىسىن زەرتتەۋ رەتىندە دە ءبىرتالاي تىڭ جۇمىستار بار. ونىڭ ەڭ ۇلكەنى – سەمەيدىڭ ءارحيۆىن تەكسەرۋ. جاندارال, وياز كەڭسەلەرى مەن وبلىستىق, ويازدىق سوتتار ءارحيۆى كوپ ماعلۇماتتار بەرۋى ءتيىس ەدى. ...جالعىز سەمەي ەمەس, ستەپنوي گەنەرال-گۋبەرناتوردىڭ تۇرعان جەرى – ومسك قالاسىنىڭ ءارحيۆىن دە زەرتتەۋ كەرەك...» (11-توم, 151-153 بەت) دەپ باعىت-باعدار بەرىپ, جول سىلتەگەنى كوپكە ءمالىم.
2011 جىلى اباي مۇراجايىنىڭ ومبى قالاسىنىڭ ورتالىق ارحيۆىنە ۇيىمداستىرعان ءىسساپار بارىسىنداعى زەرتتەۋ, ىزدەۋ جۇمىستارى دا ناتيجەسىز بولعان جوق. سونىڭ ءبىرى – حح عاسىردىڭ باستاپقى ءتورت-اق جىلىن كورگەن اقىننىڭ ومiرiنە قاتىستى ارحيۆ دەرەگىنىڭ تابىلۋى.
اتاپ ايتساق مۇراعاتتاعى «دوكۋمەنتى (سپيسوك ەكسپوناتوۆ, اكت, پەرەپيسكا) وب ۋچاستي وتدەلا نا مەجدۋنارودنوي ۆىستاۆكە ۆ سانكت-پەتەربۋرگە» دەگەن بۋما (86-قور, 1-تىزبە, 121-ءىس) قۇجاتتارىنان. ابايدىڭ ءبىر عاسىر بۇرىن, دالىرەك ايتقاندا 1902 جىلى سانكت-پەتەربۋرگ قالاسىندا وتكەن حالىقارالىق الەم حالىقتارى كوستيۋمدەرىنىڭ كورمەسىنە ەكى كيىم ۇلگىسىن («كوستيۋم مالچيكا ي كيرگيزا») جىبەرگەندىگى تۋرالى دەرەكتى كەزدەستىردىك.
قۇجاتتىڭ 9-بەتىندەگى رەسەي يمپەراتورلىق جاعراپيالىق قوعامى باتىس ءسىبىر ءبولىمىنىڭ بلانكىسىندە جازىلعان حاتتىڭ مازمۇنىن قازاقشا اۋدارساق, بىلاي بولار ەدى:
نۇرمۇحامەد ساعىناەۆ مىرزاعا!
يمپەراتورلىق جاعراپيالىق قوعامى باتىس ءسىبىر ءبولىمىنىڭ اتقارۋ كوميتەتى سىزگە ۇلى مارتەبەلى حانشايىم كسەنيا الەكساندروۆنانىڭ قامقورلىعىمەن بيىلعى جىلدىڭ قاراشا ايىندا س.پەتەربۋرگتە ۇيىمداستىرىلاتىن حالىقارالىق كورمەگە تومەندە تىزىمدە كورسەتىلگەن كوستيۋمدەردى جيناستىرۋىڭىزدى جانە جىبەرۋىڭىزدى ءوتىنىپ سۇرايدى.
جىبەرىلگەن كوستيۋمدەر كورمە اياقتالعاننان كەيىن العىسپەن قايتارىلادى. كوستيۋمدەردى پوسىلكا تۇرىندە مىنا مەكەنجايعا جىبەرۋ قاجەت: ومبى, باتىس ءسىبىر ءبولىمى. پوشتامەن جىبەرۋ شىعىندارىن ءبولىم ءوز موينىنا الادى.
بۋمانىڭ 10-بەتىندە ءدال وسى مازمۇنداعى جازبانىڭ سوڭىندا بەرىلگەن كورمەگە قاجەت كوستيۋمدەردىڭ تىزبەسى ەرلەر, ايەلدەر, ۇل بالا, قىز بالا, كۇيەۋ بالا مەن ۇزاتىلعان قىز كيىمى دەپ توپتالادى. بەتتىڭ ەكىنشى بولىگىندە حابارلاندىرۋدىڭ ارابشا جازۋمەن جازىلعان اۋدارماسى بار.
وسى بەتتىڭ باس جاعىنداعى «قىرعىزشا ءماتىندى 20-50 داناعا وبلىستىق باسپاحاناعا تاپسىرۋ. 27.ءVى.1902 ج.» دەگەن جازبادان كورمەنىڭ ناقتى وتكىزىلگەن جىلىن انىقتاي الامىز.
قوعامدىق قىزمەتكە بەلسەنە ارالاسىپ, ءارتۇرلى قوعامدارعا مۇشە بولعان اباي اقمولا, اتباسار ۋەزدەرىنىڭ باي, بولىستارىمەن بىرگە كورمەگە زاتتار جىبەرگەن. بۇدان بۇرىن دا, ياعني سەمەيدەگى 1883 جىلى اشىلعان ولكەتانۋ مۋزەيىنە قازاقتىڭ ەتنوگرافيالىق زاتتارىن ءوز قولىمەن تاپسىرعانى ءمالىم.
12-بەتكە زەر سالساق, اتالمىش كورمەگە اتاق-داڭقى تالاي اتىراپقا جەتكەن قازاقتىڭ كوزى اشىق ادامدارى, بولىستار, بايلار مەن بيلەردىڭ وسى وقيعا دۇرمەگىنە ارالاسىپ, اتسالىسقاندىعىن كورەمىز. ولاردىڭ اتى-ءجونى مەن ۇسىنعان كيىم ۇلگىلەرىنىڭ ءتىزىمىن سول نۇسقادا بەرگەندى ءجون كوردىك:
1.نۋرم.ساگناەۆ كوستيۋمى:كيرگيزا ي دەۆوچكي
2.تەمۋر. نۋرەكين كيرگيزكي ي مالچيكا
3.دجانگر. بەگالين جەنيحا ي نەۆەستى
4.مەيرام دجانايدار جەنيحا ي نەۆەستى
5.ماحمۋتۋ ۆاليح. كيرگيزكي ي دەۆوچكي
6.يبرايۋ كۋنامباەۆۋ كيرگيزا ي مالچيكا
7.ورازبايۋ اككۋلينۋ جەنيحا ي نەۆەستى
8.سادۋاكاسۋ چورمان كيرگيزا ي دەۆوچكي
9.سادۋاكاسۋ كوپپاەۆۋ كيرگيزكي ي مالچيكا
سونىمەن بىرگە بۇل تىزىمگە قوسىمشا قارقارالى ۋەزى, اقبوتا بولىسى الىمبەتوۆتىڭ دە زاتتار جىبەرگەندىگى, كورمەدەگى كەيبىر زاتتاردىڭ جوعالعاندىعىن وزگە دە دەرەك – بۋمانىڭ 77-بەتىندەگى ءاليحان بوكەيحانوۆتىڭ 1904 جىلدىڭ 14 قازانىنداعى حاتى راستايدى.
يمپەراتورلىق جاعراپيالىق قوعامى باتىس ءسىبىر ءبولىمىنىڭ مۇشەسى ءا.بوكەيحانوۆ اتقارۋ كوميتەتىنە جازعان حاتىندا سىرقاتتانىپ قالۋىنا بايلانىستى كوميتەت ماجىلىسىنە قاتىسا المايتىندىعىن ايتا كەلە, «...پەتر اندرەەۆيچ اتقارۋ كوميتەتىنە قارقارالى ۋەزى, اقبوتا بولىسى الىمبەتوۆتىڭ كورمەدە جوعالعان ەكى زاتىنىڭ قۇنىن الۋدان باس تارتاتىندىعى تۋرالى ماعان جىبەرگەن حاتىن جەتكىزەدى».
اقىن ءوز ۇرپاعىنا تەك ءوزىنىڭ ولەڭ-جىر, ءان مەن كۇي مۇراسىن عانا ەمەس, قازاق حالقىنىڭ ەتنوگرافياسىنان, سول كەزدەگى تۇرمىس-تىرشىلىگىنەن سىر شەرتەتىن, بۇگىندە اباي مۇراجايىنىڭ تورىندە تۇرعان, 1885 جىلى ورىس دوسى ن.دولگوپولوۆ ارقىلى تاپسىرعان قۇندى زاتتارىن دا مۇرا ەتىپ قالدىردى.
شىنار سادىقوۆا,
«اباي» مەملەكەتتىك قورىق-مۋزەيىنىڭ عىلىمي حاتشىسى