مومبەكوۆ مۇراسى

بىردە الاشتىڭ وڭكەي ىعايى مەن سىعايى جينالعان جە­تى­سۋد­ا ۇلكەن اس وتسە كەرەك. وعان بار­عان وردالى توپتىڭ ىشىن­دە ايگىلى جەتى جارعى اتانعان نوعاي­باي, كەبەكباي, شاشۋباي باس­تا­عان سال-سەرىلەر دە بار. استان قاي­­تار جولدا سول جەتىسۋدىڭ كىل ساڭلاقتارى ىلكى توپتان ىل­گەرى كەتىپ قالعان بايسەركەنى ىزدەپتى. ماڭايدى دەرەۋ شولىپ شىققان شيراق جىگىتتەر قور­دايدىڭ ەتەگىنەن ءبىر سالت اتتى­نى كورگەندەرىن ايتىپ, الگىگە شو­قىتىپ جەتىپ الۋدى ويلايدى. قاتارلاسا بەرىپ قاراسا, شىنىمەن بايسەركە كۇيشى ەكەن. بايەكەڭ كۇي شەرتىپ بارا جاتىر دەيدى, جىگىتتەردىڭ بەرگەن سالەمىن الماپتى. سول وگىز اياڭ­مەن قوردايدىڭ باسىنا شىق­قاندا بارىپ, كۇيىن اياقتاپ باي­سەركە جىگىتتەرگە بۇرىلىپ: «ۇران كۇيدىڭ باسىندا كەزدەسىپ ەدىڭدەر, جاڭا اياقتادىم», دەپتى. قوردايدىڭ قانداي قيىن اسۋ ەكەنىن بىلەمىز. ونى اياڭداپ اسىپ وتكەنشە ءۇزىلىسسىز تارتىلعان ول كۇيدىڭ كۇردەلىلىگى ءبىر اڭگىمە دە, كۇيدىڭ قالىبىن بۇزباي قوردايدىڭ قويۋ تابيعاتىمەن استاسىپ كەتكەن بايسەركە بولمىسى ەكىنشى جايت. كۇيدىڭ ورتاسىنان كيىپ كەتپەي, كونە سارىنمەن ساپارلاس بولىپ قوردايدىڭ بيىگىنە بىرگە شىققان تىڭداۋشى توپتىڭ مادەنيەتى جانە ءبىر ۇلگى.

بيىل كۇيدەن كۇمبەز تۇر­عى­زىپ, قاراتاۋ شەرتپەسىندەي ۇل­كەن مەكتەپتىڭ ۇلگىلى ۇستازى اتان­عان تالانتتى كۇيشى تولەگەن موم­بەكوۆتىڭ تۋعانىنا عاسىر تولعان.

جوعارىداعى اڭگىمە مىرزاتاي جول­داس­بەكوۆ اعامىز­دىڭ ايتۋىندا بىزگە ونەگەلى ءورىلىپ جەتكەن. تاڭ­عاجايىپ كەش­تە وتىرمىز. اي­تىپ وتكە­نى­مىزدەي, تولەگەن تالا­ن­تى­نىڭ تۇڭ­عيىعىنا باتىپ با­را­مىز. كەۋ­دەمىزدى كەرنەگەن ۇلت­تىق رۋح ۇلى دالانىڭ قۇنارلى قىر­اتى سوزاق سونارىنان ءبىر-اق شىق­قان. كۇي كەشىن شەرتسە شەبەر, توكسە تالانت كۇيشى جانعالي ءجۇزباي تىزگىندەگەن. بايىپتى بولمىس. ادەپتى اڭگىمە. شەرلى شەجىرە شاناقتان توگىلىپ جاتىر. بەتاشار ءسوزدى مىرزاتاي اعامىز الگىندەگىدەي باستاعان. راسىمەن دە كۇيدىڭ كيەسى دە, يەسى دە اۋەلدەن قازاق. كۇي – ۇل­تى­نىڭ ۇستىنى, ۇجدانى, ۇلا­عا­تى, ۇستازى دەسەك تە ارتىق ەمەس. نە كەرەك, سىلتىدەي تىنعان زال ساحناعا ءجىپسىز بايلانعان. تىل­سىم كۇيدىڭ كۇمبىرى, كونە قو­بىز­دىڭ زارى پەرنەلەگەن سايىن زەر­دەلەنە, ەسكى تاريح ەسىمىزگە تۇ­سەدى...

جالپى, تولەگەن مومبەكوۆ قۇ­بىلىسىنا دەن قويعان ادام­نىڭ ادەپكى اڭگىمەسى اۋەلى «سال­تا­ناتتان» باستالارى بەلگىلى. ءيا, «سالتانات» شىنىمەن دە تاعدىرلى قوشتاسۋ جىرى ەدى. ول اناسىن ىزدەپ اڭىراعان كىشك­ەن­تاي سالتاناتتىڭ زارى, ول پەر­نەش­تەي جارىنان قاپىدا كوز جا­زىپ قالعان تولەگەن كۇيشىنىڭ ساعىنىش سازى ەدى.

ەسى كىرىپ قالعان ەركە پەرزەنتكە ەكى شەكتى ەگىز قوزعاپ زارلىق اكە كىشكەنتاي سالتاناتقا انا­سى­نىڭ الىس ساپارعا كەتكەنىن ەستى­ر­تىپ وتىر... قازاعا ۇشىراعان ادام­نىڭ قايعىلى حابارىن قۋ تاق­تاي راسىمدەپ جاتىر. اۋىر قا­زا. شەرلى وكسىك. جالپى قازانى كۇي­مەن ەستىرتۋ ءداستۇرى قازاق حال­قىندا ەرتەدەن بار. ونىڭ ءتۇپ تاريحىن تۇگەندەر بولساق, حان­­داردىڭ حانى شىڭعىس ءباھا­دۇر­دىڭ ۇلكەن ۇلى جوشى حاننىڭ ءولىمىن كەتبۇعانىڭ ەستىرتۋى ەسىمىزگە تۇسەدى. كۇيدەگى ەستىرتۋ بىر­دەن قايعىلى حاباردى ايتى­پ باستالماعان. اۋەلگىدە پوە­تيكالىق وبراز ءۇشىن تابيعات قۇ­بى­لىستارى جىرلانادى. حان سال­تاناتى. نوكەرلەر ساپى. جانۋارلار الەمى. ءبارى-ءبارى تاريحي تۇسپالدار. ءسويتىپ كەلە جات­قان سالتاناتتى سايات كۇيدىڭ سوڭ­عى بولىمىنە قاراي سۋىق حابارعا سو­لق ەتىپ ويىسادى. «تەڭىز باس­تان بىلعاندى, كىم تۇندىرار, ا, حانىم؟» كوڭىل ايتۋ, قازاعا ورتاق­تاسۋ قايىرىمدارى. «اقساق قۇلان...»

بۇل رەتتە سايدالى سارى توقانىڭ ء«تورت تولعاۋىن» دا ەستىرتۋ كۇيى دەۋگە بولادى. قىس­قا­شا تاريحىن الگى كەشتە مۇ­حا­مەتجان تىلەۋحانوۆ ايت­قان­داي, توقانىڭ ءوزى دە دومبى­راشى, ايەلى كورىك تە دومبى­را­شى, شەشەسى دە داۋلەسكەر كۇي­شى بولعان. جالعىز ۇلدىڭ قا­زاسىن الدىمەن ءوزى ەستىگەن تو­ق­ا بولعان ىسكە بولاتتاي بەرىك بو­لىپ, ەكى مۇڭلىقتى ءوزى كۇيمەن بە­كىتىپ سويلەپتى. سونداعى توقا­نىڭ ءبىرىنشى تولعاۋى «ەستىرتۋ». ادۋىندى ۇلكەن شە­شە دوم­بى­رانىڭ ەكى شەگى جىلا­سىن دەيدى. انا جۇرەگى ء«ىشىم جا­نىپ بارادى» دەپ ول دا دومبى­را­نى سۇرايدى. توقا «ەستىرتۋ» كۇيى­نەن كەيىن جالعىزىنا ارناعان «ارناۋ» كۇيىن تارتادى... ءارى قاراي توقسان ۇشتەگى اتى ەرتتەۋلى «نەمەرە جوقتاۋى» كۇيى بولىپ جالعاسىپ كەتەدى...

وسى ەستىرتۋ كۇيلەرىنىڭ ىشىن­دە تولەگەن مومبەكوۆتىڭ «سالت­ا­ناتى» دا بار.

جالپى سۇگىردىڭ كۇيلەرى, تولە­گەننىڭ كۇيلەرى تەك قانا قا­را­تاۋدا ەمەس, ارعى جاعى جە­تى­سۋدا, بەرگى جاعى كەڭ-بايتاق ار­قا جەرىندە دە تارتىلادى. ءبىز كورەر­مەن بولىپ كۇي كوكجيەگىنە قو­سىلعان كونە سارىن كەرۋەنىنە كۇي­شىلەر دە جان-جاقتان جي­نالعان. ارقاداعى اتاقتى داۋ­لەتبەكتىڭ داۋلەسكەر كۇيشى ۇلى قايروللا كۇيشى باستاپ, قاراعاندى جەرىنەن ماديار سۇلەيمەنوۆ سىندى كۇيشىلەر توبە كورسەتىپ, توردە تولەگەن مۇراسىن ناسيحاتتاۋدا.

ول توپىراقتان مۇحامەتجان تىلەۋحانوۆ تا وسى كەشتىڭ كورىگ­ىن قىز­دىرىپ, كادەلى كۇيدىڭ بىر­نە­شەۋ­ىن تارتقان. ءبارى دە تو­لە­گەن­گە دەگەن رياسىز ماحاببات. شىن پەي­ىل. شىراقشى ۇگىت.

تولەگەننىڭ «ىنىلەرىمە» دەگەن كۇيى تارتىلدى. بۇل شىعارمانى تو­­لەگەن كۇيشى بەلگىلى عالىم, əن­شىلىگى دە ءبىر توبە ومىرزاق ايت­با­ە­ۆقا ارناعان ەكەن.

كەش بارىسىندا ونەرتانۋ عى­لىمىنىڭ كانديداتى راۋشان مالدىباەۆا بايانداما جاسادى.

ال بەلگىلى كۇيشى رىمحان ءابىل­حان ۇلى بولسا, تولەگەننىڭ تۇ­گەل كۇيىن بىلەتىن جان رەتىندە تو­بە كورسەتكەن. ءبارى ءداستۇر دا­رىپ­تەلىپ, ولەڭ ورنەكتەلگەن شى­عارمالار. رىمحان كۇي­شى­نىڭ رەتىنەن كەيىن جاس بۋىن ا.ماۋ­لەت­ ۇلى, ب.ابەنوۆ, ا.يمانعازى, ە.سايىرحان ۇلى, ا.نۇرماعامبەت بولىپ كۇيدەن كەستەلى ورنەك سالدى.

«جالپى, تولەگەن مومبەكوۆ ۇل­كەن مەكتەپ. ونىڭ شاكىرتتەرى بۇگىندە رەسپۋبليكانىڭ تۇكپىر-تۇك­پىرىندە ءجۇر. ونىڭ ۇلكەنى قا­زاقستاننىڭ ەڭبەك سىڭىرگەن قاي­رات­كەرى ءبىلال ىسقاقوۆ. كۇيلەرىن جي­ناپ, التىن قورعا وتكىزىپ باس­تا­عان يگىلىكتى شارالار, مىنە 100 جىلدىعىنا ۇلاسىپ وتىر. بۇل – تويدىڭ بەتاشار كەشى. ءالى جىل بويى تولەگەن تاعىلىمى مي­نيسترلىك دەڭگەيىندە تاماشا نا­سي­حاتتالادى دەپ سەنەمىز», دەي­دى كەشتى ۇيىمداستىرۋشى جا­نعالي ءجۇزباي.

ايتۋلى كەش مۇڭنان مۇنار­تىپ شىققان كۇي كوڭىلىمىزدەن سوڭ مىنا ءبىر قىزىقتى اڭگى­مە­مەن تۇيىندەلدى. بۇل دا كەشتە ايتىلعان كەزەكتى بايان. مىر­زا­تاي جولداسبەكوۆتىڭ ەل بي­لى­گىنە ەتەنە ارالاسىپ جۇر­گەن كەزى ەكەن. ىسساپارمەن تو­لەگەن مومبەكوۆتىڭ اۋىلىنا ات شالدىرۋدى جوسپارلاپ, جۇ­مىس بابىنان بولەك ەلدەگى بي­لىك وكىل­دەرىنە تولەگەن موم­بە- ك­وۆ­پەن كەزدەستىرۋدى ۇيىم­داس­تى­رۋىن تاپسىرىپتى. سويتسە بەرەكەسىز باسشىلاردىڭ بىرەۋى دە­رەۋ ەرتەڭىنە مىرزاتاي جول­داسبەكوۆتىڭ كومەكشىسىنە تو­لە­گەن مومبەكوۆتىڭ وسىدان ءبىر كۇن بۇرىن قايتىس بولعانىن «ەستىرتىپتى». مىرزەكەڭ ابدىراپ تۇرىپ قالسا كەرەك. «بۇل قالاي بولعانى؟ سۋىق حابار جەردە جاتپاۋشى ەدى عوي؟» دەپ كومەكشىسىنە ول جايدى ىقتياتتاۋدى تاپسىرادى. سويتسە, قۇدايدىڭ قۇدىرەتى, اينالدىرعان كىشكەنتاي سوزاقتا ەكى تولەگەن مومبەكوۆ بار ەكەن. الگى قايتىس بولعان سوزاقتىڭ اتقارۋ كوميتەتىنىڭ ورىنباسارى ەكەن. ء«بىزدىڭ تولەگەن ءتىرى ەكەن» دەيدى-اۋ مىرزەكەڭ...

سول تولەگەن ءالى ءتىرى. رۋحى ءتىرى. جانى ماڭگىلىك. مۇراسى مۇ­را­عاتتى, كۇيى ۇلاعاتتى تولەگەن كۇي­شىنىڭ جاسامپاز ءداۋىرى ەندى باس­تالدى. ونىڭ كۇيلەرى ءالى تالاي عاسىر تىرشىلىك ەتەدى. مومبەكوۆ قۇبىلىسى مىڭجىلدىقتارمەن ولشەنە بەرمەك.

ميراس اسان, «ەگەمەن قازاقستان»