قايسىبىر ورتانى دۇرلىكتىرۋ ءۇشىن جەل ءسوزدىڭ ءوزى جەتكىلىكتى. ونداي اڭگىمە بۇقارالىق اقپارات قۇرالىندا جاريالانسا, وتقا ماي قۇيعانمەن تەڭ. «قاراعاندى وبلىسىندا تۇتاس ءبىر اۋىل ساتىلادى ەكەن» دەگەن قاۋەسەت شامالى ۋاقىت ىشىندە شارتاراپقا جايىلىپ ۇلگەردى. «جەل تۇرماسا, ءشوپتىڭ باسى قيمىلدامايدى» دەگەن راس, انىعى سولاي بولماسا دا ايتىلعان ءسوز نەگىزسىز بولماي شىقتى.
«ساتىلاتىن» – قاراعاندى وبلىسىنىڭ وساكاروۆ اۋدانىنا قاراستى قۇندىزدى اۋىلدىق وكرۋگىنىڭ ورتالىعى شۇڭقىركول اۋىلى ەكەن. ەلدى مەكەندى كىم, قالاي, نەگە جانە قانداي نەگىزدە ساتپاقشى, كىمگە ساتپاقشى دەگەن ءوز-وزىنەن تۋىندايتىن ساۋالدارعا جاۋاپ جوق. جەرگىلىكتى بيلىك قايدا قاراپ وتىر؟! ەلدىڭ اۋزىنا قاقپاق بولۋ قيىن, مەملەكەت ۇستانىمىنا قايشى ارەكەت تۋرالى حاباردى ەستىگەن اۋدان باسشىسى نۇركەن كوبجانوۆ شۇڭقىركولگە ادەيىلەپ باردى.
شۇڭقىركولدىڭ كەڭەس زامانىنداعى اتاۋى – «بوگۋچار» كەڭشارى. مەملەكەت جانە قوعام قايراتكەرى, جۋرناليست, جازۋشى, «حالىق جاۋى» دەگەن ايگىلى جالامەن 1938 جىلى جازىقسىز اتىلىپ كەتكەن ابدوللا اسىلبەكوۆتىڭ تۋعان جەرى. كەزىندە قازاقستاننىڭ ءتۇستى مەتاللۋرگيا ءمينيسترى, مينيسترلەر كەڭەسى توراعاسىنىڭ ورىنباسارى, جوعارعى كەڭەستىڭ قاتارىنان التى شاقىرىلىمىنىڭ دەپۋتاتى بولعان ساۋىق تاكەجانوۆ تا وسى اۋىلدىڭ تۋماسى.
ەلىمىزگە وسىنداي تۇلعالاردى بەرگەن اۋىل ەندى ساۋداعا ءتۇسىپ جاتىر دەگەن اڭگىمە ەستىگەن قۇلاققا ۇيات. وسى ماسەلەمەن ارنايى كەلگەن اۋدان اكىمى جەرگىلىكتى حالىقپەن وسىنداعى ورتا مەكتەپتىڭ اكت زالىندا كەزدەستى. اۋىل تۇرعىندارى ەلدى مەكەننىڭ تاعدىرى ساۋدالانىپ جاتقانى تۋرالى ءتۇرلى ارىز-شاعىمداردى وزدەرى جازعانىن, بار اڭگىمە وسى جەردەن باستالعانىن جوققا شىعارمايدى. كوكەيىندەگىنى جەتكىزۋ ءۇشىن اۋدان باسشىلارىن تاعاتسىزدانا كۇتكەندەرىن اڭعارۋ قيىن ەمەس. ولار نارازى جالعىز تۇلعا – اۋىلدىق وكرۋگتىڭ جەرىنە جايىلىم, شابىندىقتارىمەن قوسا سوناۋ 90-جىلداردان بەرى يەلىك ەتىپ كەلە جاتقان «ا.اسىلبەكوۆ» جشس-ءنىڭ ديرەكتورى مارات بايمۇحامەتوۆ. ماسەلە تۇسىنىكتى بولۋى ءۇشىن, الدىمەن اتالعان شارۋاشىلىقتىڭ قاشان جانە قالاي پايدا بولعانىن, جەرگە نەلىكتەن تاپ وسى م.بايمۇحامەتوۆ قوجالىق ەتىپ وتىرعانىن ايتا كەتەيىك. كەڭەس زامانىنان قالعان دۇنيەنىڭ ءبارى توقسانىنشى جىلدارى جاپپاي جەكەشەلەندىرىلگەنى بەلگىلى. بىرەۋگە مال, بىرەۋگە جەر, ەندى بىرەۋلەرگە تەحنيكا نەمەسە قاڭىراپ قالعان عيماراتتار بۇيىردى. سول كەزدە م.بايمۇحامەتوۆ ەپتىلىك تانىتىپ, اۋىلدىڭ 103 تۇرعىنىنىڭ ۇلەستەرىن بىرىكتىرىپ, شارۋاشىلىق كووپەراتيۆىن قۇرعان. جاڭا شارۋاشىلىقتاعى ءوزىنىڭ باستاپقى ۇلەسى – 27 پايىز. 1998 جىلى كووپەراتيۆتى امالىن تاۋىپ وبلىس ورتالىعىنداعى «قاراعاندى-نان» جشس-ءنىڭ قۇرامىنا ەنگىزەدى. كاسىپورىننىڭ كومەگىمەن ءبىراز شارۋا العا باسقانداي بولىپ, ءوز الدىنا جەكە «ا.اسىلبەكوۆ» جشس قۇرىلادى. «قاراعاندى-نان» 2004 جىلى شارۋاشىلىققا قاتىسۋدان باس تارتقاندا, ونىڭ ورتاداعى 34 پايىز ۇلەسىن, قانداي جولمەن ەكەنى بەلگىسىز, م.بايمۇحامەتوۆ الىپ قالعان. وزىنىكىمەن قوسقاندا, سەرىكتەستىكتىڭ 61 پايىزى مەنشىگىنە اينالعان ازامات ۇلەسى باسىم قوجايىنعا اينالىپ شىعا كەلەدى.
ەلدىڭ ايتۋىنشا, شارۋاشىلىق باسشىسى سەرىكتەستىككە تيەسىلى مال مەن تەحنيكانى تالان-تاراجعا سالىپ, ءتىپتى اۋىلداعى مادەنيەت ءۇيىنىڭ, مەدپۋنكت پەن بالاباقشانىڭ عيماراتتارىن بۇزىپ, ماتەريالدارىن ساتىپ جىبەرگەن. قىل اياعى شابىندىق جەرلەردى دە جەكە بيلەپ, اۋىل حالقى قىسقا ءشوپ دايىنداۋدان قالعان. جەردى جەكە ءوزى بيلەپ-توستەگەن «قوجايىن» م.بايمۇحامەتوۆ سەرىكتەستىك قۇرىلعاننان بەرگى جيىرما ەكى جىلدىڭ ىشىندە اۋىل تۇرعىندارىنىڭ باسىن قوسىپ, بىردە-ءبىر رەت ەسەپ بەرىپ كورمەگەن, ەشكىمنەن اقىل-كەڭەس سۇراماعان.
جيىندا اۋدان اكىمى سۇراقتى توتەسىنەن قويدى. «مىنا حالىقتىڭ الدىندا ءبارىن ءتۇسىندىرىپ ايتىڭىز, – دەدى ول م.بايمۇحامەتوۆكە. – نەندەي حابارلاما بەرىپ ءجۇرسىز ؟ اۋىل ساتىلادى دەگەن نە ءسوز؟ اۋىل ءسىزدىڭ مەنشىگىڭىز بە ەدى؟!».
سەرىكتەستىك باسشىسى جيىرما ەكى جىل بويى نە ىستەگەنىن ايتىپ اقتالۋعا كىرىستى. ۇزىن-ىرعاسى, ىستەمەگەن شارۋاسى جوق: نەسيە الىپ, ەگىن سالعان, ونىسى شىقپاي قالىپ, قارىزعا باتىپتى. 74 ميليون تەڭگەگە تەحنيكا ساتىپ العان كورىنەدى. وعان قاجەت قىمبات قۇرال-سايمانداردى اۋدان ورتالىعىنداعى دۇكەندەردەن قارىزعا الىپ, تاعى دا پالەنباي ميلليون قارىز ارقالاعان. ەت, ءسۇت ءوندىرىپ, وتكىزۋمەن اينالىسىپ كورگەن, ول ارەكەتى دە ماردىمسىز بولىپتى. برۋتسەللەز شىققان. «مالعا ازىرلەگەن 330 توننا ءشوپتى ورتەپ جىبەردى. ادەيىلەپ وت قويعانىنا كۇمانىم جوق. تەك اياعىنا دەيىن دالەلدەي المادىم», دەيدى ول كۇيىنىپ. ەگىن سالىپ تا كورگەن, جاڭبىر جاۋماي, وندا دا ماڭدايى تاسقا تيگەن. قىسقاسى, «قايىرشىعا جەل دە قارسى» دەمەكشى, بۇل ازامات قولعا العان ءىستىڭ ونگەنى جوق: ەگىن سالادى – شىقپايدى; مال ۇستايدى – اۋىرادى, وسپەيدى; تەحنيكا الادى – سىنادى, جۇرمەيدى. قولىندا بۋما-بۋما قاعاز, ءار قادامىمنىڭ قۇجاتى بار دەيدى, بىراق ىسىندە بەرەكە جوق. نەگىزى, العاشقى جىلدارى بىلەك سىبانا ىسكە كىرىسكەن ازامات شارۋاسى كەرى كەتىپ, شىعىنعا باتا بەرگەن سوڭ, قولىن ءبىر-اق سىلتەگەنگە ۇقسايدى. ەندى م.بايمۇحامەتوۆ اۋىلدى, شارۋاشىلىقتى كوتەرۋ ءۇشىن ينۆەستور ىزدەپ ءجۇرمىن دەيدى, «اۋىل ساتىلادى» دەگەن ورتتەي وسەكتىڭ ۇشقىنى وسى.
قالاي بولعاندا دا, حالىقتىڭ سەرىكتەستىك ديرەكتورىنا دەگەن وكپەسى قارا قازانداي.
– وسى اۋىلدا تۋىپ-وستىك, – دەيدى جەرگىلىكتى شارۋا قوجالىقتارىنىڭ ءبىرىن باسقاراتىن مۇحامەتقالي رۋبلەۆ. – جيىرما ەكى جىل بويعى جۇمىسىڭىز ەش ناتيجە بەرمەدى. ەڭ قۇرىعاندا قىرماننىڭ توبەسىن دۇرىستاپ جاۋىپ, استىنا اسفالت توسەۋگە بولار ەدى. اۋىلدىڭ ىشىنە جول سالساڭىز, حالىقتىڭ العىسىن الار ەدىڭىز, سوعان كوپ بولسا 100 توننا بيداي كەتەدى. تاكاپپارسىز, حالىقپەن جۇمىس ىستەگىڭىز كەلمەيدى. جشس-ءنىڭ مۇلكىن ساتۋعا قۇقىڭىز جوق. ەگەر ءسىز قانداي دا ءبىر جولمەن قۇجات ىستەپ العان بولساڭىز, ول – قىلمىس. جيىرما ەكى جىل بويى قوردالانعان ماسەلەنى شەشۋ وڭاي ەمەس, حالىقپەن ءتىل تابىسىپ جۇمىس ىستەۋ كەرەك. بۇل جەردە ءبىر عانا ماسەلە بار – تۋعان اۋىلىمىزدى كوتەرۋ قاجەت!
بۇل ازاماتتىڭ ءسوزىن اۋدان اكىمى دە قولداپ, حالىقتىڭ تاراپىنان وسىنداي ۇسىنىس-تىلەكتەر, ورىندى كەڭەستەر باردا, سەرىكتەستىك توراعاسىنىڭ نەلىكتەن ەلمەن بىرگە جۇمىس ىستەمەگەنىنە تاڭدانىسىن ءبىلدىردى. ال جەرگىلىكتى اگرونوم دۋلات ەسجانوۆ: «ەگىننەن 2005 جىلعا دەيىن مول ءونىم الىپ كەلدىك. ودان كەيىنگىدە تەحنولوگيا دۇرىس قولدانىلمادى. جۇرتتىكى شىعادى, بىزدە تۇك وسپەيدى. توراعا ەشكىمدى تىڭدامايدى ءوزى اگرونوم, ءوزى عالىم دەگەندە, اۋدان اكىمى: «بۇل كىسى ءوزى قۇرىلىسشى ەمەس پە, قايداعى اگرونوم؟!» دەپ تاڭدانىپ ەدى, زال تولى حالىق دۋ كۇلدى. امالى قۇرىپ, اشۋ كەرنەگەن حالىقتىڭ كۇلكىسىندە ىزعار دا بار.
جيىنعا ارنايى كەلىپ قاتىسقان قوعام بەلسەندىسى مۇحتار تايجان دا ءوز ويىن ورتاعا سالدى.
– الەۋمەتتىك جەلىدەن «اۋىل ساتىلادى» دەگەندى وقىپ, شوشىپ كەتتىم, – دەيدى ول. – بيزنەستە ون ءۇش جىل جۇرگەن تاجىريبەم بار, ءار شارۋاشىلىققا جىل سايىن اۋديت جۇرگىزىلۋ كەرەك. ال باسشى جىل سايىن ەسەپ بەرىپ وتىرۋى ءتيىس. جەر تۋرالى زاڭنىڭ ماسەلەلەرىمەن شۇعىلدانىپ جۇرگەنىمە ەكى جىل بولدى. جاڭا جوبا ازىرلەپ, پارلامەنتتىڭ قاراۋىنا بەردىك. وندا ەگەر يگەرىلمەسە, جەر ەكى جىلدان كەيىن مەملەكەتكە قايتارىلۋى كەرەكتىگى, جايىلىمدىق جەرلەردى ەشكىمگە جالعا بەرمەي, حالىقتىڭ يگىلىگىنە قالدىرۋ قاجەتتىگى ايتىلعان. بۇل ماسەلەنى ءجىتى قاداعالايتىن بولامىز.
– 7 مىڭ گەكتار ەگىستىك جەردى يگەرە الماساڭىز, قايتاراسىز, – دەدى بۇل ءسوزدى قۇپتاعان اۋدان اكىمى سەرىكتەستىك باسشىسىنا. – جايىلىمدىق جەر بار, مال جوق. ياعني جەر يگەرىلگەن جوق, قايتارۋىڭىز كەرەك. مۇنى ۇجىم بولىپ اقىلداسىپ, سوت ارقىلى شەشىڭىزدەر. جەكە شارۋاشىلىقتىڭ ىسىنە ءبىز ارالاسا المايمىز. باسقا ماسەلە بولسا, اكىمدىكتىڭ ەسىگى سىزدەر ءۇشىن ءاردايىم اشىق.
– ءبىزدىڭ اۋىلعا قاتىستى بۇعان دەيىن جاريالانعان ماقالادا مەنىڭ ءسوزىم بۇرمالانعان, – دەيدى اۋىل اكىمى ەربول وماشەۆ. – شۇڭقىركولدە قازىر 134 ءتۇتىن, 610 ادام بار. ورتا مەكتەپ, كلۋب, تويحانا, ءتورت دۇكەن جۇمىس ىستەيدى. حالىق مال شارۋاشىلىعىمەن اينالىسادى. 23 شارۋا قوجالىعى, 3 فەرمەرلىك شارۋاشىلىق بار. اۋىل ازىپ-توزدى دەگەنمەن كەلىسپەيمىن. بار ماسەلە – «ا.اسىلبەكوۆ» جشس عانا. اۋىلعا جاستاردى تارتۋ بويىنشا جۇمىستار اتقارىلۋدا. ناتيجەلى جۇمىسپەن قامتۋ مەن جاپپاي كاسىپكەرلىكتى دامىتۋدىڭ 2017-2021 جىلدارعا ارنالعان مەملەكەتتىك باعدارلاماسى, «يگىلىك» جانە «بەرەكە» باعدارلامالارى بويىنشا ون ادام نەسيە الدى. ءسۇت ءوندىرۋدى دامىتۋ ماقساتىندا «باستاۋ» باعدارلاماسى بويىنشا اۋىلدا 22 ادامنان قۇرالعان «قۇندىزدى» شارۋاشىلىق كووپەراتيۆى قۇرىلدى. قازىر شۇڭقىركولدە ءۇيدىڭ باعاسى 2,5 ميلليون تەڭگە شاماسىندا. بۇل دا بولسا تىرشىلىك دەڭگەيىنىڭ كورسەتكىشى.
جالپى, بۇل داۋدى سوتقا جەتكىزبەي-اق, ءوزارا تالقىعا سالىپ, ورتاق ءبىر كەلىسىمگە كەلە وتىرىپ شەشكەن دۇرىس-اۋ دەگەنگە بەيىلدى جۇرتتىڭ كوپشىلىك ەكەنىن ايتا كەتكەن ءجون. ولاي بولماعان جاعدايدا, وكىنىشكە قاراي, اۋىل تۇرعىندارى وبلىستىڭ ەكونوميكالىق سوتىنا جۇگىنەدى, بۇعان قاجەتتى قۇجاتتار ازىرلەنىپ جاتقان كورىنەدى. حالىق ورتاق شارۋاشىلىقتا ءبىزدىڭ دە ۇلەسىمىز بار, ءىستى كەلىسىپ, جالپىعا ءتيىمدى ەتىپ اتقاراتىن جاڭا باسشى كەرەك دەيدى. ال جينالىسقا قاتىسقان «حالىقارالىق قۇقىق قورعاۋ ورتالىعى» قوعامدىق بىرلەستىگىنىڭ وكىلى ەرسىن برالين سەرىكتەستىك باسشىسىنا قاراتىپ: ء«سىزدىڭ ۇستىڭىزدەن تۇسكەن ارىز-شاعىم كوپ. جيىرما ەكى جىل ىشىندەگى ەڭبەگىڭىز ەش ناتيجە بەرمەگەن, حالىق سىزگە سەنبەيدى. داۋدى سوتقا جەتكىزبەي, ۋشىقتىرماي, بەيبىت جولمەن شەشكەن ابزال. سەرىكتەستىكتە اۋەلگىدە 27 پايىز بولعان ۇلەسىڭىز قالايشا 61 پايىز بولىپ كەتتى؟ وزىڭىزگە تيەسىلى 27 پايىزدى الىپ, قالعانىن سەرىكتەستىك مۇشەلەرىنە ءبولۋىڭىز كەرەك. سودان كەيىن سەرىكتەستىكتى باسقا ادام باسقارسىن», دەگەن ۇسىنىسىن ايتتى. ەڭ ءپاتۋالى ءسوز وسى سياقتى. ايتپەسە حالىق بۇعان دەيىن «نۇر وتان» پارتياسىنىڭ وبلىستىق فيليالىنا دا, پروكۋراتۋراعا دا شاعىم جولداعان ەكەن, ەشقايسىنان جاۋاپ جوق. ەندى الاقانداي اۋىلدىڭ ادامدارى سوتتاسۋعا بەكىنگەن سىڭايلى.
* * *
شۇڭقىركولدى وساكاروۆ-كيەۆكا تاس جولىمەن بايلانىستىراتىن نەبارى جەتى شاقىرىم جول دا ويدىم-ويدىم. تىم قۇرىسا وسى جولدى جوندەپ قويسا, سەرىكتەستىك باسشىسىنىڭ ابىرويىنا تىرەك بولار ما ەدى دەگەن وي كەلدى اۋىلدان شىعىپ بارا جاتقانىمىزدا. بىراق ونىڭ ويى جەردە ەمەس, كوكتە بولعانعا ۇقسايدى.
قايرات ءابىلدا, «ەگەمەن قازاقستان»
قاراعاندى وبلىسى,
وساكاروۆ اۋدانى,
شۇڭقىركول اۋىلى