نەمىس تۇتقىنىندا قايتىس بولعان قازاق تاعدىرى

وسى اقپاراتتى Facebook پارا­عىمىزدا ءبولىسىپ, مارقۇم­نىڭ اعا­يىن­دارىنا ىزدەۋ سالعانداردىڭ ءبى­رى ءبىز ەدىك. ارادا ءۇش جىلعا تاياۋ ۋاقىت وتكەندە الىستاعى امە­ري­­كادان ۆيارا سمايلوۆا ەسىم­دى قول­دانۋشى حابارلاسىپ, ء«بىز اتامىز­دى تاپتىق, اقپاراتتى بولىس­كەنىڭىزگە راحمەت!» دەپ جازىپتى. مى­نە, قىزىق!

«وبد مەموريال» سايتىنداعى دەرەكتەرگە قاراعاندا, كالين كين­جيگا­ليەۆ 1903 جىلى باتىس قازاق­ستان وبلىسى, كامەن اۋدانى, پانيك اۋىلىندا تۋعان, 884 اتقىشتار پولكىندە قىزمەت ەتكەن اعا لەيتەنانت. ستالينگراد تۇبىندە قولعا تۇس­كەن, اۋەلى ستالاگ, كەيىن وفلاگ لاگە­رىندە بولعان. تۇتقىن ءنومىرى – 27 730 جازىلعان فوتوسۋرەتى دە ساقتالعان. ول 1943 جىلدىڭ 21 مامىرىندا وسى لاگەردە قايتىس بولىپتى.

«حابارسىز كەتتى» دەگەن تىلدەي قاعازدان باسقا دەرەك بىلمەي, ماي­دانعا كەتكەن اعالارىن ءومىر بويى جوقتاپ كەتكەن جاننىڭ ءبىرى – ءوز اكەمىز ەدى. سوعىسقا كەتكەن اعالارى تۋرالى ءالى كۇنگە ەش مالىمەت تاپپايمىز. ال مىناۋ – ناقتى دەرەك قوي! ءارى مارقۇمنىڭ سوڭعى سۋرەتى قول­عا ءتيىپ وتىر. اقىلعا سىيماسا دا «قازا تاپتى» دەگەن اۋىر حابار­دىڭ ءوزى سۇيىنشىدەي بولىپ ەستىلەتىن جاع­داي.

– قالەن كەنجەعاليەۆ (دۇرىسى وسىلاي ەكەن – ق.ق.) تۋرالى دەرەكتى ءۇش كۇن بۇرىن العاش كورىپ, «اتى-ءجو­نى اجەمىزدىڭ مايدانعا كەتكەن كۇيەۋىنە ۇقسايدى ەكەن» دەگەن وي كەلدى. ءسويتىپ باسقا دا مالى­مەت­تەرىن قاراپ, «ايەلى زويا» دەگەن جاز­بانى وقىعان سوڭ كۇمانىم قال­ما­دى. زيادا اجەمىزدى ءبارى «زويا» دەپ اتايتىن. الماتىدا تۇرا­تىن سۆە­تا اپايىما حابارلاسىپ, سۋ­رەتىن كورسەتتىم. ءيا, سۆەتا سۋرەتتەن اكەسىن تانىدى! بۇل – كۇمانسىز ءبىز­­­دىڭ اتامىز ەكەن! – دەيدى بۇگىندە فلو­ريدا شتاتىندا تۇراتىن ۆيارا.

مارقۇمنىڭ جەسىرى زيادا وتار­باەۆا 1910 جىلى تۋعان ەكەن. ءبى­لال وتارباەۆ ەسىمدى العاشقى كۇ­يەۋىنەن گۇلباحرام ەسىمدى قىزىن 1934 جىلى كورگەن. بىراق كوپ ۇزا­ماي ءبىلال قايتىس بولادى. بۇدان كەيىن زيادا ءبىز ءسوز ەتىپ وتىرعان كەن­جەعاليەۆ قالەنگە تۇرمىسقا شىق­قان. 1941 جىلى 14 اقپاندا سۆە­تا دۇنيەگە كەلەدى. سوعىس باس­تالىسىمەن اۋىلدا ساۋدا سالاسىندا قىزمەت ەتىپ جۇرگەن قالەن ماي­دانعا الىنادى. سۆەتا اكەسىنەن ءۇش اي­لىعىندا قالعان.

– اجەمىزدىڭ كورمەگەن قيىندى­عى جوق. ەكى قىزىن جالعىز اسىراپ جەتكىزگەن. ۇلكەن قىزى, مەنىڭ انام گۇلباحرام 1950 جىلدارى ال­­ماتىداعى مۋزىكا ۋچيليششەسىنە ءتۇسىپ, كەيىن اباي اتىنداعى وپەرا جانە بالەت تەاترىندا ءان ايتتى. 1957 جىلى اناسى مەن ءسىڭلىسىن ال­ماتى قالاسىنا كوشىرىپ العان دا  مەنىڭ انام. اجەمىز 1989 جىلى ال­ماتىدا قايتىس بولدى. سۆەتا اپاي­دىڭ ءۇيىنىڭ تورىندە جاپ-جاس قالەن مەن زيادانىڭ بىرگە تۇسكەن سۋرەتى ءالى كۇنگە ءىلۋلى تۇر. بىراق اجەمىز كو­زى تىرىسىندە كۇيەۋى تۋرالى ەش دەرەك بى­لە الماي كەتتى, – دەيدى ۆيارا.

ءبىز وسى ۆيارانىڭ كومەگىمەن ورال قالاسىندا تۇراتىن زەينەتكەر جامال ورازاليەۆانى تاۋىپ ال­دىق. جامال قامپاشقىزىنىڭ اناسى گۇلجيان كەنجەعاليەۆا – قالەن كەن­جەعاليەۆتىڭ تۋعان قارىنداسى ەكەن. بۇل انامىز دا ومىردە جوق, 1998 جىلى قايتىس بولعان.

– ءبىز انامىزدىڭ وتىنىشىمەن نا­عاشىمىز تۋرالى دەرەكتى كوپ ىز­دەدىك. جەرگىلىكتى اسكەري كوميسسا­ريات­تان باستاپ ماسكەۋگە دەيىن تا­لاي حات جازدىق. بىراق «حابارسىز كەتتى» دەگەننەن باسقا جاۋاپ بول­مادى. زيادا اپايمەن ءجيى ارالاسىپ تۇردىق. جارىقتىق جاقسى كىسى ەدى. قايىنسىڭلىسىن, ونىڭ بالالارى – ءبىزدى ەرەكشە سىيلاۋشى ەدى. الماتىدا بولعانىمدا ءبىراز ۋاقىت سول ۇيدە تۇرعانىم بار. قالەن ناعاشىمنىڭ فوتوسۋرەتتەرى كوپ بولاتىن, البومعا مۇقيات ساقتاپ قويۋشى ەدى, – دەيدى جامال اپاي.

دەرەكتەرگە قاراعاندا, قالەن كەن­جەعاليەۆ قايتىس بولعان وفلاگ لاگەرى – قولعا تۇسكەن قىزىل ارميا وفيتسەرلەرىنە ارنالعان تۇرمە بولىپتى. ۆيۋرتسبۋرگ قالاسىنا تاياۋ جەردە تومەنگى فرانكونياداعى حام­مەلبۋرگ پوليگونى اۋماعىندا تۇرعان لاگەردە 1941-1945 جىلدارى 18 مىڭنان اسا سوۆەت وفيتسەرى بولعان ەكەن. ايگىلى گەنەرال كاربى­شەۆ تە وسى جەردە بولعانى ايتىلادى.

– ءومىر قىزىق قوي. ءىنىمنىڭ با­لاسى رۋسلان ورازاليەۆ بىلتىر­دان بەرى گەرمانيادا دوكتورانتۋرا­دا وقىپ ءجۇر. مىنا حابار شىق­قان سوڭ-اق رۋسلانعا تاپسىرما ­بە­رىپ, ناعاشىمىزدىڭ زيراتىن­ ىزدەس­تىردىك. وكىنىشكە قاراي, بۇرىنعى لا­گەر ورنىندا بۇگىندە وندىرىستىك كە­شەن سالىنىپتى. «بۇل جەردەگى باۋىرلاستار قابىرى باسقا ورىنعا كوشىرىلدى» دەگەننەن باسقا ازىرگە ناق­تى مالىمەت تاپپاي وتىرمىز. بىراق رۋسلان سول جەردە قۇران اياتىن وقىپ, ناعاشىمىزدىڭ رۋحىنا دۇعا ەتىپ قايتتى, – دەيدى جامال اپاي.

تۋعان جەردەن الىستا, جاۋ تۇت­­قىنىندا قازا تاپقان قازاق وفي­­تسەرىنەن قالعان جالعىز تۇياق – سۆەتا كەنجەعاليەۆا بۇگىندە ال­ماتىدا تۇرادى. جالعىز ۇلى ەربول ومىردەن ەرتە كەتكەن. جاسى 80-گە تاياعان كەيۋانانىڭ قۇلاعى توساڭ ەكەن, سويلەسە المادىق. مىنە, 50 ملن ادامدى جالمادى دەيتىن ەكىنشى دۇنيەجۇزىلىك سوعىستىڭ ءبىر قۇربانى – قازاق وفيتسەرى قالەن كەنجەعاليەۆتىڭ تاعدىرى وسىنداي.

قازبەك قۇتتىمۇرات ۇلى,

«ەگەمەن قازاقستان»

ورال