بارياتريالىق وپەراتسيالارعا سۇرانىس الەمدە كۇرت ءوسىپ كەلەدى. مۇنىڭ سەبەبى دە تۇسىنىكتى. ماماندار «سەمىزدىك – ءححى عاسىردىڭ دەرتى» ەكەنىنە تولىق كەلىسىپ وتىر. دۇنيەجۇزىلىك دەنساۋلىق ساقتاۋ ۇيىمىنىڭ دەرەگىنە جۇگىنسەك, قازىرگى تاڭدا الەمدەگى تولىق ادامداردىڭ سانى 1,4 ميللياردتى قۇراسا, ونىڭ ىشىندەگى 500 ميلليونعا جۋىعى وسى اۋرۋدىڭ ەڭ اسقىنعان ساتىسى – سەمىزدىككە ۇشىراعان. مەديتسينالىق تەحنولوگيالار مەيلىنشە دامىعان بۇگىنگى تاڭدا ارتىق سالماقپەن كۇرەستىڭ ءتۇر-ءتۇرى ۇسىنىلىپ جاتقانىمەن, ەڭ ءتيىمدى ءادىس بارياتريالىق وپەراتسيا ەكەنىن ستاتيستيكا دا, دارىگەرلەر دە راستاپ وتىر.
الپاۋىت ازيا قۇرلىعىنىڭ تىنىق مۇحيتىنا قاراستى اۋماعىندا بارياتريالىق وپەراتسيالاردى جاسايتىن ساناۋلى عانا مامان بار ەكەن. سولاردىڭ ءبىرى – الەمدىك مەديتسينادا اسا جوعارى باعالاناتىن دارىگەر, وڭتۇستىك كورەيانىڭ ايگىلى سۋنچونحيان ۋنيۆەرسيتەتى جانىنداعى بارياتريالىق حيرۋرگيا ورتالىعىنىڭ مەڭگەرۋشىسى, پروفەسسور يونگ دجين كيم. سوڭعى ايلاردا ول وڭتۇستىك قازاقستانعا ەكى رەت كەلدى. وبلىستىق دەنساۋلىق ساقتاۋ باسقارماسى الەمدەگى ۇزدىك مەديتسينا جۇيەلەرىنىڭ ءبىرى رەتىندە مويىندالعان وڭتۇستىك كورەيامەن تىعىز بايلانىس ورناتا ءبىلدى. شىمكەنتتىك ارىپتەستەرىن جاڭا مەديتسينالىق ادىستەمەگە ۇيرەتىپ, جەرگىلىكتى بىرقاتار پاتسيەنتكە كۇردەلى وتا جاساعان يونگ دجين كيممەن اڭگىمەلەسۋدىڭ ءساتى تۇسكەن ەدى.
– اۋەلى قازاقستاندىق مەديتسينا جايلى قانداي پىكىرىڭىز قالىپتاستى, سوعان توقتالىپ وتسەڭىز؟
– مەن الەمنىڭ كوپتەگەن ەلىن ارالاعانمىن. تۋراسىن ايتقاندا, جارتى جىلىم كورەيادا وتسە, قالعان ۋاقىتتا شەتەلدە جۇرەمىن. امەريكادا ءبىراز جىل وقىپ, تاجىريبە جەتىلدىردىم. ازيانىڭ كوپتەگەن ەلدەرىندە, رەسەيدە دە جۇمىس ىستەگەنمىن. سوندىقتان ءتۇرلى مەديتسينالىق جۇيەنىڭ جۇمىسىمەن تانىسىپ شىقتىم. مىنا جۇيە جاقسى, ال مىناۋ ناشار دەۋدەن اۋلاقپىن. ءار ەلدەگى دەنساۋلىق ساقتاۋ سالاسىنىڭ وزىندىك ەرەكشەلىكتەرى بولادى. ءبىر عانا ايتارىم, كورەيانىڭ مەديتسينا جۇيەسى جاڭا تەحنولوگيالاردى جىلدام قابىلداپ, ىسكە اسىرۋعا ابدەن بەيىمدەلگەن. دامۋ قارقىنىنىڭ جوعارى بولۋى دا سودان. ياعني كورەيا مەديتسيناسى بەلگىلى ءبىر كىتاپتاردا جازىلعان قاعيدالاردى ورىنداۋعا ەمەس, ناۋقاستاردى ەمدەۋدەگى جاڭا ءارى ءتيىمدى عىلىمي ادىستەردى ەنگىزۋگە جوعارى ءمان بەرەدى. ءبىز ۇنەمى ىزدەنىس ۇستىندەمىز. سول سەبەپتەن دە شىعار, مەديتسينانىڭ كوپتەگەن باعىتتارى بويىنشا ەۋروپا مەن اقش دارىگەرلەرى ءبىزدىڭ ەلگە ءجيى كەلىپ, ايتالىق باۋىر الماستىرۋ, اسقازان وبىرىن ەمدەۋ بويىنشا جاڭا تاسىلدەردى ۇيرەنۋدە. ال قازاقستانداعى مەديتسينالىق جۇيەگە قاتىستى ءبىر بايقاعانىم, حيرۋرگيالىق بولىمشەلەردەگى وپەراتسيالىق كابينەتتەردىڭ قاجەتتى جابدىقتارمەن قامتىلۋ دەڭگەيى كورەياداعى گوسپيتالدارعا قاراعاندا تومەندەۋ. ال جوعارى جەتىستىككە جەتۋ ءۇشىن بۇل ولقىلىقتىڭ ورنىن تولتىرۋ قاجەت.
– سوندا ەلدەگى مەديتسينا جۇيەسىن جوعارى دەڭگەيدە دامىتۋ ءۇشىن نە قاجەت؟ كورەيادا قانداي قادامدار جاسالدى؟
– كورەيا مەديتسيناسىنىڭ دامۋىن قامتاماسىز ەتۋدە ساقتاندىرۋ جۇيەسىنىڭ اتقارعان ءرولى زور بولدى. قايسىبىر ەلگە دە وسى جۇيەگە كوشۋى دەنساۋلىق ساقتاۋ سالاسىنا ۇلكەن وزگەرىس اكەلەدى. ءار ادام اي سايىن مىندەتتى تولەمدەر جاساپ وتىرادى. اسا كۇردەلى اۋرۋعا ۇشىراعان جاعدايدا پاتسيەنتتى ەمدەۋگە جۇمسالاتىن قارجىنىڭ 95 پايىزىن مەملەكەت وتەيدى. ال قاۋىپتىلىگى تومەن اۋرۋلاردى ەمدەۋ كەزىندە پاتسيەنت ءتيىستى سومانىڭ 60 پايىزىن تولەۋگە ءتيىس. قالاي بولعاندا دا, كورەيادا قاراجاتتىڭ جەتىسپەۋشىلىگىنەن پاتسيەنتتىڭ ەمدەلە الماۋى مۇمكىن ەمەس. قارجىلىق جاعدايىنا قاراماستان ءار ازامات جوعارى ساپالى مەديتسينالىق كومەككە قول جەتكىزە الاتىنىن بىلەدى.
– وڭتۇستىك كورەياداعى دارىگەر ماماندىعىنىڭ بەدەلى قانداي؟
– ءبىزدىڭ ەلدە دارىگەر – تەك ماتەريالدىق ەمەس, قوعامداعى قۇرمەت تۇرعىسىنان دا وتە ابىرويلى ماماندىق. كورەيادا كاسىبي مەديتسينا مامانى اتانۋ قيىننىڭ قيىنى. بولاشاقتا دارىگەر بولۋدى ادەتتە ۇلگەرىمى ەڭ جاقسى, دارىندى بالالار ارماندايدى. الايدا مەديتسينالىق جوعارى وقۋ ورنىنا تۇسكەن ستۋدەنتتەردىڭ ساناۋلىلارى عانا ۋنيۆەرسيتەتتى اياقتاپ, دارىگەر اتانادى. قازاقستانداعى جۇيەنىڭ قانداي ەكەنىن بىلمەيمىن, ال بىزدە دارىگەر اتانۋ ءۇشىن كەمىندە 15 جىلىڭدى ارنايسىز. ەمتيحانىن تاپسىرا الماي, بۇدان دا كوپ ۋاقىت جۇمسايتىندار بار. ونىڭ 8 جىلى ۋنيۆەرسيتەتتە وقۋعا جۇمسالسا, 7 جىلى پراكتيكاعا ارنالادى. تالاپ وتە قاتاڭ. ءتىپتى 8 جىل بويى مەديك ستۋدەنتتەر دۇرىستاپ ۇيىقتاماي ءدارىس وقيدى دەسەم ارتىق ايتپايمىن. تەك وسىلايشا ساپالى دا بىلىكتى كادر رەتىندە قالىپتاساسىز. وقۋ ىسىنە ءاتۇستى قاراپ, ەمتيحاننان ءوتۋ مۇمكىن ەمەس. مەملەكەتتىك مەكەمەلەرمەن قاتار ەلىمىزدە جەكەمەنشىك مەديتسينالىق ورتالىقتار كوپ, بارلىعى دەرلىك جوعارى دەڭگەيلى تەحنيكامەن جابدىقتالعان. ياعني ماماندىعىڭىز بويىنشا ساپالى جۇمىس ىستەۋگە بارلىق جاعداي جاسالعان.
– ەندى بارياتريالىق وپەراتسيالاردىڭ ماڭىزىنا كەڭىرەك توقتالساق. بۇل وپەراتسياعا قانداي پاتسيەنتتەر مۇقتاج؟
– كوپشىلىك اراسىندا «بارياترياعا سەمىزدىكتەن ارىلىپ, سىمباتتى بولۋ ءۇشىن جۇگىنەدى» دەگەن تۇسىنىك بار. بۇل جاڭساق پىكىر. مۇنداي وتانى جاساۋدىڭ باستى سەبەبى – ارتىق سالماق سالدارىنان تۋىندايتىن اۋرۋلار, اتاپ ايتقاندا, قانت ديابەتىنىڭ اسقىنۋى. سونداي-اق ارتىق سالماققا يە ادامنىڭ ۇيقى كەزىندە قورىلداۋى, تىنىس الۋىنىڭ ناشارلاۋى, ارتروز اۋرۋىنىڭ پايدا بولۋى, ايەلدەردە مەنسترۋالدىق تسيكلدىڭ بۇزىلۋى دا بارياتريالىق وپەراتسيا جاساۋدىڭ قاجەتتىلىگىن بىلدىرەدى. الايدا تولىق ادام ءوزىن جاقسى سەزىنسە, وعان بارياتريانىڭ ەشقانداي دا قاجەتى جوق. ماسەلەن, سالماعى 120 كەلىنى قۇرايتىن سپورتشىعا وتا جاساۋدىڭ نە كەرەگى بار؟ سوڭعى جەتى جىلدا الەمدە ءتۇرلى مەديكامەنتوزدىق ەمدەۋ تاسىلدەرى قولدانىلعانىمەن, ارتىق سالماق پەن سەمىرۋدى ەمدەۋدە ىلگەرىلەۋشىلىك بايقالمادى. ادامنىڭ تاعام ماسەلەسىنە ايرىقشا ساقتىقپەن قاراۋى تيىستىگىنە مىنا ءبىر دەرەكتى كەلتىرگىم كەلەدى. 2010 جىلى اتىشۋلى ء«ال-كايدا» ۇيىمى ۇيىمداستىرعان تەررورلىق اكتىلەردىڭ سالدارىنان بۇكىل الەمدە 7697 ادام مەرت بولىپتى. ال سول جىلى گازدالعان سۋسىنداردىڭ كەسىرىنەن 3 ميلليون ادام كوز جۇمعان. 2012 جىلى الەمدە سۋيتسيدتەن 80 مىڭعا جۋىق ادام قايتىس بولسا, 150 مىڭنان استام ادام ارتىق سالماقتىڭ كەسىرىنەن و دۇنيەلىك بولدى. سوندىقتان دۇرىس تاماقتانۋ, سەمىزدىكتەن ارىلۋ ماسەلەسىنە ءوز دەڭگەيىندە كوڭىل بولگەنىمىز ءجون. ال ارتىق سالماق پەن ديابەت اۋرۋىن ەمدەۋدەگى ەڭ ءتيىمدى جول – بارياتريالىق وپەراتسيا جاساۋ. سەمىزدىكتى ەمدەۋدەگى بۇل ادىستەن سوڭ پاتسيەنتتەردىڭ قالايشا وزگەرەتىنى جارتى جىل ىشىندە-اق بىلىنەدى. شىن مانىندە وتە ۇلكەن وزگەرىستەر بولادى. ماسەلەن, قانت ديابەتى اسقىنعان تولىق ادامدار كۇندەلىكتى ينسۋلين قابىلداۋعا ءماجبۇر. بارياتريالىق وپەراتسيادان سوڭ ونىڭ قاجەتتىلىگى جوق.
– شىمكەنتتىك دارىگەرلەرمەن تاجىريبە الماسۋ قالايشا جۇزەگە اسىرىلۋدا؟
– سۋنچونحيان كلينيكاسى وزىندەگى وزىق تاجىريبەنى الەمنىڭ وزگە ەلدەرىنە تاراتۋدى ابىرويلى مىندەت دەپ بىلەدى. وبلىس اكىمدىگىنىڭ قولداۋىنا سۇيەنىپ وڭتۇستىك قازاقستان وبلىستىق دەنساۋلىق ساقتاۋ باسقارماسىنىڭ زاماناۋي مەديتسينالىق تەحنولوگيالاردى ەنگىزۋگە دەگەن تالپىنىسىنا سۇيسىنە قارايمىن. بۇعان دەيىن سۋنچونحيان كلينيكاسىندا بىرنەشە شىمكەنتتىك دارىگەر بىلىكتىلىگىن ارتتىرۋعا مۇمكىندىك الدى. جالپى, قازىرگى تاڭدا ازيانىڭ تىنىق مۇحيتى ايماعىندا حالىقارالىق دەڭگەيدە بارياتريالىق وپەراتسيا جاسايتىن بار-جوعى 14 ادام بار. سول توپتىڭ قۇرامىنا مەن دە كىرەمىن. ءوزىم شىمكەنتكە ەكىنشى رەت كەلدىم. بۇل جولى 2 پاتسيەنتكە وتا جاسادىم. ارينە جەتىستىككە بىردەن جەتۋ قيىن. جاقسى ناتيجەگە جەتۋ ءۇشىن وپەراتسيالىق زالداردى زاماناۋي تەحنيكامەن جابدىقتاپ, الەمدەگى ەڭ بىلىكتى مامانداردان ۇيرەنۋ كەرەك. كۇردەلى مەديتسينالىق وپەراتسيا ىسىندە اسىعىستىق جاساۋعا بولمايدى. ءبىر ادام ءوز كۇشىمەن ءتىپتى ەڭ جەڭىل وپەراتسيانى دا جاساي المايدى, ونىڭ جانىندا مىندەتتى تۇردە ارنايى وقىتىلعان توپتىڭ بولۋى شارت. كەزىندە كورەيا مەن جاپونيادا بارياتريالىق وپەراتسيانى ءوز كۇشىمەن جۇرگىزۋگە دەگەن تالپىنىستار بولعان, بىراق ناتيجەسى كوڭىل كونشىتپەدى. ەڭ ماڭىزدىسى – دۇرىس باعىتتا قادام جاساۋ. وڭتۇستىكقازاقستاندىق دارىگەرلەردىڭ شەتەلدىك تاجىريبەنى مەڭگەرۋگە دەگەن ۇمتىلىسىن تولىق قولدايمىن. ولار بۇل سالادا ۇلكەن جەتىستىكتەرگە جەتىپ, وزىق تەحنولوگيالاردى تولىق يگەرە الاتىنىنا سەنىمدىمىن.
اڭگىمەلەسكەن
عالىمجان ەلشىباي,
«ەگەمەن قازاقستان»