كۇنى كەشە مەملەكەت باسشىسى نۇرسۇلتان نازارباەۆ الماتى وبلىسىنىڭ اۋماعىنان جاڭا اۋدان قۇرۋ تۋرالى جارلىققا قول قويىپ, ەل تاريحىنداعى ەلەۋلى وقيعانى جاريا ەتتى.
بۇل – جەتىسۋ جۇرتىنىڭ عانا ەمەس, جالپاق ۇلتتىڭ كوپتەن كۇتكەن جاڭالىعى ەدى. ال وبلىستىڭ شالعايداعى اۋدانىن مەكەن ەتكەن جەرگىلىكتى تۇرعىندار ەلباسىنىڭ جارلىعىن ىستىق ىقىلاسپەن قابىل الىپ, اقسارباس ايتىپ جاتىر.
جالپى, الماتى وبلىسىنىڭ قۇرامىنداعى ون جەتىنشى اۋدان بولىپ ەسەپكە كىرگەن اكىمشىلىك باسقارۋ اۋماعى وتكەن عاسىردىڭ توقسانىنشى جىلدارىنداعى وڭتايلاندىرۋ سالدارىنان جابىلىپ قالعان نارىنقول ءوڭىرىنىڭ نەگىزىندە اشىلدى. نارىنقول اۋماعى جەتىسۋدىڭ قىتاي حالىق رەسپۋبليكاسىمەن شەكتەسەتىن, وتانىمىزدىڭ وڭتۇستىك-شىعىسىنداعى شەكارالىق قاقپا بولىپ سانالادى. سول جىلداردا نارىنقول جانە كەگەن اۋداندارى بىرىكتىرىلىپ, رايىمبەك اۋدانى بولىپ قايتا قۇرىلعان بولاتىن. 1997 جىلى وڭتايلانعان اۋداننىڭ ورتالىعى كەگەن اۋىلىنا كوشىرىلىپ, بۇرىنعى نارىنقول اۋىلىنىڭ ورتالىق رەتىندەگى ورنى ەسكەرىلمەي قالعان-دى. ەندى ارادا شيرەك عاسىرعا جۋىق ۋاقىتتان كەيىن ەلىمىزدىڭ گەوساياسي كارتاسىندا ماڭىزدى ورىن الاتىن شەكارالىق ەلدى مەكەننىڭ مارتەبەسى پرەزيدەنت جارلىعىمەن ايقىندالىپ وتىر.
وسىلايشا, وبلىستاعى جەر كولەمى جاعىنان ىرگەلى اۋداننىڭ ءبىرى بولىپ كەلگەن رايىمبەك اۋدانى ەكىگە ءبولىنىپ, ورتالىعى كەگەن اۋىلى بولاتىن – كەگەن اۋدانى جانە ورتالىعى نارىنقول سەلوسى بولاتىن – رايىمبەك اۋدانى بولىپ قايتا قۇرىلىپ جاتىر. بۇعان دەيىن رايىمبەك اۋدانىنىڭ اۋماعى 14,2 مىڭ شارشى شاقىرىمعا جەتەتىن. جيىرما ءۇش اۋىلدىق وكرۋگكە قاراستى 54 ەلدى مەكەندە سەكسەن ەكى مىڭعا جۋىق تۇرعىن مەكەن ەتەتىن. ال مۇنىڭ ىشىندەگى 11 اۋىلدىق وكرۋگكە كىرەتىن 20 ەلدى مەكەن كەشە عانا پرەزيدەنت جارلىعىمەن اۋدان مارتەبەسىن يەلەنگەن نارىنقول ءوڭىرىنىڭ اۋماعىندا ەدى. ياعني ءبىر عانا نارىنقول وڭىرىندە 43,6 مىڭ تۇرعىن مەكەن ەتىپ, ءومىر سۇرۋدە.
نارىنقول دەمەكشى, جاڭا اۋداننىڭ ورتالىعىنا اينالعان بايىرعى اۋىل قازاق-قىتاي شەكاراسىنىڭ بويىندا ورنالاسقان. مۇنان بولەك اۋدانداعى 14 ەلدى مەكەن دە وسى شەكارا سىزىعىن بويلاي جاتىر. دەمەك, قازاقستان كارتاسىندا بەينەلەنەتىن جاڭا اۋداننىڭ اۋماعى وتانىمىزدىڭ قاۋىپسىزدىگى ءۇشىن ستراتەگيالىق ماڭىزعا يە بولىپ تابىلادى.
ايتپاقشى, ەل قۋانىشىن ەسەلەپ وتىرعان ماڭىزدى شەشىمنىڭ قابىلدانۋىنا باس باسىلىم – «ەگەمەن قازاقستان» دا ەلەۋلى ۇلەس قوسقانىن ايتا كەتۋىمىز كەرەك. وسىدان ءبىر جىلدان اسا مەرزىم بۇرىن گازەت بەتىندە «شەكارالىق اۋداندار: ءبىرى وزىپ, ءبىرى توزىپ تۇر...» دەگەن تاقىرىپپەن ماقالا جاريالانىپ, كوتەرىلگەن ماسەلە بويىنشا ۇكىمەت دەڭگەيىندە زەردەلەۋ جۇمىسى جۇرگىزىلگەن ەدى. ناتيجەسىندە ەلباسى جارلىعىمەن الماتى وبلىسىندا ون جەتىنشى اكىمشىلىك باسقارۋ نىسانى – ورتالىعى نارىنقول اۋىلى بولاتىن رايىمبەك اۋدانى قۇرىلىپ وتىر. باسىلىم ەلىمىزدىڭ شەكارالىق وڭىرلەرىندەگى جاعدايدى باستى نازاردا ۇستاپ, بارلىق وبلىستارداعى اۋدانداردىڭ الەۋەتى جايىندا ساراپتامالار بەرۋدى جالعاستىرىپ كەلەدى. «ەگەمەننىڭ» ەل ىشىندەگى وقىرماندارى تاراپىنان قىزۋ قولداۋ تاپقان شالعاي اۋىلداردىڭ ماسەلەسى ءبىز ءۇشىن وزەكتى تاقىرىپ بولىپ قالا بەرمەك.
لەبىزدەر لەگى
اماندىق باتالوۆ, الماتى وبلىسىنىڭ اكىمى:
– مەملەكەت باسشىسى نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ جارلىعىمەن وبلىسىمىزدا جاڭا اۋدان قۇرىلدى. ەلباسىنىڭ بۇل كورەگەن شەشىمىن جەتىسۋ جۇرتى شىنايى قۋانىشپەن قابىلدادى قازىر نارىنقول اۋىلىندا اكىمشىلىك باسقارۋدىڭ قىزمەتكە كىرىسۋىنە تولىق مۇمكىندىك بار. وسى جۇمادا اۋدانعا ارنايى كوميسسيا بارىپ, اۋقىمدى جۇمىستىڭ العىشارتتارىن قولعا الامىز. ورتالىقتىڭ اشىلۋى وڭىرگە جاڭا سەرپىلىس اكەلىپ, ەل دامۋىنا ءوز ۇلەسىن قوسادى. وبلىس تاراپىنان قاجەتتى جاعداي جاسالىپ, بارلىق قولداۋ كورسەتىلەتىن بولادى. بۇل شەكارالىق اۋدان بولعاندىقتان ونداعى حالىقتىڭ الەۋەتىن ەسكەرۋىمىز قاجەت. جاڭا اۋدان اۋىلعا جاستاردىڭ قايتىپ كەلۋىنە ۇيىتقى بولماق. سەبەبى مۇندا بيزنەس دامىپ, جاڭا جۇمىس ورىندارى اشىلادى. وسىلايشا شەكارا شەبىندەگى ەلدىڭ قاراسى كوبەيمەك.
ديقان كەنەباەۆا, زەينەتكەر, رايىمبەك اۋدانىنىڭ قۇرمەتتى ازاماتى:
– قازاق ەلىنە قۇتتى بولسىن ايتامىن. بۇل – ۇلكەن قۋانىش بولىپ وتىر. ويتكەنى, شەكاراداعى اۋداننىڭ قايتا قۇرىلۋى ەلىمىزدىڭ قاۋىپسىزدىگى مەن بولاشاعى ءۇشىن ماڭىزدى. وسى ءۇشىن ەلباسى نۇرسۇلتان ءابىش ۇلىنا انالىق العىسىمدى بىلدىرەمىن. ءوزىم ۇزاق جىل قىزمەت ەتكەن نارىنقول ءوڭىرىنىڭ ەسكەرۋسىز قالۋى جۇرەگىمدى اۋىرتاتىن ەدى. جاستار اۋىلدان كەتىپ, جەر بوس قالعانداي كورىنەتىن. ەندى اۋدان اشىلدى, ويداعى-قىرداعى ەلجاندى ازاماتتار تۋعان جەرىنە ورالسا دەيمىن. ەلىمىزدە شىنىمەن رۋحاني جاڭعىرۋ ءجۇرىپ جاتىر. تۋعان ەلدىڭ ءتۇتىنى ءتۇزۋ ۇشسىن!
ەلجان بەستىباەۆ, سۇمبە اۋىلىنىڭ تۇرعىنى, اۋداندىق ءماسليحات دەپۋتاتى:
– رايىمبەك اۋدانى ءبولىنىپ, ورتالىقتىڭ نارىنقول اۋىلى بولعاندىعى ءبىز سياقتى ەگىن ەگىپ, مال باققان جاندار ءۇشىن وتە ءتيىمدى. بۇرىن اۋدانعا, ودان ءارى وبلىسقا جەتۋ مۇڭ ەدى. اۋداننىڭ اشىلۋىمەن ءوڭىردىڭ دامۋىنا قاجەتتى قۇرىلىمدار دا كەلەتىنى ءسوزسىز. اسىرەسە, بانك, سالىق جۇيەسى, باسقا دا حالىققا قىزمەت كورسەتەتىن ورتالىقتاردىڭ قىزمەتىنە ءزارۋ ەدىك. وندىرگەن ءونىمدى دە الىسقا تاسيتىنبىز. ورتالىقتىڭ كەلۋى شارۋالاردىڭ جۇمىسىن جانداندىراتىنى انىق. ءبىزدىڭ سۇمبە اۋىلى – قازاقستاننىڭ ەڭ شەتكى ەلدى مەكەنى. قول سوزىم جەردە قىتاي تۇر. ەندەشە ەلباسىنىڭ جارلىعىن «عاسىر شەشىمى» دەۋگە بولاتىن شىعار. اۋىلداعى شارۋالارعا ءاردايىم قولداۋ ءبىلدىرىپ وتىراتىن وبلىس باسشىسى اماندىق عابباس ۇلىنا دا ريزامىز. جاڭا اۋداننىڭ دامۋىنا, ارىسى ەلدىڭ وركەندۋىنە ەڭبەك ەتەمىز. ءبىر ءتۇپ كارتوپتى ارتىق ەككەنىمىزدىڭ ءوزى ۇلكەن جەڭىس قوي.
قالماحانبەت مۇقامەتقالي, «ەگەمەن قازاقستان»
الماتى وبلىسى