مادەني مۇرامىز بولىپ سانالاتىن ەسكەرتكىشتەر ۋاقىت وتكەن سايىن تابيعات, ادام, قورشاعان ورتا فاكتورلارىنىڭ اسەرىنەن توزادى, ەسكىرەدى. ەلباسىنىڭ «بولاشاققا باعدار: رۋحاني جاڭعىرۋ» ماقالاسى بۇگىنگى كۇنى تاريح جانە مادەنيەت ەسكەرتكىشتەرىن قايتا جاڭعىرتۋ جولىندا ءوزىنىڭ سۇبەلى ۇلەسىن قوسىپ وتىر.
ەسكەرتكىشتەردىڭ ماڭىزدىلىعى مەن قۇندىلىعىن جوعالتپاي, قايتا قالپىنا كەلتىرەتىن عىلىم سالاسى «رەستاۆراتسيا» دەپ اتالادى. ەلىمىزدە وسى سالامەن مادەنيەت جانە سپورت مينيسترلىگىنە قاراستى «قازقايتاجاڭارتۋ» رەسپۋبليكالىق مەملەكەتتىك كاسىپورنى اينالىسادى. وسى ساتتە تاريحي-مادەني ەسكەرتكىشتەرگە كۇردەلى جوندەۋ, قايتا جاڭعىرتۋ جۇمىستارىن قارقىندى تۇردە جۇرگىزىپ وتىرعان اتالمىش كاسىپورىننىڭ باس ديرەكتورى جاندوس اۋباكىردى سوزگە تارتىپ, مەكەمە جۇمىسىمەن قالىڭ كوپشىلىكتى حاباردار ەتۋگە نيەتتىمىز.
– جاندوس ماعازبەك ۇلى, اڭگىمەمىزدى قازاقستانداعى رەستاۆراتسيا جايلى, ءوزىڭىز باسقارىپ وتىرعان مەكەمەنىڭ اينالىساتىن مىندەتتەرى تۋرالى اقپارات بەرۋدەن باستاپ, وربىتسەك. سەبەبى بىلايعى جۇرتتىڭ ءبىرازى بۇل مەكەمەنىڭ قىزمەتىنەن حابارسىز ەكەنى راس...
– راسىندا دا, بىلتىر وسى قىزمەتكە تاعايىندالعان كەزدە, رۋحانيات سالاسىنان تىسقارى جەردە ەڭبەك ەتەتىن كەيبىر تانىستارىمنىڭ: «قانداي رەستاۆراتسيالىق جۇمىس جاسايسىڭدار, مەكەمەنىڭ ەرەكشەلىگى نەدە؟» دەپ سۇراعانىنان كاسىپورنىمىزدىڭ تىنىس-تىرشىلىگىنەن كوپشىلىكتىڭ بەيحابار ەكەنىن بايقادىم. الەمگە ايگىلى ءحىح عاسىردىڭ سوڭىندا سالىنعان, قۇراستىرۋشىسى گۋستاۆ ەيفەلدىڭ اتىمەن اتالعان مۇناراسى بار, مادەنيەت جانە تاريح ەسكەرتكىشتەرىنە باي ەل فرانتسۋزدار «رەستاۆراتسيا» سوزىنە «قۇندى جاعدايعا كەلتىرۋ, باعاسىن قالىپقا كەلتىرۋ» دەپ انىقتاما بەرگەن ەكەن. قازاقستاننىڭ بارلىق وڭىرلەرىندە عانا ەمەس, جاقىن جانە الىس شەتەلدەردە دە رۋحانياتىمىزعا قاتىستى تاريحي ەسكەرتكىشتەر مەن مادەنيەت وشاقتارىن قايتا جاڭعىرتۋ ىسىمەن شۇعىلدانىپ كەلە جاتقان «قازقايتاجاڭارتۋ» كاسىپورنىنىڭ تاريحى 1972 جىلدان باستالادى. جۇمىسىمىزدىڭ نەگىزگى باعىتتارى: تاريح, مادەنيەت جانە ساۋلەت ەسكەرتكىشتەرىن جوندەۋ, قايتا قالپىنا كەلتىرۋ, كونسەرۆاتسيا بويىنشا جۇمىستار جاساۋ, رەگەنەراتسيالاۋ جانە مۇراجايلاندىرۋ, عىلىمي-زەرتتەۋ جۇمىستارىن جۇرگىزۋ, ەسكەرتكىشتەردىڭ جيناعىن دايىنداۋ, قازاقستان رەسپۋبليكاسى جانە شەتەلدەردە مونۋمەنتالدى ەسكەرتكىشتەر ورناتۋ بولىپ تابىلادى. كاسىپورىن قىزمەتىنىڭ باستى ماقساتى دا – عىلىمي نەگىزدە مادەني مۇرانى ساقتاۋ جانە دامىتۋ.
ەڭ العاش جۇمىسىن ترەست رەتىندە باستاعان كاسىپورىننىڭ بۇگىنگى تاڭدا قازاقستاننىڭ تاراز, تۇركىستان, قىزىلوردا, ورال قالالارىندا بولىمشەلەرى جانە الماتى قالاسىندا عىلىمي-زەرتتەۋ جانە جوبالاۋ ينستيتۋتى بار.
– «رۋحاني جاڭعىرۋ» باعدارلاماسىندا تەرەڭىرەك قوزعالعان «قازاقستاننىڭ كيەلى جەرلەرىنىڭ گەوگرافياسى» ماسەلەسىنىڭ ءبىر قىرى «قازقايتاجاڭارتۋ» مەكەمەسىنە دە كەلىپ تىرەلەدى. بۇل باعىتتاعى جۇمىستارىڭىزدى قالاي ۇيلەستىرەسىزدەر؟
– بابالارىمىزدىڭ نايزانىڭ ۇشىمەن, بىلەكتىڭ كۇشىمەن قورعاپ, التاي مەن اتىراۋدىڭ اراسىندا, الاتاۋ مەن ۇلىتاۋدىڭ, قاراتاۋ مەن شىڭعىستاۋدىڭ, ەسىل مەن ەرتىستىڭ بويىندا اماناتقا قالدىرعان ۇلان-بايتاق جەرىمىز تاريح جانە مادەنيەت, ساۋلەت ەسكەرتكىشتەرىنە باي. وسى باعزىنىڭ كوزىندەي اسىل قۇندىلىقتارىمىزدى قورعاپ, بولاشاق ۇرپاققا قاز-قالپىندا جەتكىزۋ ءبىزدىڭ اسىل بورىشىمىز. قانشاما عاسىرلىق تاريحتى بويىنا جيناقتاعان, ارحەولوگيالىق زەرتتەۋلەر ارقىلى قۇپيا سىرى اشىلا باستاعان كونە قالالار قۇرىلىسىن بۇگىنگى بۋىنعا مەيلىنشە سىنىن دا بۇزباي جاڭعىرتا وتىرىپ, ەرەكشەلىكتەرىن دە ساقتاپ كورسەتۋ كاسىپورىننىڭ العا قويعان باستى مىندەتتەرىنىڭ ءبىرى.
«مادەني مۇرا» باعدارلاماسى اياسىندا كاسىپورىن 150-گە تارتا ەسكەرتكىشتى قايتا جاڭارتۋدان وتكىزدى. بۇگىندە قىزمەتىن مينيسترلىكتىڭ ستراتەگيالىق جوسپارى شەڭبەرىندە جالعاستىرىپ كەلە جاتقان وسى ىزگى ىستەردىڭ جالعاسىن تابۋى, ءۇردىسى ۇزىلمەگەندىگى كونەنىڭ كوزى مەن عالىمنىڭ ءسوزى ولمەيتىندىگىنىڭ ناعىز ايعاق-دالەلى بولسا كەرەك. تاريح جانە مادەنيەت ەسكەرتكىشتەرىنە ارنالعان جۇمىستار تەك ەلىمىزدە عانا ەمەس, ەگيپەت, سيريا جانە موڭعوليادا دا جۇرگىزىلگەن. سونىمەن قاتار قازاقتىڭ باس اقىنى اباي قۇنانباي ۇلىنىڭ كورشى رەسەي ەلىنىڭ استاناسى ماسكەۋ قالاسىندا ورنالاسقان ەسكەرتكىشى دە قايتا جاڭعىرتىلدى.
ەلباسىنىڭ «بولاشاققا باعدار: رۋحاني جاڭعىرۋ» ماقالاسى بۇگىنگى تاڭدا ەلىمىزدەگى تاريح ەسكەرتكىشتەرى مەن مادەني وشاقتارىن قايتا جاڭعىرتۋعا ايرىقشا ىقپال ەتىپ وتىر.
– مەكەمەنىڭ نەگىزگى مىندەتى – ەسكەرتكىشتەردى قايتا جاڭعىرتۋ. ول تەك رەستاۆراتسيامەن عانا اينالىسا ما؟ وسى ءبىر جۇمىستى اتقاراتىن ماماندار بىلىكتىلىگىنە تولىقتاي سەنىم ارتۋعا بولا ما؟
قانداي دا ءبىر نىساندى قايتا جاڭعىرتۋ كەزىندە قۇيمالى بۇيىمداردى, تاستان قاشالعان, اعاشتان جاسالعان, كەراميكالىق, زەرگەرلىك بۇيىمداردى, جيھازداردى جانە تاعى باسقا كوپتەگەن دۇنيەلەردى قايتا جاڭعىرتۋ قاجەتتىگى تۋىندايدى. قازىرگى تاڭدا وسى اتالعان جۇمىستاردى ىسكە اسىرۋعا پايدالاناتىن الماتى قالاسىندا ءوزىمىزدىڭ شەبەرحانا تسەحىمىز جانە پلاستيك ەسىك-تەرەزە دايىندايتىن قۇرىلعىمىز بار. وسىعان قوسا, تۇركىستان قالاسىندا قىش قۇياتىن تسەحىمىز بار. تاريحتان بىلەتىنىمىزدەي, زامانىندا دۇزەن كەسەنەسىن تۇرعىزۋ ءۇشىن العاش قۇيىلعان كىرپىش ناشار شىعىپ, كىرپىش قۇيۋ جانە ونى كۇيدىرۋ تاسىلدەرىن كەسەنە سالۋشى ارنايى تۇركىستان قالاسىنا بارىپ ۇيرەنىپ كەلگەن. بۇل ءحىح عاسىردىڭ اياق شەنىندە بولعان وقيعا. ودان بەرى تۇركىستاندا كىرپىش قۇيۋ, كۇيدىرۋ ءىسى دامىماسا, كەرى كەتكەن جوق. سول تۇركىستان قالاسىندا ورنالاسقان تسەحتان قازاقستاننىڭ بارلىق قالالارىنداعى قايتا جاڭعىرتۋ جۇمىستارى جۇرگىزىلىپ جاتقان نىساندارعا كىرپىش دايىندالادى.
ال نىسانعا قايتا جاڭعىرتۋ جۇمىسىن جۇرگىزۋ ءۇشىن جوبا اۆتورى بارلىق مالىمەتتەردى جيناپ, جىكتەپ, سارالاپ, وي ەلەگىنەن وتكىزەدى. ەسكەرتكىشتىڭ سالىنۋ تاريحى, توزۋىنا اسەر ەتكەن فاكتورلار بارلىعى دا ەسەپكە الىنادى.
– «قازقايتاجاڭارتۋ» كاسىپورنىنىڭ جالپى بۇرىنعى كەڭەستىك ەلدەردەگى وسى تەكتەس مەكەمەلەرمەن سالىستىرعانداعى ورنى قانداي؟
– ەلىمىزدە 25 000-نان استام تاريحي-مادەني ەسكەرتكىش بار. تاريح جانە مادەنيەت ەسكەرتكىشتەرىنىڭ سانى جاعىنان تمد ەلدەرى اراسىندا العاشقى بەستىككە ەنەمىز. سول شەپتەن قالماۋ ءۇشىن, ەسكەرتكىشتەردىڭ تاريح شاڭىندا, نە بولماسا تاسادا قالماۋى ءۇشىن بۇگىنگى كۇنى 25 تاريح جانە مادەنيەت ەسكەرتكىشتەرىنە قايتا جاڭعىرتۋ جۇمىستارىن جۇرگىزۋدى باستاعالى وتىرمىز. بىلتىر 25 تاريح جانە مادەنيەت ەسكەركىشتەرىنە جوسپارلانعان رەستاۆراتسيا جۇمىستارى جاسالعان بولاتىن. وسى ەسكەركىشتەردىڭ قاتارىندا اتى قازاق جۇرتشىلىعىنا عانا ەمەس, الەمگە ءماشھۇر ارىستان باب كەسەنەسى, قوجا احمەت ياساۋي كەسەنەسى, اباي قۇنانباي ۇلىنىڭ مەموريالدىق كەشەنى دە بار. ناقتىلاپ ايتاتىن بولساق, 2017 جىلى الماتى قالاسىندا ورنالاسقان «مادەنيەتتەردى جاقىنداستىرۋ» ورتالىعىندا, ورتالىق مۋزەيدە قايتا قالپىنا كەلتىرۋ جۇمىستارى جۇرگىزىلدى.
ورتالىق قازاقستانداعى دۇزەن كەسەنەسىندە, ماڭعىستاۋداعى سيسەم اتا قورىمىندا, كونە بەينەۋ قورىمى جانە بەكەت اتا مەشىتىندە, وڭتۇستىكتەگى وتىرار, تۇركىستان, ساۋران, كۇلتوبە قالاشىقتارىندا, اپپاق يشان ساۋلەت كەشەنىندە, نوعاي يشان مەشىتىندە, قوستانايداعى ەكىدىن نىساندارىندا, قىزىلورداداعى قازالى عانيباي ۇيىندە, سولتۇستىكتە قاراساي مەن اعىنتاي باتىرلاردىڭ مەموريالدىق كەشەنىندە, جامبىل وبلىسىندا اقىرتاس ساۋلەت-ارحەولوگيالىق كەشەنىندە, شوقاي داتقا كەسەنەسىندە, قاراحان مەن ايشا ءبيبى كەسەنەلەرىندە, تاراز, اقتوبە قالاشىقتارىندا, اتىراۋدا سارايشىق قالاشىعىندا قايتا جاڭعىرتۋ جۇمىستارى جۇرگىزىلدى.
– تاريح جانە مادەنيەت ەسكەرتكىشتەرىن قايتا جاڭعىرتۋ كەزىندە قانداي عىلىمي, تاريحي دەرەكتەرگە سۇيەنەسىزدەر؟
مادەني ەسكەرتكىشتەردى, عيماراتتاردى, تاريحي جادىگەرلەردى قايتا قالپىنا كەلتىرۋ جۇمىستارىن جۇرگىزۋ بارىسىندا مىندەتتى تۇردە ارحيۆتەردەگى عىلىمي قۇجاتتاردى زەرتتەپ, وسى سالادا قىزمەت اتقارىپ جۇرگەن زەرتتەۋشىلەر مەن عالىمدارمەن بىرىگە وتىرىپ جۇمىس ىستەيمىز. ءار جۇمىستى جوسپارلاۋ بارىسىندا جوبا جاساۋشىلارىمىز ەلىمىزدەگى جانە شەت ەلدەردەن تابىلعان دەرەكتەرگە, ماعلۇماتتارعا سۇيەنەدى. ساۋلەتشىلەر مەن قۇرىلىسشىلارىمىز عىلىمي نەگىزدە جاسالىنىپ ۇسىنىلعان جوبا نەگىزىن قاتاڭ تۇردە باسشىلىققا الادى. كونسەرۆاتسيا جۇمىستارىن جۇرگىزۋ بارىسى دا جۇيەلى كەزەڭدەرمەن ءوربىپ, ىسكە اسادى. زيالى قاۋىم وكىلدەرىنىڭ پىكىرلەرى, ەل اۋزىندا ساقتالعان اڭىز-اڭگىمەلەردى دە نازاردان تىس قالدىرمايمىز. تاريحي ماڭىزى بار نىساندار مەن ەسكەرتكىشتەردى قايتا قالپىنا كەلتىرۋ بارىسىندا قاجەتتى زاڭدىلىقتار مەن بەلگىلەنگەن تالاپتار قاتاڭ ساقتالادى.
اڭگىمەلەسكەن ايگۇل احانبايقىزى, «ەگەمەن قازاقستان»