جاقىن كۇندەردە ەلىمىز قازاقستان تاۋەلسىزدىگىنىڭ 20 جىلدىعىن اتاپ وتپەك. ارينە, بۇل مەرزىم تاريح «دوڭعالاعى» ءۇشىن اسا كوپ ۋاقىت ەمەس. دەسەك تە, 20 جىل – تاۋەلسىزدىكتىڭ بۋىنى قاتىپ, ونىڭ قالىپتاسىپ, مەملەكەتتىڭ كەلەشەك باعىت-باعدارىن, ساياسي فيلوسوفياسىن ايقىنداۋ ءۇشىن جەتكىلىكتى كەزەڭ.
«تاۋەلسىزدىك العالى بەرى نەگە قول جەتكىزدىك؟ ساياسات, ەكونوميكا, الەۋمەت, ونەر مەن عىلىم, ادەبيەت پەن مادەنيەت سالاسىندا قانداي جەتىستىكتەرگە يە بولدىق؟ مەملەكەتىمىز قاي باعىتتا جانە قالاي دامىپ كەلەدى؟ ەلدىڭ ەرتەڭى قانداي بولماق؟ ەندى 20, 30 نە 40 جىلدان سوڭ قانداي ءوزگەرىستەر ورىن الماق؟» دەگەن ساۋالدار اركىمدى مازالايدى. بۇعان بىرلەسە جاۋاپ ىزدەيتىن كەز جەتتى.
حالقىمىز «بىرلىك بار جەردە تىرلىك بار», دەي وتىرىپ, ءبىرلىكتىڭ قانشالىقتى ماڭىزدى ەكەندىگىن عانا ايتىپ قويماي, ول بولماعان جاعدايدا قانشالىقتى قاۋىپتى ەكەنىن دە مەڭزەگەن. راسىندا دا مىناۋ ءبىزدىڭ سىلكىنىستەرگە تولى زامانىمىزدا بىرلىكسىز العا جىلجۋ ءتىپتى مۇمكىن ەمەس.
سول سەبەپتى ءبىزدىڭ ەل ءۇشىن بىرلىك ەرەكشە قاستەرلى ۇعىم. وزىمىزگە بەلگىلى, ءبىز بىرلىكتىڭ ارقاسىندا الاڭسىز جۇمىس ىستەپ, العاشقى قيىن-قىستاۋ كەزەڭدى ارتقا تاستاۋعا قول جەتكىزدىك. تاۋەلسىزدىك ورنىعۋىنىڭ ەڭ قيىن جىلدارىندا حالىقتىڭ كەمەلدىگى مەن ەلدىڭ تۇڭعىش پرەزيدەنتى – نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى نازارباەۆتىڭ قايراتكەرلىگى ءناتيجەسىندە قازاقستاندا ەتنوسارالىق جانجال مەن قوعامنىڭ بولىنۋىنە جول بەرىلگەن جوق. ءجانە بۇل ۇدەرىسكە ءوز ەلىنىڭ, ۇلتىنىڭ تاعدىرىنا الاڭدايتىن ازاماتتاردىڭ ارقايسىسى ۇلەس قوستى, قوسىپ كەلەدى دە. ەڭ باستىسى, تاۋەلسىزدىكتى باياندى ەتۋدىڭ العىشارتتى جاسالدى, دەموگرافيالىق جاعىنان حالقىمىزدىڭ سانى ۇلعايدى. ال ءبىز قازاقتار سانى 40 پايىزعا جەتەر-جەتپەس بولعاندا تاۋەلسىزدىك دەكلاراتسياسىن جاريالاعان حالىق ەدىك. وعان جەتكىزگەن تاعدىرعا ءالى دە قارىزدارمىز.
سوندىقتان, تاۋەلسىزدىگىمىزدى جاريالاعان جانە ءوز مەملەكەتتىلىگىمىزدى قالىپتاستىرعان العاشقى كەزەڭدەردە ءبىزدىڭ باستى مىندەتىمىز – ەتنوسارالىق توزىمدىلىك پەن كەلىسىم نەگىزىندە قوعامدى ۇيىستىرۋ بولدى. ال ەل دامۋىنىڭ جاڭا كەزەڭىندە, ستراتەگيالىق باسىمدىق رەتىندە, قوعامنىڭ بارلىق ازاماتتارى مويىنداعان ورتاق قۇندىلىقتار مەن قاعيداتتارعا نەگىزدەلگەن ۇلت بىرلىگىنە جەتۋ ماقساتى تۇردى. وسىلايشا, «قازاقستاننىڭ ۇلت بىرلىگى دوكتريناسى» ومىرگە كەلدى. دوكترينانىڭ قاجەتتىلىگى, ءسويتىپ, ءومىردىڭ وزىنەن, عاسىرلاردىڭ كوزىنەن, تاعدىرىمىزدىڭ شەشۋشى ءبىر كەزىنەن, ياعني تاريح لوگيكاسىنان تۋىنداعان ەدى. «ويتكەنى, بىرلىكسىز – ۇلت جوق, ۇلتسىز – مەملەكەت جوق. ال مەملەكەتسىز بولاشاق جوق» دەلىنگەن اتالمىش قۇجاتتا.
سونىمەن, قازاقستاننىڭ ۇلت بىرلىگىنىڭ قاعيداتتارى قانداي؟ بىرىنشىدەن, «قازاقستان رەسپۋبليكاسى قازاق حالقىنىڭ سان عاسىرلىق مەملەكەتتىلىگىنىڭ قۇقىقتىق, تاريحي جالعىز دارا مۇراگەرى جانە ونىڭ ساياسي, مەملەكەتتىك قۇرىلىمىنىڭ تابيعي جالعاسى بولىپ تابىلادى. «تاۋەلسىزدىك پەن بايىرعى قازاق جەرىندە قۇرىلعان مەملەكەتتىلىگىمىزدى دامىتۋ – ءبىزدىڭ باستى قۇندىلىعىمىز بولىپ تابىلادى», دەپ اتاپ كورسەتىلگەن ەلباسى ماقۇلداعان قۇجاتتا. ەكىنشىدەن, ءبىزدىڭ ۇلتتىق بىرلىگىمىز, بارلىق قازاقستان ازاماتتارىنىڭ تاعدىرىنىڭ ورتاقتىعىنا نەگىزدەلگەن. ول ورتاق تاعدىر بارشامىزدىڭ ورتاق تاڭداۋىمىزدىڭ ارقاسىندا كەلدى. جانە ەڭ اياۋلى سەزىمدەردىڭ ءبىرى وتانداستىق سەزىمىنە بولەدى. «سەبەبى, ءبىزدىڭ ورتاق ەلىمىز, ورتاق وتانىمىز بار, ول – تاۋەلسىز قازاقستان. تاريحي تاعدىرىمىزدىڭ ورتاقتىعىن ءتۇسىنۋ جانە وسى تاڭداۋدى تۇيسىنە ءبىلۋ – ەلدىڭ بارشا ازاماتىن بىرىكتىرەتىن ەڭ باستى نەگىز» دەلىنگەن دوكترينادا. ياعني, ەلى ءبىردىڭ – تاعدىرى ءبىر دەپ ءتۇيىندەۋگە بولادى. بۇل قازاقستاندى «ەلىم, وتانىم» دەپ تانيتىن, مەملەكەتتىك ءتىلدى مويىنداپ, زاڭ ءداستۇرىن قادىرلەپ-قاستەرلەيتىن ازاماتتىڭ بۇل ەلمەن تاعدىرى دا ءبىر دەگەن ءسوز. ءۇشىنشىدەن, ول ءمۇمكىندىكتەر تەڭدىگى قاعيداتى. دەمەك, قوعامنىڭ بارلىق ازاماتتارىنا مەملەكەت تاراپىنان بىردەي تەڭ, ءارى ادىلەتتى مۇمكىندىك جاسالۋى ءتيىس. بۇل «قاعيدات – ەتنوستىق, بولماسا باسقا دا شىققان تەگىنە, ءدىني ۇستانىمىنا جانە الەۋمەتتىك جاعدايىنا قاراماي بارلىق ازاماتتارعا تەڭ ءمۇمكىندىك بەرۋ» دەپ اتاپ كورسەتىلگەن اتالمىش قۇجاتتا. ءتورتىنشىدەن, قاي ۇلتتى بولسا دا ۇيىتاتىن, ءبىرتۇتاستىققا بىرىكتىرە الاتىن كۇش – ول رۋحاني باستاۋ. سەبەبى, حالىقتىڭ رۋحى كۇشتى بولعان سايىن, ونىڭ مەملەكەتتىلىگىنىڭ دە بولاشاعى ارتا تۇسەدى.
ۇلتتىق رۋح قاي حالىقتىڭ بولسا دا ونىڭ وزىندىك ساناسىنىڭ نەگىزى سانالادى, مىڭداعان جىلدىق داستۇرگە, قۇندىلىقتار مەن مادەنيەتكە, تىلگە سۇيەنەدى. ولاي بولسا, ءبىزدىڭ دە ءتىلىمىز, ءداستۇرلى قۇندىلىقتار مەن قايتالانباس ءتول مادەنيەتىمىز حالقىمىزعا جۇزدەگەن جىلدار بويى دەمەۋ بولدى, ونى قۇرىپ كەتۋدەن امان ساقتاپ قالدى. سوندىقتان دا ۇلتتىق مادەنيەتىمىزدى دامىتۋ, ءداستۇر مەن ءتىلدى جاڭعىرتۋ, ءارى قولدانۋ اياسىن كەڭەيتۋ, ۇلتتىق قادىر-قاسيەتتى نىعايتۋ – مەملەكەتىمىزدىڭ ەڭ ماڭىزدى ءمىندەتتەرىنىڭ ءبىرى.
تاۋەلسىزدىكتى قاشاندا قورعاۋعا ءتيىسپىز. وعان بارلىق ازاماتتاردىڭ قاۋقارى مەن الەۋەتى, ناتيجەلى ارەكەتى كەرەك.
دوسمۇحامەت نۇر – احمەت, تۇركى اكادەمياسىنىڭ ءبىرىنشى ۆيتسە-پرەزيدەنتى, فيلوسوفيا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى.