«التىن الماستىڭ» العاشقى ءونىمى
مويىنقۇم اۋدانىنداعى اقباقاي كەن ورنىنداعى «التىن الماس» فابريكاسى» كومپانياسى سالتاناتتى جاعدايدا ىسكە قوسىلعالى بەرى بىرەر ايدىڭ ءجۇزى بولدى. جوبانىڭ باستالۋىنا «تەلەكوپىر» ارقىلى مەملەكەت باسشىسى ءسات ساپار تىلەدى. ويتكەنى, وتكەن جىلدىڭ قىركۇيەگىندە وبلىسقا كەلگەن ساپارىندا ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆ اقباقايدان سالىناتىن جاڭا التىن شىعارۋ فابريكاسىنىڭ قۇرىلىس جوباسىن ماقۇلداعان بولاتىن. ال ءبىز بۇل زاماناۋي جوبانى 9 ايدا اياقتادىق. جوبانىڭ قۇنى 100 ميلليون اقش دوللارىن قۇرادى. بۇل قىرۋار قارجىنىڭ 55 ميلليونى – فابريكانى مودەرنيزاتسيالاۋعا جانە 50 ميلليونى – كەن ورنىن اشۋ مەن وڭدەۋ جۇمىستارىنا جۇمسالدى. جوبانى قارجىلاندىرۋعا تاۋەكەل ەتكەن ەۋرازيالىق بانككە العىسىمىز شەكسىز. «اقباقاي كلاستەرى» دەپ اتالاتىن شيكىزات بازاسىنىڭ الدىن الا جاسالعان قۇنى 100 تونناعا جۋىق «اسىل تەمىردەن» تۇرادى. بۇل كەندى ايماقتا «اقباقايمەن» بىرگە «سۆەتينسكوە», «بەسكەمپىر» جانە «كارەرنوە» دەپ اتالاتىن كەن ورىندارى دا قاتار ورنالاسقان. كاسىپورىندى قايتا تۇلەتۋ وسى كەن ورىندارىن يگەرۋ ءۇشىن ەكونوميكالىق جانە ينفراقۇرىلىمدىق تىرەك بولىپ تابىلماق. سوندىقتان, اتالمىش كومپانيا دۋمان-شۋاق كەن ورنىنىڭ بايلىعىن يگەرۋ قۇقىن قولعا الۋعا دا تالپىنىس جاساۋدا. بۇرىنعى كومبيناتتىڭ ينەمەن قۇدىق قازعانداي تىرلىگىنە قاراعاندا قايتا تۇلەگەن زاۋىتتان جاڭا سەرپىلىستى انىق بايقاۋعا بولادى. مىسالى, بۇرىن ءبىر جىلدا 240 توننا شيكىزات وڭدەلسە, قازىر ونىڭ ورنىنا 1 ميلليون توننا شيكىزات وڭدەلۋدە. قالدىق تا از. ناتيجەسىندە جىلىنا 2,8-3 توننا التىن وندىرۋگە تولىق نەگىز بار. زاۋىتتىڭ ءزارۋ قۇرال-جابدىقتارى وسى سالاعا ەرتەدەن بەيىمدەلگەن رەسەي مەن وڭتۇستىك افريكا ەلدەرىنەن الىنعان. شاحتا جۇمىسىنا كانادا ەلىندەگى التىن كەنىشتەرىندە قولدانىلاتىن بۇرعىلاۋ ماشيناسى جەگىلگەن. بۇل – التىن وندىرۋدەگى ەڭ سوڭعى الەمدىك ادىستەر. زاۋىتتاعى جاڭا تەحنولوگيانىڭ ارقاسىندا, ايتالىق, مەتاللۋرگيالىق ءونىم دايىنداۋداعى اسا جوعارى بولىستەر جاسالىپ, بۇرىن شىعارىلىپ كەلگەن فلوتوكونتسەنتراتتاردىڭ ورنىنا ەندىگى كەزەكتە وتە ساپالى دورە كەسەكتى التىنى شىعارىلا باستاعان.ديار قاناشەۆ, «التىن الماس» اق-تىڭ باسقارما باستىعى.
دەرەك پەن دايەك كەن ورنى نەگىزى 5 تىك قۇلايتىن (باستى, تۇكەن, ت. ب.) جانە 9 كولبەۋ جاتقان جەلىلەردەن تۇرادى. جەلىلەردىڭ ۇزىندىعى 250 مەتردەن 600 مەترگە دەيىن قالىڭدىعى 1,5 سانتيمەترەن 2 مەترگە جەتەدى. * * * مويىنقۇم وڭىرىندەگى التىن ءوندىرەتىن ءىرى كەن ورنىنا ونەر دەسە ىشكەن اسىن جەرگە قوياتىن ۇلتجاندى گەولوگ د. دۇيسەنبەكوۆ 1968 جىلى «اقباقاي» دەگەن حالىق ءانىنىڭ اتىن قويىپتى. * * * كەنتاس 900-1300 مەتر تەرەڭدىككە دەيىن تارالعان. كەن ءتۇزىلۋ پروتسەسى گاببروپورفيريت جانە اشافيت دايقالارى جىنىستاردى جارىپ شىققاننان كەيىن, التىن سۇرمەلى مينەرالدانۋمەن اياقتالعان. * * * كەن قىزىلجار ءينترۋزيۆتى كەشەنىنىڭ ىشىندە جانە دەۆون جانارتاۋ تاستەكتى شوگىندى جىنىستارىنىڭ بويىندا قالىپتاسقان. * * * كەن ورنىندا التىننىڭ 4 ءتۇرى كەزدەسەدى: 1) ارسەنوپيريت مينەرالى بويىنداعى ۇنتاق ديسپەرەستى التىن; 2) كۆارتستاعى سەپپە, ۇيا, جەلى تۇرىندە شوعىرلانعان بوس التىن (ولشەمدەرى 0,01-0,1مم.-دەن بىرنەشە مم.-گە دەيىن); 3) كۆارتس-كاربوناتتى جەلىلەردەگى تۇيىرشىك جانە قابىرشاق تۇرىندەگى التىن; 4) گيپەرگەندىك پروتسەسپەن بايلانىستى قابىرشاقتى جانە دەندريتتى التىن. التىننىڭ ورتاشا مولشەرى جەر بەتىندە جاقىن ارالىقتا اسا جوعارى – 60 – 109گ/ت, ال 500-600 م. تەرەڭدىكتە 7-10 گ/ت-عا دەيىن تومەندەيدى دەيدى ەنتسيكلوپەديا مالىمەتى. * * * اقباقاي كلاستەرى شيكىزات بازاسىنىڭ الدىن-الا جاسالعان باعاسى 100 تونناعا جۋىق اسىل مەتالدان تۇرادى. * * * ايماقتا اقباقاي, سۆەتينسكوە, بەسكەمپىر, كارەرنوە كەن ورىندارى ورنالاسقان. * * * قازاقستان ايماقتارىندا نەگىزگى التىن كەنىشىن قايتا تۇلەتۋ كەلەشەكتە جەرگىلىكتى كەن ورىندارىنىڭ ونىمدىلىگىن 10 ەسەگە دەيىن ارتتىرۋعا مۇمكىندىك بەرەدى. كاسىپورىن جىل سايىن 2,8 توننا التىن شىعارۋعا جاعداي جاسايدى. * * * جوبا مەملەكەتتىك ۇدەمەلى يندۋستريالىق-يننوۆاتسيالىق دامۋ باعدارلاماسى شەڭبەرىندە 2011 جىلدىڭ العاشقى جارتىجىلدىعىندا جۇزەگە اسىرىلعان ءۇش جوبانىڭ ءبىرى. * * * «التىنالماس» زاۋىتى ءوڭىر ەكونوميكاسىن دامىتۋعا قوماقتى ۇلەس قوسىپ, وبلىس بيۋدجەتىنە جىل سايىن 15 ملن. اقش دوللارىنا جۋىق كىرىس اكەلەدى دەيدى ماماندار. كەنتتىڭ اجارى اشىلىپ كەلەدى اقباقاي كەنتىندە الەۋمەتتىك ءتۇيىندى ءماسەلەلەر دە وڭ شەشىمىن تابا باستادى. كەنشىلەر كومەگىنىڭ ارقاسىندا اۋىل وقۋشىلارى بۇگىندە جاڭا مەكتەپتە ءبىلىم الۋدا. مەكتەپ جانىنان سپورتقا قۇشتار وقۋشىلار ءۇشىن بوكس سەكتسياسى اشىلعان. ال اۋىل تۇرعىندارى ءۇشىن مونشا سالىنىپ, ءتارتىپ ساقشىلارىنىڭ مەكەمەسى كۇردەلى جوندەۋدەن وتكىزىلگەن. زاۋىت جۇمىسشىلارىنىڭ قاتارى اۋدان تۇرعىندارىمەن تولىعىپ كەلەدى. كەنىشتە بۇگىندە 450 جاڭا جۇمىس ورنى اشىلعان. «سارىبۇلاق-2» جەر استى سۋ كوزىنەن 75 كيلومەترلىك سۋ قۇبىرى تارتىلۋدا. بۇل قۇرىلىس جۇمىسى جىل اياعىنا دەيىن اياقتالىپ, الداعى ۋاقىتتا اۋىل تۇرعىندارى مەن زاۋىت جۇمىسشىلارى قاجەتتى تازا اۋىز سۋمەن تولىقتاي قامتاماسىز ەتىلەتىن بولماق. ابدىعالي ابدىرازاقوۆ, اقباقاي كەنتتىك وكرۋگىنىڭ اكىمى. ءبىر جىلدا 3 توننا التىن! ءبىزدىڭ فابريكانىڭ جۇمىسشىلارى وتكەن ايدا 90 كيلوگرامم ءونىم شىعاردى. ال جىلىنا 3 توننا التىن وندىرەمىز. بۇل جاڭا جوبا بويىنشا قول جەتكەن جەتىستىك. «الماقتىڭ دا سالماعى بار» دەيدى حالىق. فابريكامىز جىلىنا 3 ميلليارد تەڭگە كولەمىندە سالىق تولەيدى. فابريكاداعى ورتاشا ايلىق 90 مىڭ تەڭگەنى قۇرايدى. جۇمىسشىلاردىڭ 258-ءى جەرگىلىكتى تۇرعىندار. جۇمىسشىلاردىڭ بارلىعىنا ارنايى كيىم مەن تاماق تەگىن بەرىلەدى. اقباقاي كەنتى تۇرعىندارى ىشەتىن تازا اۋىز سۋدى كاسىپورىن ساتىپ الىپ بەرەدى. بۇگىندە كەنتتى اباتتاندىرۋ جۇمىستارى قولعا الىنىپ, ءتۇرلى ءمادەني ءىس-شارالار ءجيى ۇيىمداستىرىلۋدا. نادەجدا شادرينا, اپپاراتشى. ايقارما بەتتى دايىنداعان «ەگەمەن قازاقستان» گازەتىنىڭ جامبىل وبلىسىنداعى مەنشىكتى ءتىلشىسى كوسەمالى ساتتىباي ۇلى.