جارتى عاسىرداي بۇرىن ەسىك قورعانىنان تابىلعان «التىن ادام» – قازاقتى الەمگە ايگىلەگەن قۇندى جادىگەر ەدى. قۇپياسىن ىشكە بۇككەن كارى تاريح قايتا جاڭعىردى. سول ارقىلى ۇلى دالامىزدا ۇلكەن وركەنيەتتىڭ سالتانات قۇرعانى دالەلدەندى. اتا-بابامىزدى تانىدىق. بويىمىزدى ماقتانىش سەزىمى كەرنەدى. «التىن ادام» – ەگەمەندى ەلىمىزدىڭ ۇلتتىق سيمۆولدارىنىڭ ءبىرى. ونىڭ ءمۇسىنى تاۋەلسىزدىك مونۋمەنتىنىڭ ۇشار باسىندا اسقاقتاپ تۇر. الايدا سول اسىل بابامىزدىڭ سۇيەگى ءالى كۇنگە دەيىن جەرلەنگەن جوق دەگەنگە سەنەسىز بە؟!
...وتكەن جىلدىڭ كۇزىندە ەڭبەكشىقازاق اۋدانىندا وبلىستىق ءماسليحات كوميسسياسىنىڭ كوشپەلى وتىرىسى بولدى. سوندا وسى ماسەلە قوزعالدى. ونى ءسوز ەتكەن – «ەسىك» مەملەكەتتىك تاريحي-مادەني قورىق-مۋزەيىنىڭ ديرەكتورى گۇلميرا مۇحتاروۆا. ول «التىن ادامنىڭ» سۇيەگىن جەر قوينىنا تاپسىراتىن ۋاقىت جەتتى دەدى. سونداي-اق بۇل ءراسىمدى ۇلكەن دەڭگەيدە, ەلدىك شارا رەتىندە سالتاناتپەن وتكىزۋ كەرەكتىگى تۋرالى ۇسىنىسىن ايتتى. ماسەلەنىڭ انىق-قانىعىنا جەتە ءۇڭىلۋ ماقساتىندا تاريح عىلىمدارىنىڭ كانديداتى گۇلميرا رايىلقىزىمەن اڭگىمەلەستىك.
– گۇلميرا حانىم, كوتەرگەن ماسەلەڭىز ءبىزدى قاتتى تاڭعالدىردى. سونىڭ ءمان-جايىن تارقاتىپ ايتساڭىز.
– وزدەرىڭىز بىلەسىزدەر, 2010 جىلى وسى اۋماقتاعى تاريحي ورىنداردى, كونە قورىمداردى ودان ءارى زەرتتەۋ ءۇشىن «مادەني مۇرا» باعدارلاماسىنىڭ اياسىندا «ەسىك» مەملەكەتتىك تاريحي-مادەني قورىق-مۋزەيى سالىندى. «التىن ادامنىڭ» سۇيەگى تۋرالى اڭگىمە سول كۇننەن باستالدى. ويتكەنى مۋزەيگە كەلۋشىلەردىڭ دەنى «ساق حانزاداسىنىڭ التىن كيىمىن الدىڭىزدار. ال سۇيەگى قايدا؟» دەگەن سۇراقتى ءجيى قويا باستادى. وكىنىشكە قاراي ونىڭ جاۋابىن ەشكىم دە انىق بىلمەيتىن. وسىدان كەيىن ءبارىمىز شىنداپ ويلانا باستادىق. دەرەۋ ىزدەستىرۋ جۇمىستارىنا كىرىستىك.
ەڭ الدىمەن سول وقيعانى كوزبەن كورگەن كۋاگەرلەردىڭ اڭگىمەلەرىنە دەن قويدىق. «التىن ادامدى» العاش تاپقانداردىڭ ءبىرى – ارحەولوگ بەكەن نۇرمۇحانبەتوۆ. اعامىزدىڭ ايتۋىنشا, ارحەولوگتەر ول جەردەن تابىلعان جادىگەردىڭ ءبارىن – التىن بۇيىمداردى, قاڭقا سۇيەكتى الماتىداعى, قازىرگى ءا.مارعۇلان اتىنداعى ارحەولوگيالىق ينستيتۋتقا تاپسىرعان ەكەن. ەندى سول جاققا قاراي ات باسىن بۇردىق.
ماماندارىنان سۇراستىردىق, مۇراعاتتارىن اقتاردىق. بىراق ىزدەگەن دۇنيەمىز جوق بولىپ شىقتى. ەندى نە ىستەيمىز؟ «شەشىنگەن سۋدان تايىنباس» دەگەن بار, ورتا جولدا توقتامادىق. الماتىداعى سوت-مەديتسينا ساراپتامالىق ينستيتۋتىنا كىردىك. مىنا قىزىقتى قاراڭىز, كەيدە ويلاماعان جەردەن ولجاعا كەزىگەسىڭ. ءبىز ىزدەپ جۇرگەن «التىن ادامنىڭ» سۇيەگى وسىندا ەكەن. قاڭقا سۇيەك ساقتالعان شاعىن قوراپشانىڭ سىرتىندا «1970 گ. كۋرگان يسسىك» دەپ جازىلىپ تۇر. ال ونىڭ ىشىندەگى قاعازدا «سوحرانيت دو 1978 گودا. سدال شاياحمەتوۆ» دەگەن جازۋ بار. ءبىر وكىنىشتىسى, قاڭقا سۇيەكتىڭ قۇرامى تولىق ەمەس. باس سۇيەگى جوق.
ارينە سۇيەكتى تابۋىن تاپقانمەن, ناقتى قورىتىندىعا كەلۋ كوپ جۇمىستى قاجەت ەتتى. نەگە دەيسىز بە؟ سەبەبى بۇل شىنىمەن «التىن ادامنىڭ» سۇيەگى مە, جوق الدە باسقا ادامنىڭ سۇيەگى مە دەگەن سۇراق الدىمىزدى كەس-كەستەدى. وسىعان تولىق كوز جەتكىزۋ كەرەك. كەمال اقىشەۆتىڭ توبىنا قاتىسقان ءوزىمىزدىڭ بەكەن اعاعا قايتادان جۇگىندىك. قوراپتان شىققان سۇيەكتىڭ فوتوسىن كورسەتتىك. «وسى بولۋى كەرەك. شىرامىتىپ تۇرمىن» دەدى اعامىز. سودان كەيىن قوراپتى اشىپ, قاڭقا سۇيەكتىڭ ءوزىن كورسەتتىك. وسى كەزدە قارت ارحەولوگ قاتتى تەبىرەندى. ءبىراز ۇنسىزدىكتەن كەيىن ء«يا, بۇل «التىن ادامنىڭ سۇيەگى» دەدى نىق سەنىممەن. كەمال اقىشەۆتىڭ ۇلى الىشەر اقىشەۆتى دا شاقىردىق. ول دا وسى توقتامعا كەلدى. مىنە, اڭگىمە وسىلاي باستالعان.
– سونىمەن ارحەولوگ-كۋاگەرلەردىڭ تۇجىرىمدارىن ەستىدىڭىزدەر. ال انتروپولوگ عالىمداردىڭ زەرتتەۋلەرى سىزدەردى قانداي قورىتىندىعا جەتەلەدى؟
– ارينە, عىلىمعا نەگىزدەلمەگەن سوزگە ەشكىم سەنبەيدى. دەسەك تە, سول كەزدەگى زەرتتەۋ ەكسپەديتسياسىنىڭ قۇرامىندا بولعان كۋاگەرلەردىڭ ايتقاندارى دا ءبىز ءۇشىن وتە ماڭىزدى بولدى. ەندى وسىنىڭ راستىعىنا كوز جەتكىزۋ ءۇشىن انتروپولوگ عالىمداردىڭ ساراپتامالارىنا دەن قويدىق. اكادەميك ورازاق سماعۇلوۆ اعامىز جان-جاقتى زەردەلەي كەلە, «17-20 جاس ارالىعىنداعى جىگىت» دەگەن قورىتىندى بەردى. سونىمەن قاتار عالىم بۇل سۇيەكتى قازبا جۇمىسى كەزىندە تابىلعان سۇيەكتىڭ فوتوسۋرەتتەرىمەن سالىستىرىپ قاراپ, مولەكۋليارلىق-گەنەتيكالىق زەرتتەۋ جۇمىسىن جاساۋ كەرەك دەگەن ۇسىنىسىن دا ايتتى.
ەندىگى كەزەكتە شەتەلدىك مامانداردىڭ پىكىرلەرىن ەسكەرگىمىز كەلدى. الماتىدا جۇمىس ساپارىمەن جۇرگەن ۆەنگريادان كەلگەن عالىم اندراش بيرومەن تانىسۋدىڭ ءساتى ءتۇستى. ول كىسىگە وسى ماسەلە جونىندە ايتىپ كورىپ ەدىك, ءبىزدى بىردەن قولدادى. ۆەنگر عالىمى ورازاق سماعۇلوۆتىڭ قورىتىندىسىن قايتالادى. رەسەيلىك انتروپولوگ الەكساندرا كيتوۆا دا ارىپتەستەرىنەن الىس كەتپەدى. ول ەكى فوتوسۋرەتتىڭ نۇسقاسىن مۇقيات سالىستىردى. ءبىرىنشىسى – «التىن ادام» تابىلعان كەزدە تۇسىرىلگەن سۋرەت. ەكىنشىسى – جاڭادان تابىلعان قاڭقا سۇيەكتەردىڭ رەنتگەن ساۋلەسى ارقىلى شىعارىلعان فوتولارى. عالىم ولاردى زەرتتەي كەلە سۇيەك «التىن ادامدىكى» ەكەنىن ناقتى دالەلدەدى.
– مەنى تولعاندىرىپ وتىرعان جاي مىناۋ, سوندا وسىنشاما جىلعا دەيىن عالىمدار «التىن ادامنىڭ» سۇيەگىن مۇراعاتتاردان ىزدەپ تاۋىپ, زەرتتەۋ جۇرگىزبەگەن بە؟
– ول كەزدە زامان باسقا بولدى عوي. كەزدەيسوق تابىلعان ولجانى زەرتتەۋدىڭ, انىقتاۋدىڭ مۇمكىندىكتەرى شەكتەۋلى ەدى. ونىڭ ۇستىنە ءبىر عالىمنىڭ زەرتتەگەن وبەكتىلەرىنە ەكىنشى ءبىر عالىمدار ارالاسپاۋعا تىرىساتىن. مىنە, وسىنداي تۇسىنىكتەردىڭ سالدارىنان ءبىز ءسوز ەتكەن جادىگەر دە نازاردان تىس قالا بەرگەن. تەك تاۋەلسىزدىكتىڭ ارقاسىندا عانا ءىستى قايتادان جاڭعىرتىپ وتىرمىز.
– سونىمەن «التىن ادامنىڭ» سۇيەگى قازىر قورىق-مۋزەيدە تۇر دەيسىزدەر. ونى كەلۋشىلەرگە قالاي كورسەتەسىزدەر؟ وسى جايىندا ايتا كەتسەڭىز.
– قورىق-مۋزەي العاش اشىلعان جىلى ونىڭ اۋماعى 6 گەكتاردى قۇرادى. بەس قورعان عانا رەسمي تۇردە مۋزەيدىڭ قاراۋىنا بەرىلدى. 14 جادىگەرىمىز عانا بولدى. ال قازىر قورىق-مۋزەيدىڭ قورعاۋ اۋماعى ۇلكەيدى. 422,7 گەكتار. وعان 2 قالاشىقتىڭ ورنى جانە 83 وبا كىرەدى. ناتيجەسىندە, تاريحي جادىگەرلەردىڭ سانى 3000-نان استى. بارلىعىنا تياناقتى زەرتتەۋ جۇمىستارى قاجەت.
بۇرىن ەسىك وڭىرىندە 1500-دەي وبا بولعان ەكەن. وكىنىشكە قاراي, كەزىندە تاريحي ورىندار قاراۋسىز قالعان. ءبىرازىنىڭ ۇستىنە قۇرىلىستار سالىنىپ كەتكەن.
ەندى «التىن ادامنىڭ» قاڭقا سۇيەگىنە كەلسەك, ول قازىر وسىندا. قورىق-مۋزەيدىڭ قورىندا ساقتاۋلى تۇر. الايدا, ءبىز ونى كەلۋشىلەردىڭ بارلىعىنا اشىپ كورسەتپەيمىز. ويتكەنى بابامىزدىڭ سۇيەگىن جۇرت قىزىقتايتىن جادىگەرگە اينالدىرۋ ۇلتتىق مەنتاليتەتىمىزگە ساي كەلمەيدى.
– ءسىزدىڭ ويىڭىزشا, سۇيەكتى قايتادان جەر قوينىنا تاپسىرۋ قاجەت قوي. بۇل پىكىرگە زيالى قاۋىمنىڭ كوزقاراسى قالاي؟ ەگەر ءبارى ءبىراۋىزدان قولداعان جاعدايدا, «التىن ادامدى» جەرلەۋ ءراسىمىن قالاي وتكىزۋ كەرەك دەپ ويلايسىز؟
– ارينە, سۇيەكتىڭ ماڭگىلىك مەكەنى – جەر. تۋعان ولكەنىڭ تورقالى توپىراعىنان ارتىق قاسيەتتى نە بار؟! بۇل سۇيەك «التىن ادامدىكى» ەكەنى تولىق انىقتالدى. وعان ەشكىمنىڭ داۋى جوق. ەندەشە وسىناۋ وزەكتى ماسەلەنى كەشىكتىرمەگەنىمىز دۇرىس دەپ ويلايمىن. ويتكەنى ۋاقىت وتكەن سايىن سۇيەك ۇگىتىلىپ, ءب ۇلىنىپ بارادى. ال وعان دۇرىستاپ ءمان بەرمەۋ كۇللى قازاققا سىن. سونىمەن قاتار ادامگەرشىلىككە دە جاتپايدى. ءدىنىمىز دە ونى دۇرىس كورمەيدى. سوندىقتان بابامىزدىڭ سۇيەگىن ۇكىمەتتىك دەڭگەيدە, بۇكىل ەل بولىپ قۇرمەتتەپ, اق جاۋىپ ارۋلاپ قايتادان جەرلەسەك دەيمىن. ول ءراسىمدى سول زاماننىڭ تالاپتارىن ەسكە تۇسىرە وتىرىپ ۇيىمداستىرساق تىپتەن جاقسى. ساقتاردىڭ مادەنيەتى تۋرالى تاريح بەلگىلى, قازىرگى تاڭدا ءبىر كىسىدەي زەرتتەلدى. ءبىز وسى ماسەلەگە بايلانىستى جوبالارىمىزدى دايىندادىق. ونى ءتيىستى ورىندارعا جولداپ تا قويدىق.
مەن جۇمىس ساپارىمەن وڭتۇستىك كورەيادا بولدىم. ونداعى كويندجوۋ قالاسىن ارالاپ كوردىم. 1971 جىلى پەكچە ديناستياسىنان شىققان مۋريونگ ەسىمدى پاتشاسىنا ارنالعان ءبىر عانا قورعاننان 4000-عا جۋىق زات تابىلعانىن ەستىدىم. سونىڭ نەگىزىندە قۇرىلعان ۇلتتىق مۋزەي جانە مۋزەيلەندىرىلگەن قورعاندارعا قاراپ قايران قالعانىم بار. كورەيالىقتاردىڭ ءوز تاريحىنا دەگەن قۇرمەتىنە ءسۇيىندىم. بولاشاقتا ەسىك ءوڭىرى دە تۋرا وسىنداي بولىپ, ميلليونداعان تۋريستەر اعىلاتىن كيەلى مەكەنگە اينالاتىنىنا كامىل سەنەمىن. ويتكەنى «التىن ادام» ادامزات تاريحىندا سيرەك كەزدەسەتىن قۇندى جادىگەر.
P.S. «التىن ادام» بۇكىلادامزاتقا ورتاق قۇندىلىق. يۋنەسكو-نىڭ تىزىمىندە تۇر. كيەلى جەرلەر دەگەندە دە ەڭ الدىمەن ءبىزدىڭ ويىمىزعا مىڭجىلدىق تاريحى بار ەسىك ءوڭىرى, ۇلتىمىزدىڭ سيمۆولىنا اينالعان «التىن ادام» ەسكە تۇسەدى. ءبىز سول اسىل بابامىزدىڭ التىن كيىمىن كوككە كوتەردىك. اسپەتتەدىك. ەندى ونىڭ سۇيەگىن ارتىنداعى ۇرپاقتارى ارۋلاپ جەرلەۋگە ءتيىس. بۇل – ءبىزدىڭ موينىمىزداعى پارىز بەن قارىز. قازاقتا ء«ولى رازى بولماي, ءتىرى بايىمايدى» دەگەن وسيەت بار. «التىن ادامنىڭ» كيەسى دە ۇلى دالانىڭ رۋحىن اسقاقتاتا بەرەدى!
اڭگىمەلەسكەن بولات ءماجيت, جۋرناليست
الماتى وبلىسى