قاسيەتتى قازاق جەرىندەگى باياناۋىل ولكەسى – دارىندى تۇلعالار, كورنەكتى قوعام قايراتكەرلەرى مەن ەلىمىزدىڭ دامۋىنا ەلەۋلى ۇلەس قوسقان اتاقتى عالىمداردىڭ مەكەنى. وسى ەلدىڭ تۋماسى ق. ساتباەۆ سىندى ۇلى عۇلامالاردىڭ ءىزىن جالعاپ كەلە جاتقان عالىمداردىڭ ءبىرى جانە بىرەگەيى – قايروللا دۇيسەنباي ۇلى راحيموۆ.
2018 جىلعى ناۋرىز ايىنىڭ 15 جۇلدىزىندا قازاقستاننىڭ ەڭبەك سىڭىرگەن قايراتكەرى, مەملەكەتتىك سىيلىقتىڭ لاۋرەاتى, س.ج.اسفەندياروۆ اتىنداعى قازاق ۇلتتىق مەديتسينا ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ كلينيكالىق فارماكولوگيا كافەدراسىنىڭ مەڭگەرۋشىسى, ۇلتتىق عىلىم اكادەمياسىنىڭ اكادەميگى, مەديتسينا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, پروفەسسور راحيموۆ قايروللا دۇيسەنباي ۇلىنىڭ تۋعانىنا 70 جىل, عىلىمي, پەداگوگيكالىق جانە قوعامدىق قىزمەتىنە 46 جىل تولادى.
قايروللا راحيموۆ 1948 جىلدىڭ 15 ناۋرىزىندا باياناۋىل اۋدانىنداعى باياناۋىل كەنتىندە دۇنيەگە كەلدى. اكەسى دۇيسەنباي راحمەتوۆ – ۇلى وتان سوعىسىنىڭ ارداگەرى, مەكتەپتەر ۇيىمداستىرىپ, ءبىلىم وردالارىنا باسشىلىق جاساعان ۇستاز. سوعىستا جانە بەيبىت كۇندەردەگى ەرلىك ىستەرى ءۇشىن بىرنەشە وردەن جانە مەدالدارمەن ماراپاتتالعان. 2016 جىلدىڭ 24 قاراشاسىندا ەل ۇكىمەتىنىڭ قاۋلىسىمەن باياناۋىل اۋدانىنداعى اقسان ورتا مەكتەبىنە دۇيسەنباي راحمەتوۆتىڭ ەسىمى بەرىلدى. اناسى قاپسا-قاجى راحيموۆا – ۇستاز, تىل ەڭبەككەرى, سەگىز بالا ءوسىرىپ, «كۇمىس القا» قۇرمەت بەلگىسىمەن, مەدالدارمەن ماراپاتتالعان.
1966 جىلى باياناۋىل اۋدانىندا س.تورايعىروۆ اتىنداعى قازاق ورتا مەكتەبىن بىتىرگەن قايروللا دۇيسەنباي ۇلى اسقاق ارماندارىنىڭ جەتەگىندە الماتى مەملەكەتتىك مەديتسينا ينستيتۋتىنىڭ ەمدەۋ ءىسى فاكۋلتەتىنە وقۋعا ءتۇستى. ستۋدەنت كەزىنەن-اق جاقسى وقىپ, قوعامدىق جۇمىستارعا ارالاستى. «ۇستازى جاقسىنىڭ ۇستانىمى جاقسى» دەگەندەي ونىڭ قابىلەتىن گوسپيتالدىك حيرۋرگيا كافەدراسىنىڭ مەڭگەرۋشىسى, مەديتسينا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, پروفەسسور ا.سۇلەيمەنوۆ تانىدى, عىلىمعا جول كورسەتتى.
1972 جىلى ينستيتۋتتى ۇزدىك بىتىرگەن بولاشاق عالىم ەڭبەك جولىن الماتى قالاسىنداعى ورتالىق قالالىق كلينيكالىق اۋرۋحانالاردا حيرۋرگ-دارىگەر بولىپ باستادى. از ۋاقىتتا كاسىبي شەبەرلىگىن كورسەتتى, ەمحانا, بولىمشەلەردە جانە اۋرۋحانالاردىڭ شۇعىل حيرۋرگياسىندا جۇمىس ىستەي ءجۇرىپ, حيرۋرگ كومەكشىسىنەن جەكە ءوزى وتا جاسايتىن حيرۋرگ دەڭگەيىنە كوتەرىلدى.
حيرۋرگيالىق تاجىريبەدە قاتەرلى ىسىكتەردى ەمدەۋدە مەديتسينانىڭ السىزدىگىمەن بەتپە-بەت كەلگەن جاس حيرۋرگ ونكوفارماكولوگيا سالاسىندا عىلىمي-زەرتتەۋ جۇمىستارىن جۇرگىزىپ, ناۋقاستاردىڭ ءومىرىن ساقتاپ قالۋدى ءوز الدىنا ماقسات ەتىپ قويدى. قازاق ونكولوگيا جانە راديولوگيا عىلىمي-زەرتتەۋ ينستيتۋتىنىڭ قاتەرلى ىسىكتەردىڭ تاجىريبەلىك حيميالىق تەراپيا زەرتحاناسىنىڭ اسپيرانتۋراسىندا وقىپ جۇرگەندە فارماكولوگ عالىم, مەديتسينا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, پروفەسسور و.كابيەۆتىڭ جەتەكشىلىگىمەن قايروللا دۇيسەنباي ۇلى جانۋارلارعا زەرتحانالىق عىلىمي تاجىريبەلەر جاسادى. كەزىندە قول جەتكىزگەن حيرۋرگيالىق داعدىلارى جاس عالىمعا جانۋارلارعا عىلىمي تاجىريبە جاساۋدى تەز مەڭگەرۋگە كومەكتەستى. عىلىمي زەرتتەۋلەر بارىسىندا دارىلىك پرەپاراتتاردى, ولاردىڭ مولشەرىن وسىرە وتىرىپ, حيميوتەراپيانىڭ جاڭا كومبيناتسياسىنىڭ ۇتىمدى ءتۇرىنىڭ ءتيىمدى كەشەنىن جاسادى.
ق.راحيموۆتىڭ عىلىمي قىزمەتى قازاقستاندا جاڭا عىلىمي باعىت – يننوۆاتسيالىق تابيعي زاتتار حيمياسى, فيتو جانە ونكوفارماكولوگيانىڭ قالىپتاسۋى, دامۋى كەزەڭىمەن سايكەس كەلدى. 166 وتاندىق جاڭا تابيعي پرەپاراتتى جانە ولاردىڭ تۇرلەندىرىلگەن ونىمدەرىن فارماكولوگيالىق تۇرعىدان زەرتتەدى. كلينيكاعا دەيىنگى جانە كلينيكالىق تاجىريبەلەردەن كەيىن 15 يننوۆاتسيالىق وتاندىق بىرەگەي فيتوپرەپارات دەنساۋلىق ساقتاۋ تاجىريبەسىنە ەنگىزىلدى. ونىڭ فارماكولوگيالىق, كلينيكاعا دەيىنگى زەرتتەۋ جۇمىستارى ىسىككە قارسى باسقا جاڭا پرەپاراتتارعا ارنالعان.
1991-1996 جج. ق. راحيموۆ س.ج. اسفەندياروۆ اتىنداعى قازاق مەملەكەتتىك مەديتسينا ۋنيۆەرسيتەتى فارماكولوگيا كافەدراسىنىڭ اعا وقىتۋشىسىنان پروفەسسور دارەجەسىنە دەيىن جەتتى.
ۇيىمداستىرۋ جۇمىستارى مەن پەداگوگيكا سالاسىن قاتار الىپ ءجۇرىپ, ءوز بىلگىرلىگى مەن قابىلەتتىلىگىنىڭ جانە ءوز ىسىنە بەرىلگەندىگىنىڭ ارقاسىندا عالىم ەلىمىزدىڭ ءۇش بىردەي جوعارى مەديتسينالىق ۋنيۆەرسيتەتتەرىنىڭ جالپى جانە كلينيكالىق فارماكولوگيا كافەدرالارىن العاش ۇيىمداستىرىپ, ونىڭ ءبىرىنشى مەڭگەرۋشىسى بولدى. اتاپ ايتار بولساق, 2000-2013 جىلدار ارالىعىندا قازاق مەديتسينا ينستيتۋتى (قازىرگى قازاقستان-رەسەي مەديتسينالىق ۋنيۆەرسيتەتى) جالپى جانە كلينيكالىق فارماكولوگيا, ال 2005 جىلى قازاق مەديتسينالىق ۇزدىكسىز ءبىلىم بەرۋ ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ كلينيكالىق فارماكولوگيا, دەنساۋلىق ساقتاۋ تەحنولوگيالارىن باعالاۋ جانە دالەلدى مەديتسينا كافەدرالارىنىڭ نەگىزىن قالاپ, ونىڭ العاشقى مەڭگەرۋشىسى بولدى. 2018 جىلدان باستاپ س.ج. اسفەندياروۆ اتىنداعى قازاق ۇلتتىق مەديتسينالىق ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ كلينيكالىق فارماكولوگيا كافەدراسىنىڭ مەڭگەرۋشىسى.
وسى جىلدار ىشىندە وقۋ ۇدەرىسىنە ءبىلىم بەرۋدىڭ جاڭا ۇلگىلەرىن ەنگىزۋگە جانە ۋنيۆەرسيتەتتىك عىلىمدى دامىتۋعا نازار اۋدارىپ, جوعارى بىلىكتى ماماندار دايىنداۋعا بەلسەندى تۇردە قاتىستى.
«شاكىرتسىز ۇستاز تۇل» دەپ دانا حالقىمىز ايتقانىنداي, قايروللا دۇيسەنباي ۇلىنىڭ شاكىرت تاربيەلەۋدە دە ورنى ەرەكشە. شاكىرتتەرى ەلىمىزدىڭ ىرگەلى جانە قولدانبالى عىلىمىن دامىتۋعا ءوز ۇلەستەرىن قوسۋدا, پەداگوگيكا, ۇيىمداستىرۋ, باسشىلىق قىزمەتتەردە جۇمىس جاساۋدا. سولاردىڭ ىشىندە شاكىرتى تالعات سەيىتجان ۇلى نۇرعوجين – س.ج.اسفەندياروۆ اتىنداعى قازاق ۇلتتىق مەديتسينا ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ رەكتورى, قازاقستان رەسپۋبليكاسى ءال-فارابي اتىنداعى عىلىم مەن تەحنيكا سالاسىنداعى مەملەكەتتىك سىيلىقتىڭ لاۋرەاتى, مەديتسينا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, پروفەسسور. PhD دوكتورى اقنۇر امانبەكقىزى تۇرعۇمباەۆا – «دارىن» مەملەكەتتىك جاستار سىيلىعىنىڭ يەگەرى جانە «ەڭ جاس ونەرتاپقىش», «ەڭ جاس عالىم» نوميناتسيالارىنىڭ, مەملەكەتتىك عىلىمي ستيپەنديانىڭ جەڭىمپازى. اينۇر ماراتقىزى جۇماقاەۆا قاتەرلى ىسىككە قارسى وتاندىق تابيعي يننوۆاتسيالىق «ارگلابين» پرەپاراتىن گەنەتيكا تۇرعىسىنان زەرتتەۋدە جانە ت.ب. شاكىرتتەرى بەدەلدى قىزمەتتەردى اتقارۋدا.
1993 جىلدان 2003 جىلعا دەيىن ق.راحيموۆ دەنساۋلىق ساقتاۋ مينيسترلىگى مەملەكەتتىك فارماكولوگيا كوميتەتىنىڭ ءبىرىنشى توراعاسى بولدى. اكادەميك ق.راحيموۆتىڭ جەتەكشىلىگىمەن دەنساۋلىق ساقتاۋ مينيسترلىگىنىڭ فارماكولوگيا كوميتەتى حالىقارالىق جۇيە جانە دۇنيەجۇزىلىك دەنساۋلىق ساقتاۋ ۇيىمى تالاپتارى بويىنشا وتاندىق جانە شەتەلدىك دارىلىك زاتتاردى قازاقستاندا تىركەۋ بويىنشا تمد-دا جەتەكشى ساراپتاۋ ورتالىقتارىنىڭ بىرىنە اينالدى. قازاقستاندا العاش رەت ق.راحيموۆتىڭ باسشىلىعىمەن مەملەكەتتىك ءتىزىلىمىنىڭ جىل سايىنعى مەرزىمدىك باسىلىمىن, وتاندىق جانە شەتەلدىك دارىلىك قۇرالدار: كلينيكاعا دەيىنگى جانە كلينيكالىق اپروباتسيا بويىنشا نەگىزگى ماتەريالدار جيناعىن جارىققا شىعارۋ جولعا قويىلدى.
2006 جىلى ق.راحيموۆ ءوزى قايتا ۇيىمداستىرعان ءبىلىم جانە عىلىم مينيسترلىگىنىڭ بيولوگيالىق زەرتتەۋلەر ورتالىعى جانىنداعى بيولوگيالىق باقىلاۋ, سەرتيفيكاتتاۋ جانە كلينيكا الدىنداعى زەرتتەۋلەر ورتالىق زەرتحاناسىنىڭ ديرەكتورى بولىپ تاعايىندالدى.
ق.راحيموۆ 2007-2013 جىلدار ارالىعىندا دەنساۋلىق ساقتاۋ مينيسترلىگىنىڭ باس فارماكولوگى رەتىندە ۇيىمداستىرۋ جۇمىستارىنىڭ كوشباسشى ەكەنىن تاعى دا دالەلدەدى.
قاز كسر قازاق ونكولوگيا جانە راديولوگيا عىلىمي-زەرتتەۋ ينستيتۋتى كومسومول كوميتەتىنىڭ حاتشىسى (1978-1987), الماتى وبلىسى جاس عالىمدارى جانە مامان-دارىگەرلەرى كەڭەسى توراعاسىنىڭ ورىنباسارى (1988-1991) بولدى. ول 1995 جىلدان باستاپ قر دارىگەرلەرى مەن پروۆيزورلارى اسسوتسياتسياسىنىڭ ۆيتسە-پرەزيدەنتى, قازاقستان رەسپۋبليكاسىنداعى فارماكولوگتار جانە فارماتسەۆتتەر اسسوتسياتسياسىنىڭ پرەزيدەنتى.
2001 جىلدان بەرى دەنساۋلىق جانە فارماكولوگيا سالاسىنا قاتىستى گازەت-جۋرنالداردىڭ, حالىقارالىق رەداكتسيالىق كەڭەستىڭ, رەسپۋبليكالىق عىلىمي-تەحنيكالىق كەڭەستىڭ مۇشەسى, سونداي-اق قىرعىز رەسپۋبليكاسى بىشكەك قالاسىنداعى دوكتورلىق (كانديداتتىق) ديسسەرتاتسيا قورعاۋ جونىندەگى مامانداندىرىلعان كەڭەستىڭ مۇشەسى بولدى.
عالىم فارماكولوگيا ينستيتۋتى مەن نازارباەۆ ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ (استانا ق.) عالىمدارىمەن بىرگە جاڭا عىلىمي-تەحنيكالىق باعدارلاما جاساۋدا. قاراعاندى قالاسىنداعى «فيتوحيميا» حالىقارالىق عىلىمي-وندىرىستىك حولدينگىنىڭ عالىمدارىمەن بىرگە قاتەرلى ىسىككە قارسى وتاندىق جاڭا تابيعي پرەپاراتتى 25 جىلدان اسا ىزدەستىرۋ جۇرگىزىلۋدە جانە ءارى قاراي فارماكوگەنەتيكا تۇرعىسىنان عىلىمي زەرتتەۋلەر جالعاستىرىلۋدا. اتالمىش مەكەمەنىڭ فارماكولوگيا زەرتحاناسىنىڭ باس عىلىمي مامانى رەتىندە گرانتتىق جوبالارعا, باعدارلامالارعا قاتىسادى. 2017 جىلى ءبىلىم جانە عىلىم مينيسترلىگىنە «جاڭا فيتوپرەپاراتتاردى جاساۋ جانە ولاردى فارماكولوگيالىق جانە كلينيكالىق زەرتتەۋ» جانە «تەرپەنويد مولەكۋلالارىن فارماكوگەنەتيكالىق زەرتتەۋ جانە ولاردىڭ مولەكۋلالىق-گەنەتيكالىق ارەكەت ەتۋ مەحانيزمدەرى» تاقىرىپتارى بويىنشا بىرلەسكەن گرانتتىق جوبالارعا بەرىلگەن وتىنىمدەرى بيۋدجەتتىك قارجىلاندىرۋعا وڭ شەشىمىن تاپتى (2018 ج.).
ەندەميكالىق وسىمدىك – تىقىر جۋساننان بولىنگەن ءبىر اتتاس سەسكۆيتەرپەندى گامما-لاكتوننان الىنعان قاتەرلى ىسىككە قارسى «ارگلابين» پرەپاراتى جاسالدى.
ق.راحيموۆ عىلىمعا دەگەن شەكسىز سۇيىسپەنشىلىگى مەن قايراتكەرلىگىنىڭ ارقاسىندا عىلىم جولىنىڭ كەز كەلگەن قيىندىعىنا توزە ءبىلدى. قاتەرلى ىسىككە قارسى «ارگلابين» پرەپاراتىن فارماكولوگيالىق جانە كلينيكالىق تۇرعىدان كەشەندى زەرتتەدى, پرەپاراتتىڭ ءتۇرلى جاڭا دارىلىك ۇلگىلەرىن كلينيكالىق زەرتتەۋ بارىسىندا «ارگلابين» قاتەرلى ىسىكتەر مەن ولاردىڭ مەتاستازدارىن ەمدەۋ كەزىندە ەمدىك جانە الدىن الۋ قۇرالى رەتىندە ۇسىنىلدى. وسىلايشا, جاڭا قاتەرلى ىسىككە قارسى فيتوپرەپارات قازاقستاندا وبىر اۋرۋلارىمەن كۇرەسۋدە ۇلكەن جەتىستىك بولدى.
2007 جىلدىڭ 3 جەلتوقسانىندا قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ پرەزيدەنتى ن.ءا. نازارباەۆتىڭ №451 جارلىعىمەن ق. راحيموۆقا «قازاقستاندا تابيعي سەسكۆيتەرپەندى لاكتوندار حيمياسى بويىنشا زەرتتەۋلەردى دامىتۋ, سولاردىڭ نەگىزىندە جاڭا دارىلىك زاتتار ىزدەستىرۋ مەن جاساۋ, بىرەگەي وتاندىق فيتوپرەپاراتتار ءوندىرىسىن ۇيىمداستىرۋ» اتتى عىلىمي ەڭبەگى ءۇشىن جوعارى ماراپات – قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ عىلىم مەن تەحنيكا سالاسىنداعى مەملەكەتتىك سىيلىعى بەرىلدى.
ق. راحيموۆتىڭ جاساعان ەڭبەكتەرىنە ساي ماراپاتتارى دا از ەمەس. «التىن دارىگەر» قۇرمەتتى اتاعى, «دەنساۋلىق ساقتاۋ ىسىنە قوسقان ۇلەسى ءۇشىن» توسبەلگىسى, «ەرەن ەڭبەگى ءۇشىن» مەدالى, «قازاقستاننىڭ ەڭبەك سىڭىرگەن قايراتكەرى» اتاعى, «قر دەنساۋلىق ساقتاۋ ءىسىنىڭ ۇزدىگى» توسبەلگىسىنىڭ تاپسىرىلۋى, باياناۋىل اۋدانىنىڭ قۇرمەتتى ازاماتى, ۇلتتىق عىلىم اكادەمياسىنىڭ تولىق مۇشەسى – اكادەميگى بولىپ سايلانۋى, پاۆلودار وبلىسىنىڭ قۇرمەتتى ازاماتى اتاعىنىڭ بەرىلۋى قاجىرلى ەڭبەگىنىڭ لايىقتى جەمىستەرى دەپ بىلەمىز.
اكادەميك ق. راحيموۆ – عىلىممەن قاتار پەداگوگيكا سالاسىندا, ياعني, شاكىرت تاربيەلەۋدە دە بىلىكتى ۇستاز. ونىڭ فيتوفارماكولوگيادان, فارماكولوگيادان جانە كلينيكالىق فارماكولوگيادان قازاق تىلىندە جازعان وقۋلىقتارى ەلىمىزدىڭ مەديتسينالىق ۋنيۆەرسيتەتتەرىندە وقۋ قۇرالى رەتىندە وقىتىلۋدا.
قايروللا دۇيسەنباي ۇلى راحيموۆ – ءىرى عالىم, تالانتتى پەداگوگ, وتاندىق فيتوپرەپاراتتاردىڭ دامۋىنا ولشەۋسىز ۇلەس قوسىپ كەلە جاتقان فيتوفارماكولوگيا سالاسى بويىنشا قازاقستاندىق عىلىمي مەكتەپتىڭ نەگىزىن قالاۋشى.
ول – سيرەك كەزدەسەتىن اقىل يەسى. ۇيىمداستىرۋشىلىق قابىلەتى زور جان. ەڭبەكقور, ماقساتقا تالپىنۋشىلىقتا قاجىرلى كۇش-جىگەر تانىتا بىلۋىمەن, بەلسەندى ومىرلىك باعدارى بار, سونداي-اق ادالدىق پەن جاۋاپكەرشىلىكتى سەزىنە ءبىلۋ سەكىلدى قاسيەتتەرىمەن ەرەكشەلەنەدى. وسى كەرەمەت ادامي قاسيەتتەر ارىپتەستەرى مەن شاكىرتتەرىنىڭ اراسىندا وعان دەگەن زور قۇرمەتى مەن ءىلتيپاتىنا جول اشتى.
قايروللا دۇيسەنباي ۇلى زاماناۋي وركەنيەتتىڭ تالابىنا ساي قوعامنىڭ دەنساۋلىعىن ارتتىرۋ ءىسىنىڭ وزەكتى ماسەلەلەرىن كوتەرە بىلگەن ءارى ونى شەشۋدىڭ وڭتايلى جولدارىن عىلىمي جۇيەلەگەن عالىم ەكەندىگى شىنايى اقيقات. ەندەشە, قايروللا دۇيسەنباي ۇلىنا ۇلت مۇددەسى ءۇشىن توگىلگەن ماڭداي تەردىڭ وتەۋىن بۇگىنگى ءوزى باۋلىپ, تاربيەلەگەن بىلىكتى ماماندارى ءارى اۋلەتتەن وربىگەن ۇرپاقتارىنىڭ كەلەشەك ومىرىنەن كورۋدى جازسىن دەپ تىلەيمىز. دەنىنە ساۋلىق, وتباسىنا ىنتىماق, بەرەكە بەرسىن!
سەرعازى ادەكەنوۆ, «فيتوحيميا» حالىقارالىق عىلىمي- وندىرىستىك حولدينگىنىڭ باسقارما توراعاسى, قازاقستاننىڭ ەڭبەك سىڭىرگەن قايراتكەرى, قر عىلىم مەن تەحنيكا سالاسىنداعى مەملەكەتتىك سىيلىعىنىڭ لاۋرەاتى, قر ۇلتتىق عىلىم اكادەمياسىنىڭ اكادەميگى, حيميا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, پروفەسسور