قوعامداعى دەموكراتيا – ول ەركىندىك, كونستيتۋتسيا مەن زاڭ شەڭبەرىندەگى سانا ەركىندىگى. سانا ەركىندىگىنىڭ نەگىزگى قوزعاۋشى كۇشتەرىنىڭ ءبىرى – ماتەريالدىق قۇندىلىق پەن بيلىك. سودان كەيىن بارىپ ءداستۇرلى مەنتاليتەت جانە باسقا دا نەگىزدەر ورىن الادى. كەز كەلگەن سانالى ادامنىڭ وي ەركىندىگىنىڭ دەموكراتيالىق قوعامنىڭ دامۋىنا سايكەس ۇستانىمدارى بولۋى شارت.
دەموكراتيالىق قوعامدا سانا ەركىندىگىنىڭ مولشەرى بولۋى كەرەك پە؟ بۇل دەموكراتيالىق قوعامنىڭ دامۋ دەڭگەيىنە بايلانىستى. سانا ەركىندىگىنىڭ مولشەرى سوعان سايكەس بولادى.
سانا ەركىندىگى – تۇراقتىلىق كەپىلى, قوعامنىڭ تۇراقتىلىق ەتالونى. ەگەر ەركىندىك مولشەرى قالىپتى دەڭگەيدەن اسىپ كەتسە نەمەسە كەمىپ كەتسە قوعامنىڭ دامۋىنا كەرى اسەر ەتەدى. دەموكراتيالىق ۇدەرىستەردىڭ, ياعني سانا ەركىندىگىنىڭ مولشەرى قوعامنىڭ دامۋىنا, ياعني سانانىڭ تاربيەلەنۋىنە سايكەس وڭ باعىتتا وزگەرىپ وتىرۋى ءتيىس. ونى مۇقيات رەتتەۋشى تەتىك بولعانى ابزال. ءبىز سياقتى نارىقتىق-دەموكراتيالىق دامۋ جولىنداعى جاس مەملەكەت ءۇشىن بۇل – قاجەتتىلىك.
سانا مەنتاليتەتكە تاۋەلدى. ول جىلدار بويى قالىپتاسادى. بىزگە امەريكانىڭ نەمەسە ەۋروپا دەموكراتياسىنىڭ تۇپنۇسقاسىن كوشىرۋگە بولمايدى. ولاردا عاسىرلار بويى دەموكراتيالىق قوعامنىڭ تەزىنەن وتكەن امەريكالىق سانا ەركىندىگى, قالىپتاسقان وزىندىك مەنتاليتەتى بار. ونى بىزگە كوشىرىپ الىپ كەلسەك, قوعامداعى تۇراقتىلىقتى, قالىپتى جاعدايدى بۇزۋى مۇمكىن. ءبىزدىڭ كەيبىر «دەموكراتتارىمىز» حالىقتىڭ اتىنان «حالىق شەشۋى كەرەك», «حالىقتىڭ تاڭداۋى بولسىن» دەگەندەي اڭگىمەلەردى كوپ ايتادى. حالىقتى جالاۋ ەتەدى. بۇل سانا ەركىندىگىنىڭ قالىپتى مولشەرىنە اسەر ەتەتىنىن ويلامايدى. تۇپتەپ كەلگەندە, مۇنداي ارەكەتتەر تۇراقسىزدىققا اكەلۋى مۇمكىن ەكەنىن ەسكەرمەيدى.
ول ۇرانداردىڭ دا ۋاقىتى بىرتە-بىرتە كەلەر. ال بۇگىنگى ۋاقىتتىڭ ءوز شىندىعى بار. ەجەلگى ۇلى دالا دەموكراتياسىنىڭ نەگىزگى قاعيدالارىنا كەڭەستىك ساياساتتىڭ ىقپالى ءالى دە بايقالادى. قازىرشە رەگرەسسيۆتى رۋشىلدىق, ۇلتشىلدىق سانا باسىمدىققا يە ەكەنى انىق. دەموكراتيالىق ۇردىستەردىڭ قوعامدا دۇرىس قالىپتاسۋى, سانا ەركىندىگىنىڭ بىرتە-بىرتە ارتۋى قوعامنىڭ تاربيەلەنۋ دەڭگەيىنە تىكەلەي بايلانىستى.
جوعارىدا اتاپ وتكەنىمىزدەي, سانا ەركىندىگى ماتەريالدىق قۇندىلىق پەن بيلىككە تاۋەلدى, ياعني باسقارۋ تەتىگىنىڭ نەگىزگى قۇرالى بولىپ وتىر. قوعامعا ءتيىمدىسى, ارينە, بيلىك تەتىگى, ال ماتەريالدىق تەتىك قوعامدى بولشەكتەپ جىبەرۋى ايقىن جانە سونىڭ ناتيجەسىندە ماتەريالدىق قۇندىلىق بيلىك تەتىگىنە ۇستەمدىك جاساۋ قاۋپى ورنايدى دا, مەملەكەتتىڭ قاۋىپسىزدىگىنە نۇقسان كەلۋى ابدەن مۇمكىن.
سونىمەن قوعامنىڭ تۇراقتى دامۋىنىڭ, اسىرەسە جاس مەملەكەتتەر ءۇشىن دەموكراتيالىق ۇدەرىستەردىڭ مىندەتتى تۇردە باسقارۋ تەتىگى بولۋى شارت جانە ونىڭ بيلىك تاراپىنان باسقارىلۋى اسا ماڭىزدى. ال ەندى وسى دەموكراتيالىق جاعدايلاردىڭ قازاقستانداعى دەڭگەيى جانە قوعامنىڭ وسى ۇدەرىستەرگە اسەرى نەمەسە ونى قالاي قابىلداۋى تۋرالى وي جۇگىرتەتىن بولساق, ونىڭ وڭ سيپاتىن اڭعارامىز.
وسى ورايدا ەلىمىزدە دەموكراتيالىق ۇردىستەردى جەتىلدىرۋدىڭ كەلەسى قادامى – اۋىل اكىمدەرىنىڭ سايلاۋى. بۇل قۇپتارلىق ۇدەرىس. كەلەشەكتە اۋدان جانە وبلىس اكىمدەرىن دە سايلاپ قويۋىمىز كەرەك. اكىمدەردى سايلاۋ مانداتى ءماسليحات دەپۋتاتتارىنا بەرىلۋى – قۇپتارلىق جاعداي. حالىقتىڭ تىكەلەي داۋىس بەرۋى ارقىلى سايلانعان ءماسليحات دەپۋتاتتارى كوپشىلىكتىڭ ەركىن بىلدىرە الادى.
ءبىز حالىقتىڭ ساناسى بۇگىنگى قوعامداعى دەموكراتيالىق جاعدايداعى سايلاۋعا قانشالىقتى دايىن ەكەندىگىنە ەرەكشە ءمان بەرۋىمىز كەرەك. بۇگىنگى ءماسليحات دەپۋتاتتارىنىڭ قۇرامىنا نازار سالايىق. كوپشىلىك وڭىرلەرگە ءتان ءبىر ماسەلە بار. دەپۋتاتتاردىڭ باسىم كوپشىلىگى شاعىن جانە ورتا بيزنەس وكىلدەرى. بۇل, جوعارىدا اتاپ وتكەنىمىزدەي, سانا ەركىندىگىنە ماتەريالدىق قۇندىلىقتىڭ باسىمدىعى اسەر ەتىپ وتىرعانىن كورسەتەدى. دەپۋتاتتاردىڭ قۇرامىندا زيالى قاۋىم وكىلدەرى مۇلدەم از, كەي جەرلەردە جوق دەپ ايتۋعا بولادى. بۇل قوعامنىڭ دۇرىس باعىتتا دامۋىنا, سانانىن دەموكراتيالىق ۇدەرىستەرگە سايكەس قالىپتاسۋىنا نۇقسان كەلتىرەدى. سوندىقتان بولاشاقتا جەرگىلىكتى ءماسليحاتتاردىڭ دەپۋتاتتارىن سايلاۋدى پارتيالىق تىزىممەن وتكىزگەنىمىز دۇرىس بولا ما, دەگەن وي كەلەدى. زيالى قاۋىم وكىلدەرىن دە كوبىرەك قامتۋدى ويلاستىراتىن كەزەڭ جەتتى.
قازىرگى ءماسليحات دەپۋتاتتارىنىڭ باسىم بولىگى شاعىن بيزنەس وكىلدەرى بولىپ وتىرعاندىعى دەموكراتيالىق ينستيتۋتتاردىڭ دامۋىنا كەدەرگى كەلتىرۋدە. سانا تاربيەسىندە توسقاۋىلدىق-كەرتارتپالىق ارەكەتتەرگە يتەرمەلەۋدە. سانا رەگرەسسيۆتى تاربيەلەنىپ جاتىر دەۋگە بولادى. ءماسليحات دەپۋتاتتارىنىڭ قۇرامىندا رۋحانيات وكىلدەرىنىڭ, ياعني ينتەللەكتۋالدى توپ – دارىگەر, مۇعالىم, ونەر-مادەنيەت قايراتكەرلەرى, جازۋشى-جۋرناليستەر, زاڭگەرلەر, عالىمدار, جاستار, مەملەكەتتىك ەمەس ۇيىمداردىڭ جانە ت.ب. وكىلدەرى تىم از بولعاندىعىنىڭ زيانى شاش-ەتەكتەن. بۇل توپ – بيلىك پەن حالىقتىڭ اراسىن بايلانىستىراتىن التىن كوپىر. سونىمەن بىرگە مەملەكەتتىك قىزمەتكە شىڭدالعان كادرلاردى دايارلاۋ ماسەلەسى دە اقساي باستايدى دەگەن وي بەلەڭ الۋدا.
ال پارتيالىق ءتىزىمدى جاساقتاۋشىلار بۇل ىسكە ۇلكەن جاۋاپكەرشىلىكپەن قاراۋى ءتيىس. تاڭداۋ بارىسىندا ۇمىتكەردىڭ تازالىعىنا, قوعامدىق دەڭگەيدەگى جۇمىستارىمەن ەلگە تانىلۋىنا كوڭىل بولگەن ءجون. سول سياقتى, ساۋالدامالىق ۇستانىمداردى العا تارتا وتىرىپ, ساراپتاما جاساعان دۇرىس. ونى وبەكتيۆتى وتكىزۋ الگوريتمىن جاساۋ دا اسا قيىن ەمەس. ياعني سايلاۋ ينستيتۋتتارى (سەنات, ءماجىلىس, ءماسليحات) ارقىلى ەلدەگى تازا ادامداردى بيلىككە جاقىنداتۋ – بۇگىنگى تاڭداعى ەڭ وزەكتى ماسەلەلەردىڭ ءبىرى.
سونداي-اق سايلاۋ جۇيەسىندەگى ءماسليحاتتار ينستيتۋتىنىڭ بۇگىنگى تاڭداعى دەپۋتاتتاردىڭ قۇرامدىق بولمىسىنا تالداۋ جاساساق, ويلاندىراتىن جاعدايلار بارشىلىق. ول نەدە؟ دەپۋتاتتىق قۇرامنىڭ باسىم بولىگى, نەگىزىنەن, قالتالى ازاماتتار. ال ەندى سول ازاماتتاردىڭ بىرقاتارى قاراپايىم ەل مۇددەسىنىڭ قورعاۋشىسى نەمەسە قولداۋشىسى دەپ تولىققاندى ايتۋ قيىن. بۇل ماسەلەلەر كوپ جاعدايدا تەك سايلاۋالدى باعدارلامالار دەڭگەيىندە عانا قالىپ وتىر. بۇگىنگى اقپارات بەتتەرىندەگى حالىقتىڭ الەۋمەتتىك ماسەلەلەرىنىڭ قايناعان ورتاسىندا ءماسليحات دەپۋتاتتارىنىڭ كورىنبەۋى دە ءبىراز جايتتىڭ بەتىن اشاتىنداي. بۇگىنگى تاڭدا قاراپايىم حالىقتىڭ ءدىلى (مەنتاليتەتى) قوعامداعى وزگەرىستەرگە دايىن بولماي تۇر. وكىنىشكە قاراي ماتەريالدىق قۇندىلىقتارعا تاۋەلدىلىك سانا قۇندىلىعىنان باسىم. رۋلىق سانانىڭ سۋبەكتيۆتىلىكتىڭ قۇرالى بولۋى قوعامىمىزداعى دەموكراتيالىق ينستيتۋتتارىمىزدىڭ دامۋىنا ۇلكەن كەدەرگى كەلتىرۋدە. سەبەبى ءبىز اۋىل اكىمدەرىن تاڭداۋدى ماسليحاتتارعا بەرۋدىڭ قادامدارىن جاسادىق. ەرتەڭ اۋدان, وبلىس دەڭگەيىنە جەتكەندە بۇل ۇدەرىسكە اسەر ەتۋ مۇمكىندىگىمىزدىڭ شەكتەلۋ قاۋپى دە جوق ەمەس. بۇل دەگەنىمىز – جەرگىلىكتى ايماقتارداعى ۇيىمداسقان قىلمىستىق توپتاردىڭ ىقپالىندا كەتىپ قالۋ قاۋپىن بىلدىرەدى. سوندىقتان بيلىكتە دەموكراتيالىق ينستيتۋتتاردى نازاردا ۇستاۋ تەتىكتەرىنىڭ بولۋى وتە ماڭىزدى. ءماسليحاتتاردا قاراپايىم حالىقتان شىققان زيالى قاۋىم وكىلدەرىنىڭ ازدىعى بولاشاقتا تۇيىتكىلدەر تۋىنداتپاسىنا كىم كەپىل؟!
ءبىز – دامۋشى قوعامبىز. ولاي بولسا, ەكسترەمالدى «داعدارىستىق» جاعدايلارعا توزىمدىلىگىمىزدى قالىپتاستىرۋىمىز قاجەت. ول ءۇشىن ءماسليحات ينستيتۋتتارىنىڭ قوعاممەن وتە تىعىز قارىم-قاتىناستا بولۋىن قامتاماسىز ەتۋىمىز كەرەك. ال ەندى بۇگىنگى جاعدايدا قاراپايىم حالىق وكىلدەرىنىڭ دەپۋتاتتىققا سايلانۋ مۇمكىندىگى جوقتىڭ قاسىندا. ولاردىڭ جوعارىدا ايتقان بيزنەسمەندەر سەكىلدى ماتەريالدىق رەسۋرسى جوق. نە ىستەۋ كەرەك؟
مەنىڭشە, مۇنداعى ماسەلەنى شەشۋدىڭ ءبىر-اق جولى بار, ول – ءماسليحات دەپۋتاتتارىن سايلاۋدىڭ فورماتىن ءماجىلىس سايلاۋىنداعىداي پارتيالىق ءتىزىم ارقىلى وتكىزۋ. پارتيالىق تىزىمگە ەنەتىن ازاماتتاردى تاڭداۋ بارىسىندا وبەكتيۆتى ساراپتاۋ ارقىلى تۋراشىلدىق تانىتا بىلسەك, بۇعان پارتيالاردىڭ, ۇكىمەتتىك ەمەس ۇيىمداردىڭ قاتىسۋىن قامتاماسىز ەتسەك ماسەلەنى ەڭسەرەمىز.
دەموكراتيالىق قوعام قۇرۋدىڭ باستى قۇندىلىعىنىڭ ءبىرى وندا ءومىر ءسۇرىپ جاتقان ادامداردى زاڭ تالاپتارى شەڭبەرىندەگى سانا ەركىندىگىنە تاربيەلەۋدەن باستالادى. سانامىزدىڭ ەركىندىك مولشەرىن دەموكراتيالىق ينستيتۋتتار ارقىلى تاربيەلەيىك. ماڭگىلىك ەل يدەياسىمەن جاڭا داۋىرگە قارىشتاي قادام باسايىق. تاۋەلسىز مەملەكەتىمىزدىڭ جاھاندىق دەموكراتيالىق 30 ەلدىڭ قاتارىندا بولۋىنا اتسالىسايىق.
تالجان رايمبەرديەۆ, ق.ا.ياساۋي اتىنداعى حقتۋ عىلىم جانە يننوۆاتسيا جونىندەگى ۆيتسە-پرەزيدەنتى, تەحنيكا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, پروفەسسور
تۇركىستان