ەرجان حازىرەتتىڭ ەلگە حاتى

ءدىن, سەنىم اتاۋلىعا قىرعيداي تيگەن كەشەگى كەزگە دەيىن بايتاق دالانىڭ ءتورت تارابىنداعى قازاق قالاي سۇتتەي ۇيىپ, قالاي تۇتاسا تىرلىك ەتتى؟ بارلىعىن ءبىر باعىتقا قاراتىپ, ءبىر ارناعا توعىستىرعان ۇلاعاتتى ۇستانىم, سەلكەۋ تۇسپەگەن سەنىم بولاتىن. ول – يسلام ءدىنىنىڭ اسىل قاعيداتتارى مەن شاريعات شارتتارىنىڭ قازاقتىڭ ۇلتتىق بول­مى­سىمەن بىتە قابىسىپ, ۇلت­قا, ۇرپاققا تاربيە قۇرالى بولا الۋى ەدى. بۇل تاربيەنىڭ باسىندا ۇلتقا ۇستاز بولىپ, اق پەن قارانى, دۇرىس پەن بۇرىستى ايىرىپ, تۇتاس قازاقتى شاشاۋ شىعارماي يماندىلىقتىڭ سارا جولىنا باستاعان كورنەكتى ءدىن وكىلدەرى ءجۇردى. ەلى سولارعا يلاندى, ايتقان ءبىر اۋىز سوزىنە يمانداي سەنىپ, يلىكتى, ۇيىدى, ۇيىستى. ماڭعىستاۋ وڭىرىندەگى يسلام ءىلىمىن تەرەڭ مەڭگەرگەن جانە ونى بالا وقىتۋعا, حالىقتى تاربيەلەۋگە قالتقىسىز جۇمساعان رۋحاني ابىزداردىڭ ءبىرى ەرمۇحاممەد (ەرجان) تولەگەن ۇلى بولاتىن. اۋىلداعى ايدار يشان­نىڭ ءدارىسىن العان شاكىرت ەرجان بۇقاراداعى مەدرەسەنى 1924 جىلى ۇستازدىق ماماندىعى بويىنشا بىتىرەدى دە, تۋعان ولكەسىندە اعارتۋ­شى­لىق قىزمەتتى باستايدى. «ەرجان حازىرەت دەگەندە اۋەلى ادامنىڭ ويىنا سوپىلىق كەلەدى. بەينە ءبىر كوڭىل سارايلارىندا جاڭعىرعان, جۇرەكتەن-جۇرەككە جول تاپقان, كومىلگەن يمان-بۇلاقتارىنىڭ كوزىن اشقان زىكىر ەستىلگەندەي بولادى. ءھام ەرجان حازىرەت دەگەندە ءاز پايعامبار عالايكىم سالامنىڭ «كىمدە-كىم, قاي ۇمبەتىم ەل باسىنا كۇن تۋىپ, ناۋبەت كەلگەن زاماندا, ب ۇلىكتەر سەلدەي اعىپ, ەل ىشىنە قۇيىن تۇرعان كەزەڭدە مەنىڭ سۇننەتىمدى قاققان قازىقتاي بەرىك ۇستاناتىن بولسا وندا ءجۇز شەيىتتىڭ ساۋابى بار» دەگەن اسىل ءسوزى ويىمىزعا ورالادى.

ەرجان حازىرەت دەگەندە كوز الدىمىزعا ۇستىنە ءاز پايعامباردان قالعان سۇننەت شاپانى مەن باسىنا اق سالدەسىن كيىپ, جۇزىنەن يمان نۇرى ءۇزىلىپ تۇرعان اۋليە اقساقال ەلەستەيدى. ونىڭ دىنىنە, پايعامبارعا دەگەن وپاشىلدىعى مەن ادالدىعى سول, ءومىر باقي باسىنان اق سالدەسىن شەشپەي ءوتتى. ول باسىنا اق سالدەسىن وراپ, ەل ىشىنە يمان نۇرىن تاراتىپ جۇرگەندە قىزىلداردىڭ قىلىشى قىنىنان قان تامىپ, تالاي مولدا مەن يشاندار, احۋندار مەن مولدا قوجالار يتجەككەنگە ايدالىپ كەتىپ جاتقان ەدى. ول ەلىمىزدەگى سوپىلىق ۇستانىمدا تەك جەرگىلىكتى جەردە ەمەس جالپى ەلدەگى مۇسىلماننىڭ تە­مىرقازىعى ەدى. ەرجان حازىرەتتى كە­ڭەستەر ءبىر ەمەس ءۇش رەت اباقتىعا جاۋ­ىپ, ماسقارالاماق بولدى. ءدىندى, يماندىلىقتى جانە سوپىلىقتى ەل ىشىنە جايۋىنا كەدەرگى كەلتىرمەككە بەكىندى. ايتسە دە, ءبىر اللانىڭ قالاۋى بولدى. ول اباقتىدا جاتسا دا حازىرەتى ءجۇسىپ پايعامباردىڭ جولىن ۇستانىپ, زىنداندى مەدرەسەگە اينالدىرا ءبىلدى. ءجۇسىپ پايعامبار مىسىر ەلىنىڭ شارتارابىنان جانە ءتۇرلى ورىنداردان, ساتىلاردان تۇسكەن تۇتقىندارعا اللا تاعالادان كەلگەن ءدىندى جەت­كىزىپ, ولار دا اباقتىدان شىق­قاندا ەلىنە يماندىلىقتى, كوركەم مىنەزدىلىكتى جەتكىزگەن ەدى. مىنە, ەرجان حازىرەت تە اباقتىدا جاتىپ, قاراڭ­عى قاپاستاعى چەشەن, تۇرىك­مەن, تاجىك, ت.ب مۇسىلماندارعا سو­پىلىقتى دارىپتەپ, وزىنە قول تاپ­سىرتا ءبىلدى», دەيدى حازىرەت تۋرا­لى يسلامتانۋ (قۇران-ءتاپسىر) عى­لىمدارىنىڭ PhD دوكتورى, قازاقستان مۇسىلماندارى ءدىني باس­قارماسى عۇلامالار كەڭەسىنىڭ مۇ­شەسى, نۇر-مۇباراك ەگيپەت يس­لام مادەنيەتى ۋنيۆەرسيتەتى رەك­تورىنىڭ عىلىمي كەڭەسشىسى مۇحيتدين پاتتەەۆ.

تەرەڭ ءبىلىمدى, قازاق, ورىس, اراب, شاعاتاي, وزبەك, قاراقالپاق, تاتار تىلدەرىندە ەركىن سويلەپ, ماتەماتيكا, تريگونومەتريا جانە استرونوميا, جاراتىلىستانۋ عىلىمدارىن مەڭگەرگەن ەرجان كەڭەس وكىمەتى تاراپىنان قۋعىنعا ۇشىراپ, 1932, 1936 جانە 1937 جىلدارى سوتتالادى, تاتار ءدامى تاۋسىلماي ايداۋدان امان ورالعانىمەن, ءومىرىنىڭ سوڭىنا دەيىن ارناۋلى ۇيىمداردىڭ استىرتىن جانە جارتىلاي جاريا قاداعالاۋىندا بولادى. سويتە ءجۇ­رىپ, ەلدىڭ تەمىرقازىقتان كوز جا­زىپ قالماۋى, اق جولدان اداسپاۋى جولىندا يماندىلىق, ۇستازدىق باعىتىنداعى جۇمىستارىن توقتات­پاي­دى. ول تۋرالى جەرگىلىكتى حالىق اراسىندا «قازا بولعانداردى مۇ­سىل­مان شاريعاتىنا ساي و دۇنيەگە ارۋ­لاپ اتتاندىرۋ ىسىمەن اينالىستى. ءومىر بويىنا ءوز ءبىلىمىن وسىرۋمەن بولدى, كوپ جەرلەردەن ءوزى جەتىك بىلەتىن اراب, پارسى, ­شاعاتاي تىلدەرىندەگى ءدىني كى­تاپ­­تاردى الدىردى. اينالاسىنا ا­ستىرتىن تۇردە بىلىمگە ۇمتىلعان ازا­ماتتاردى جينادى, ولارمەن كەز­دەسۋ جاقىن-جۋىقتىق سىلتاۋى­مەن نەمەسە +تاساسىندا ۇيىم­داس­تىرىلدى, كوبىنەسە جاسىرىن جاعدايدا, ءتۇن مەزگىلدەرىندە ءوتتى. ءدىني عۇرىپتاردى اتقارۋعا, ءبىلىمدى كو­تەرۋگە ارنالعان نۇسقاۋلاردى, كو­مەكشى قۇرالداردى ۇنەمى دايىنداپ, قولجازبا كۇيىندە جاسىرىن تاراتتى» دەلىنەدى.

سوزگە ساراڭ, ەسەسىنە كوكىرەك كوم­بەسى جاۋھارعا باي, بارىنشا مەيىرىمدى, كەرىسىنشە ادىلەتسىزدىككە, قياناتقا جانى قاس حازىرەت ادام بەتىنە تۋرا كوز سالماي, تىكە ايتىپ جاندى اۋىرتپاي-اق وتە سىپايى ءارى تۇسپالمەن سويلەپ تەپسىنگەن مەن كىسىمسىنگەندەردى تاۋبەسىنە تۇ­سى­رەتىن شەشەندىك, كوسەمدىك مى­نەز­گە يە بولعان. ول ايتقان ءبىر اۋىز ءسوز لەزدە ەل اراسىنا تاراپ, ۇلكەن-كىشى, اۋىل-ايماق سول سوز­گە توقتاعان. ونىڭ ەل اراسىنىڭ عا­نا ەمەس, كورشى ەلدەرمەن دە تۇ­تاس­تىقتى, تاتۋلىقتى باستى ورىن­عا قويعاندىعىن جۇرت ناقتى مى­سال­­دارمەن دالەلدەي جەتكىزەدى. بۇل قاسيەتتەر, ادامگەرشىلىك ماسە­لەسىن باس­تى ورىنعا قوياتىن كور­كەم مىنەز حا­زىرەتتىڭ ءومىر بويعى ىز­دە­نى­سىنىڭ, ءدى­ني ساۋاتتىلىعىنىڭ, تاقۋا­ل­ى­عىنىڭ كورىنىسى.

تەلى-تەنتەكتى, جاعىمسىز مىنەز-ق ۇلىقتى از سوزگە كوپ ماعىنا سىي­عىزىپ, سالماقتى مىسالمەن-اق تارتىپكە سالاتىن حازىرەتتىڭ ەر­نىنە ناسىباي سالۋىن «تىسىمە تۇس­كەن قۇرتتى قاشىرۋ ءۇشىن» دەپ تۇ­سىن­دىرگەن زامانداسىن «قۇرت قا­شا­تىن جامان نارسەدەن سەن نەگە قاش­پايسىڭ؟» دەپ توقتاتۋى, «بال ۇس­تاعان بارماعىن جالايدى» دەپ ارا­سىندا ازداپ قوعام مۇلكىن پايدالانىپ قوياتىنىمىز بار, بۇعان نە دەيسىز؟» دەگەن كولحوز باستىعىنا «قاتتى ءشول قىسىپ كەلە جاتقاندا الدىڭنان تەڭىز شىقتى دەلىك. سوندا ءبىر ۇرتتايسىڭ, ءشولىڭ ءسال باسىلعانداي بولادى, تاعى ەكىنشى ۇرتتايسىڭ, ءسال جان شاقىراسىڭ, ال ءۇشىنشى ۇرتتاعاندا ءبارىن دە قۇساسىڭ. قوعام مۇلكى دە سونداي, ەندى قالعانىن ءوزىڭ اقىلعا سالىپ كورشى» دەۋى شەشەندىكتىڭ, ادالدىق پەن اقىلماندىقتىڭ ايعاعى.

ەرجان حازىرەتتىڭ ءدىن جولىنا ادال, قانداي قيىن كەزگە تاپ كەل­سە دە اللاعا بەرگەن انتىنان اۋىتق­ىماعاندىعى ايىپتالىپ وتىر­عان سوت وتىرىسىنداعى جاۋا­بى­نان دا اڭعارىلادى. سوت تار­­تىبىنە ساي سالدەسىن شەشۋدى تا­لاپ ەتكەندەرگە «سىزدەر بولشە­ۆيك پارتياسىنا مۇشەسىزدەر, جانقالتالارىڭىزدا پارتيالىق بيلەتتەرىڭىز بار. باستارىڭىزعا قيىن ءىس ءتۇسىپ, تىعىرىققا تىرەل­گەن كەزدە پارتبيلەتتەرىڭىزدى سۋى­رىپ بەرۋگە ۋادە بەرمەگەن شىعار­سىز­دار. مەن يسلام ءدىنىن ۇستاناتىن جانمىن, باسىمداعى سالدە دىن­دار­لىعىمنىڭ كورىنىسى. مەن دە بۇل سال­دەنى ۇلى جاراتۋشىعا جانە ۇستاز­دارىما ۋادە بەرىپ, باسىما وراعان بولاتىنمىن, باسىما قي­ىن­دىق ۇيىرىلگەندە شەشەمىن دەگەن جوقپىن. سول سەبەپتى سالدەنى باسىمنان الا المايمىن» دەپ جاۋاپ بەرگەندىگى مىزعىماس يمانى مەن كامىل ادام دارەجەسىنە, ياعني اۋليەلىك مارتەبەسىنە جەتكەندىگىنىڭ بەلگىسى دەر ەدىك.

كوزىنىڭ تىرىسىندە ورتالىق ازيا ەلدەرىنىڭ ءدىن وكىلدەرىمەن تەرەڭ باي­لانىستا بولعان جانە ولاردىڭ زور قۇرمەتىنە بولەنگەن ەرجان تولەگەن­ ۇلىن نەبىر ءبىلىمدى احۋن, يشانداردىڭ ءوزى ۇستاز ساناپ, وزبەك­ستان, تۇرىكمەنستان, ازەر­باي­جان, شەشەنستان, داعىس­تان ەلدەرىنەن ارنايى قول بەرىپ, پىرلەنۋ ءۇشىن كەلەتىن بولعان. ءتىپتى كوز كورىپ كۋا بولعاندار ەرجان حازىرەت ومىردەن وتكەن كۇنى اق سالدەلى, اق شاپاندى, اق ساقالدى ادامدار جان-جاق­تان قاپتاپ كەلىپ, جانازاسىنا قا­تىس­قاندىعىن, ولاردىڭ قايدان كەل­گەنىن, جامانات حاباردى قاشان, قا­لاي ەستىپ ۇلگەرگەنىن ەشكىم دە انىق بىلە الماعاندىعىن ايتادى.

حازىرەت پەن ونىڭ شاكىرتتەرىنىڭ ءوزارا قارىم-قاتىناسىنا قاراپ وتىرساق, ەرجان حازىرەت ۇستانعان سوپىلىقتىڭ ناقشباندي تاريحاتىندا, حازىرەت ۇستانعان سيلسيلادا ۇستاز رەتىندە الدىن كورىپ, ساباعىن الىپ, ساۋاتىن اشىپ, ءدىندى كۇندەلىكتى تۇتىنعان ادامنىڭ ءبارىن شاكىرتى دەپ ەسەپتەي بەرمەي, ۇستازىنىڭ ءىلىمىن, جولىن, سوپىلىق جولدىڭ تالاپتارىن بۇلجىتپاي ورىنداعانداردى عانا شاكىرت دەپ ەسەپتەگەندىگى اڭعارىلادى. مولدا­نىڭ, ءدىن وكىلىنىڭ دارەجەسىنە قاراي ورالاتىن سالدەنىڭ دە ءۇش كەز, جەتى كەز, توعىز كەز دەگەن ولشەمدەرى بول­عان. قازىرگى تاڭدا ءدىنتانۋشىلار «قول بەرۋ» جاعدايىن, «پىرلەنۋ» ۇعى­مىن, سونداي-اق سالدەگە قاتىس­تى ماسەلەلەردى تەرەڭ زەرتتەپ, حا­لىق­­قا ءتۇسىندىرۋى قاجەت. ويتكەنى بۇل قاراپايىم جايتتار ەمەس, ار­قاي­سىسىنىڭ استارىندا ءسىز بەن ءبىز اڭساپ جۇرگەن الىپ سىر, ءدىن ما­سەلەسىندە سان تاراۋدىڭ ءسوزىن سو­ي­لەپ سالعىلاسقان بۇگىنگى ۇرپاق ءۇشىن قاجەتتى قۇندىلىقتار جاتقان بو­لار...

ادەبيەتتانۋشى عالىم, مارقۇم قابيبوللا سىديىقوۆتىڭ ۇيىنەن, ارتىندا قالعان باي مۇراعاتىنىڭ ارا­سىنان ەرجان حازىرەتتىڭ كونە قولجازبالارى تابىلدى. بۇل قابي­ب­وللاعا عالىم رەتىندە تىر­نەكتەپ ءجۇرىپ دەرەك جيعاندا كەز­دەي­سوق تاپ كەلگەن دۇنيە ەمەس, اكە­دەن قالعان قىمبات مۇرا بولاتىن. اكەسى سىديىق مولدا ەرجان حا­زى­رەتتىڭ ءتالىمىن كورىپ, ونىڭ ءدى­ني اڭگىمەسىن كوپ تىڭداعان, وعان قول بەرگەن سىرلاس جان بولعان. سول سەبەپتى ەرجەكەڭ ءوزىنىڭ «وسيەت­ناما» جانە «يمانشارت» قول­جازبالارىن سىديىق دوسىنا سىي­ل­ايدى. بۇل ەكى قولجازبا ءدىن وكىل­دەرىن قۋدالاپ, حالىقتى ءدىني نانىم-سەنىمنەن ايىرىپ, قۇدايسىز قوعامعا جەتەلەۋدى ماقسات ەتكەن كەزەڭنىڭ سىڭايىن بايقاعان جانە ۇرپاق ءۇشىن, ەل ءۇشىن ۋايىم ەتكەن ەرجان حازىرەتتىڭ بولاشاققا حاتى دەۋگە بولادى. قولجازبالارداعى مالىمەتتەر ءداستۇرلى ءدىننىڭ وزىنە ۇركە قاراپ, ءارتۇرلى كوزقاراس پەن پىكىرلەر توعىسىندا توقىراپ قالعان بۇگىنگى ۇرپاققا اۋاداي قاجەت. ياعني حازىرەت ۇرپاعىنىڭ ءدىني ماسە­لە­د­ە ارالۋاندىلىققا ۇرىنىپ, سا­نا­لىق-رۋحاني داعدارىسقا ۇشى­­رايتىنىن سەزىپ, الماعايىپ شاقتا قارلىعاشتىڭ قاناتىمەن سۋ سەپكەندەي جاردەمىم ءتيسىن دەپ ادەيى جازىپ قالدىرعانداي اسەر­دە بولاسىڭ. ءدىنتانۋشىلار, عا­لىم­دار حازىرەتتىڭ قازاق ءتىلىن جاق­سى بىلە تۇرا, شاعاتاي تىلىندە جا­زۋىن كەڭەستىك قاداعالاۋدىڭ اسە­رى دەپ تۇسىندىرەدى. پروفەسسور د.كەنجەتاي «وسيەتناماسىندا» جەر­­لەۋ, دۇعا, ءمىناجات, زىكىر, ءداۋ­ىر اينالدىرۋ, تاسبيح, تاحليل, كە­بىن­د­ەۋ, كور قازۋ شارتتارى مەن ەرەك­شەلىكتەرىنە دەيىن تاپ­تىش­تەپ جازىپ مۇرا قالدىرعان ەكەن. وند­اعى نا­قىشبانديا زىكىر ەرەك­شە­لىكتەرىن دە ءتۇسىندىرىپ كەتكەن. «داست بي كار, ديل بي يار», ياعني «قول ىستە, كوڭىل جاردا» ۇستانىمىنا قوسا, اللانى ەسكە الۋدىڭ ارتىقشىلىقتارىن تالداپ بەرىپتى. ايگىلى سوپىلىق جول­داعى ءتورت زارب, ياعني «لا يلاحا يللا اللا» زىكىرىنىڭ سالۋ ءتارتىبىن دە وسيەت ەتكەن.

ول كىسىنىڭ سوڭىندا قالعان ءبىر­شاما كىتاپتارىنا قاراي وتىرىپ, ول كىسى ءوز زامانداستارىنا قازاقتىڭ ءداس­تۇرلى ءدىنى اياسىندا ناسيحات جۇر­گىزگەنىن, ءدىني ءبىلىمنىڭ العاشقى ساتىلارىن ۇيرەتكەنىن كورۋگە بولادى. ەرجان حازىرەت حالىققا ءدىني ءبىلىم بەرگەندە «يمانشارت» كىتابىن پايدالانعان. «بۇل كىتاپ – ءاربىر مۇسىلمانعا قاجەت, ءبىلۋى ءتيىس قاعيدالار جيناعى. ودان ءارى تەرەڭدەپ بارۋعا مۇمكىندىگى بول­ماسا دا, باسقان ءار قادامى با­قى­لاۋدا تۇرسا دا حالىقتىڭ جۇرە­گىنە يماندى ءوزىنىڭ ءىس-ارەكە­تى­مەن ۇيالاتۋعا كۇش سالعانىنا كۋا بولامىز» دەسە, ولكەتانۋشى ا.ەدىلحان «ەرجەكەڭ جايلى ەستىپ جۇرگەندەرىمىز ەندى ابىزىمىزدىڭ ءوز قولىمەن جازىلعان ەڭبەكتەرى ارقى­لى راستالىپ, ءارى قاراي تە­رەڭ­دەي ءتۇستى. ءدىنباسىمىز قا­سيەتتى قۇران كارىمنىڭ جالپى با­عىتتارى مەن شاريعاتتىڭ, سۇن­نەت­تىڭ ناقتى تالاپتارىنا وتە ج­و­عارى ءمان بەرگەندىگىنە, ول قا­عي­داتتاردى قاستەرلەۋ دارە­جە­سىنە كوتەرگەندىگىنە كوز جەتكىزىپ وتىر­مىز. ناماز وقۋدىڭ تارتىبىنە كوپ كوڭىل ءبولىپتى. جانازا ادەبىن باسىنان سوڭىنا دەيىن ءاربىر جورالعىسىنا جەكە-جەكە توقتالىپ, قازا بار جەردە كەزدەسەتىن جاعداي­لار­دىڭ ارقايسىسىنا بولەك-بولەك تۇسىنىكتەمە بەرىپ, اربىرىنە ارنايى نۇسقاۋ كورسەتىپتى. وسى با­عىتتارداعى بۇگىنگە دەيىن ءبىر شەشىمگە كەلە الماي جۇرگەن ماسە­لەلەرىمىز ەندىگى جەردە ءوز ورىن­دارىنا كەلەتىن سياقتى. «يمان­شارت» – بۇرىن-سوڭدى بىزگە كەز­دەسپەگەن, كورىپ جۇرگەنىمىزدەن الدە­قايدا تەرەڭ دۇنيە. مۇندا سۇراققا جاۋاپ كەزىندە سيلسيلاڭدى دا كورسەتۋدى مىندەتتەپتى, ءارى يسلام الە­مىندەگى ءىرى-ءىرى سيلسيلالاردى اتاپ كورسەتىپتى» دەپ باعالايدى.

حازىرەتتىڭ «وسيەتناماسى» مەن «يمانشارتىن» اسا قۇشتارلىقپەن قولعا الىپ, قىزىعۋشىلىقپەن وقىدىق. «وسيەتنامادا» ولىكتى جەرلەۋگە دايىنداۋ, كەبىندەۋ, ايەل ادامدى جانە سابيلەردى كەبىندەۋ, ءداۋىر اينالدىرۋ ماسەلەلەرىن قولعا ۇستاتقانداي بايانداي كەلىپ, «ولىككە ءبىرىنشى تۇننەن قاتتى ءتۇن بولماس» دەپ بۇل كۇنى جاسالاتىن شارۋالار مەن وقىلۋى ءتيىستى «قورقىنىش بايانى» تۋرالى تۇسىندىرەدى. سونداي-اق ولىكتى جەرلەپ كەلگەن سوڭ ساۋابىن مارقۇمعا باعىشتاپ «يسقات» نامازىن وقۋ جايىن جەتكىزەدى. زىكىر سالۋدى ء«تىلدى تاڭدايعا قات­تى جابىستىرىپ ەرىندى بايلاپ, جۇ­رەك­كە نازار اۋدارۋ كەرەك, سەبەبى جۇ­رەك بارلىقتىڭ ۇياسى, جۇرەك اللانىڭ نازارى تۇسەتىن جەر» دەپ ناقتىلايدى.

«يمانشارتتا» ازان شاقىرۋ, ورازا ۇستاۋ, اۋىز بەكىتۋ جانە اۋىزاشار دۇعا-نيەتى, جۇما نامازى, قۇربان ايت نيەتى, قادىر نامازى, جانازا نامازى تۋرالى قولعا ۇستاتقانداي ايتا كەلىپ, شاريعات شارتتارىن باياندايدى, سۇراق-جاۋاپقا كەڭىرەك ورىن بەرەدى. سوپىلىق ىلىمگە تەرەڭ بويلاعان حازىرەت يمام اعزامنىڭ جولىنا بەرىكتىگىن تانىتىپ جانە ونىڭ ۇلكەن ءتالىم مەكتەبى ەكەندىگىن مەڭزەپ, فيلوسوفيالىق, يسلامي تۇجىرىمدارىن تىلگە تيەك ەتەدى.

«ماسەلە: حازىرەت يمام اعزام­نان ريۋايات ەتىلگەن. ەل (وزدەرىنە) يمام ۇستاعاندا (تاعايىنداعاندا) ول يمامنان ءتورت ماسەلەنى سۇراسىن. ەگەر ول ماسەلەلەرىن ورىنداسا, وعان ۇيى­سىن, ال ەگەردە ورىنداماسا اۋلاق بولسىن, ارتىنا ۇيىماسىن. ول ماسەلەلەردىڭ ءبىرىنشىسى مىناۋ: ء«اي يمام! بۇل نامازدى ءوزىڭ ءۇشىن وتەدىڭ بە, الدە ەل ءۇشىن وتەدىڭ بە؟» دەگەندە, ەگەر «نامازدى ءوزىم ءۇشىن, نيەتىم ەل ءۇشىن» دەسە, وندا ورىنداعانى بولادى. ەكىنشى ماسەلە مىناۋ: ءبىر جاماعات ء«بىز ساعان ۇيىدىق, سەن كىمگە ۇيىدىڭ» دەگەندە, ەگەر يمام «مەن مۇحاممەد مۇستاپاعا (وعان اللانىڭ يگىلىگى مەن سالەمى بولسىن) ۇيىدىم» دەسە وندا ورىنداعانى بولادى. ءۇشىنشى ماسەلە مىناۋ: ء«بىز جاما­عات يمامعا سەنى ۇستادىق, سەن كىمدى ۇستا­دىڭ؟» دەگەندە, ەگەر يمام «مەن قۇراندى ۇستادىم» دەسە, وندا ورىن­داعانى بولادى. ءتورتىنشى ماسەلە مىناۋ: «جاماعاتتىڭ نامازى سەنىمەن ءبىتتى» دەگەندە, ەگەر يمام «ىلىمدىكپەن جانە حازىرەت پاي­عامبار (وعان اللانىڭ يگىلىگى مەن سالەمى بولسىن) سۇننەتىمەن ءبىتتى» دەسە, وندا ورىنداعانى بولادى, ءبىتتى». بۇل – ناقتى ايتقاندا, يمام تاعايىنداۋداعى تالاپ. جالپى العاندا, ءدىنتانۋشىلار الدىندا قوس قولجازبانى عىلىمي تۇرعىدا تالداپ, حالىققا ءتۇسىندىرۋ جۇمىستارى تۇر.

«يمانشارت» پەن «وسيەت­نا­ما­دان» باسقا حازىرەت پايدالانعان «شا­ريعات» جانە «نامازداعى دۇعا­لار» اتتى تازا اراب تىلىندەگى ەكى ادەبيەت تە تابىلدى. ەشقانداي بۇرمالاۋسىز, قوسپاسىز, اسىرەسىز اۋدارۋدى ماقسات ەتكەن ازاماتتار شاعاتاي تىلىندەگى «وسيەتناما» مەن «يمانشارتتى» اۋدارعانمەن, اراب تىلىندەگى سوڭعى ەكى مۇراعا «قول تي­گىزگەن» جوق. ءساتتى كۇنى بۇل ەكەۋى دە قازاق تىلىندە «سويلەيدى» دەگەن ءۇمىتتى قۋانىش بار. ولار ارقىلى ءبىزدىڭ ءدىني تانىمىمىز كەڭەيىپ, جوعىمىز تۇگەندەلىپ, تاعىلىمدى ماعلۇماتقا قانىعا تۇسەتىنىمىزگە سەنىم مول.

وزىنە دەيىن نەبىر ءدىن ابىزدارى ءجۇ­رىپ وتكەن, ابدەن قالىپتاسقان جا­نە كۇمانسىز, كىرشىكسىز ءداستۇرلى ءدىن­نىڭ داڭعىل جولىمەن ءجۇرىپ, سول جولدى ۇرپاققا جازىپ قالدىر­عان ەرجان تولەگەن ۇلىنىڭ قول­جاز­بالارى ۇرپاق ءۇشىن, ۇلت ءۇشىن قا­جەتتى جازبالار. تاجىريبەلى ءتار­­جىماشى, ءدىنتانۋشى ازامات­تار­دىڭ ارالاسۋىمەن قازاق تىلىنە اۋ­دا­رىلعان قولجازبالار كىتاپ رەتىن­دە باسىلىپ, حالىققا جول تار­تۋى ءۇشىن باسپادا جاتىر. شەت­تەن وقىپ كەلىپ, ەل ءىشىن الاتايداي بۇل­دىرگەندەرگە ەمەس, قازاق توپى­را­عىندا تۋىپ, ءوسىپ-ءونىپ, بويىنا بايىرعى بابالاردىڭ ۇلاعاتىن, تاعىلىمىن سىڭىرگەن جانە ونى ۇرپاعىنا ۇلاستىرعان حازىرەت بابا­عا سەنىپ, ول سىلتەگەن جولمەن جۇر­سەك قوي دەيسىڭ. وسى ورايدا قۇندى جازبانى باسشىلىققا الىپ, بۇعان دەيىن كەتكەن قاتە مەن بۇگىنگە دەيىن تۇسىنىكسىز بولىپ كەلگەن جايلاردى جولعا ءتۇ­سىرۋ ءۇشىن قۇزىرەتتى ورىنداردىڭ بەل­سەن­دى قاراكەتى, سونداي-اق ەرجان حازى­رەت ۇستانىمى, ياعني سيلسيلاسى, ۇس­تاز­دارى مەن شاكىرتتەرى, جالپى حا­زى­رەت­كە قاتىستى ماسەلەلەرگە, دە­رەكتەر­گە تەولوگتار مەن عا­لىم­دار­دىڭ جەت­كىلىكتى نازارى, زەرتتەۋ ەڭ­بەك­تەرى قاجەت-اق.

ەرجان حازىرەت تاقىرىبى – شاعىن ماقالاعا سىيمايتىن, ءوز الدىنا زەرتتەۋ مەن زەردەلەۋدى قاجەت ەتەتىن تاقىرىپ. 1966 جىلى ومىردەن وتكەن ول وزىنە دەيىنگى اسىلداردىڭ تۇياعى, بۇگىنگە دەيىن كونە مەن كەشەنى جالعاستىرۋشى بۋىننىڭ كورنەكتى وكىلى دەپ كەلسەك, قولجازبالارى ارقىلى كونەنى كەشەگە شەندەستىرىپ قانا قويماي, كەشە مەن بۇگىننىڭ اراسىنا التىن كوپىر بولعاندىعىن مويىن­داۋعا تۋرا كەلەدى. ونىڭ بويىنان يماندىلىقتىڭ لەبى ەسىپ, تاقۋالىقتىڭ تازالىعى اڭ­قىپ, جان-جاعىن بىلىمدىلىكپەن, پاراسات­تى­لىقپەن باۋرادى جانە بارشانى سوعان باۋلىدى. قورشاعان ورتامەن قارىم-قاتىناس, ءوزىن-ءوزى ۇستاۋ, سويلەۋ, تاربيە, ۇلكەندىك قا­سيەت پەن كىشىلىك ىزەت, اقساقالدىق دانالىق, وزگە دە ادامعا, سونىڭ ىشىندە مۇسىلمانعا ءتان مادەني اسىل قاسيەتتەردىڭ كومبەسىندەي بولعان ونىڭ ءومىرى, قاسيەت-قابىلەتى, ءدىني ءىلىمى مەن ۇلگى-ونەگەسى بۇگىنگى بۋىنعا, ەرتەڭگى ۇرپاققا تۋرا جولدى سىلتەگەن تەمىرقازىق بولا الارى انىق.      

P.S. بەت قاتتالىپ جاتقاندا ءدىن ىستەرى جانە ازاماتتىق قوعام مينيسترلىگى ءدىن ىستەرى كوميتەتىنىڭ ء«دىن ماسەلەلەرى جونىندەگى عىلىمي-زەرتتەۋ جانە تالداۋ ورتالىعى» رەسپۋبليكالىق مەملەكەتتىك مەكەمەسىنەن ورتالىق ديرەكتورى, ا.ابدىراسىلقىزىنان ەرجان حازىرەتتىڭ «يمانشارت» جانە «وسيەتناما» قولجازبالارىنا قاتىستى ساراپتامالىق پىكىر كەلىپ جەتتى. «رۋحاني جاڭعىرۋ ۇدەرىسى جاھاندىق دەڭگەيدە ورىستەپ وتىرعان, سونىمەن قاتار ءدىني نەگىزدەگى شەتىن قۇبىلىستار مەن راديكالدانۋ ۇدەرىسى بەلەڭ العان زاماناۋي احۋال جاعدايىندا ۋاقىت سىنىنان ءوتىپ, بۇگىنگى قوعامنىڭ رۋحاني تىرەگىنە اينالعان ءداستۇرلى رۋحاني-ءدىني قۇندىلىقتاردى قايتا بەزبەندەۋ, رۋحاني مۇرالاردى ءجىتى ساراپتاي وتىرىپ, قازىرگى قوعام يگىلىگىنە جاراتۋ, ەكسترەميستىك جانە راديكالدى يدەولوگيانىڭ الدىن الۋ شارالارىنا كەڭىنەن پايدالانۋ – كەزەك كۇتتىرمەيتىن ماڭىزدى ماسەلەلەردىڭ ءبىرى. وسى ورايدا ەرجان حازىرەت تولەگەن ۇلىنىڭ «يمانشارت» جانە «وسيەتناما» اتتى ەڭبەكتەرى قازىرگى قوعامنىڭ رۋحاني سۇرانىستارىن قاناعاتتاندىرۋدا وزىندىك ماڭىزعا يە. حازىرەت تۋىندىلارى قازاقستان مۇسىلماندارى ءۇشىن ءداستۇرلى بولىپ تابىلاتىن حانافي مازحابى, ماتۋريدي اقيداسى نەگىزىندە جازىلعان ءداستۇرلى ءدىني تانىمىمىزدىڭ ءتولتۋما مۇرالارىنىڭ قاتارىنان ورىن الادى.

...ءداستۇرلى رۋحاني-ءدىني تانىم مەن مادەني قۇندىلىقتاردى جاڭعىرتۋدا ەلەۋلى ماڭىزعا يە ەرجان حازىرەت تولەگەن ۇلىنىڭ «يمانشارت» جانە «وسيەتناما» ەڭبەكتەرىنىڭ مازمۇنى قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ كونستيتۋتسياسىنا جانە وزگە دە زاڭنامالارىنا, سونىڭ ىشىندە ءدىني قاتىناستار سالاسىن رەتتەيتىن زاڭنامالارعا قايشى كەلمەيدى» دەلىنگەن.

گۇلايىم شىنتەمىرقىزى,

«ەگەمەن قازاقستان»

 ماڭعىستاۋ وبلىسى