قازاق جۋرناليستيكاسى ورنى تولماس اۋىر قازاعا دۋشار بولدى. ۇستىمىزدەگى جىلدىڭ 27 اقپانىندا كاسىبي جۋرناليست, امبەباپ اۋدارماشى, تاۋەلسىز قازاق ەلى ءباسپاسوزىنىڭ كورنەكتى ۇيىمداستىرۋشىلارىنىڭ ءبىرى, ابزال ازامات ەرجۇمان وتەش ۇلى سمايىل ومىردەن وزدى.
ە.ءو.سمايىل 1948 جىلى 5 قاڭتاردا الماتى وبلىسىنىڭ تالعار اۋدانىنداعى تۋعانباي اۋىلىندا دۇنيەگە كەلدى. 1965 جىلى س.سەيفۋللين اتىنداعى №2 تالعار قازاق ورتا مەكتەبىن بىتىرگەننەن كەيىن فرۋنزە ۇجىمشارىندا كلۋب مەڭگەرۋشىسى, شوپان, قۇرىلىس بريگاداسىندا بالتاشى بولىپ ەڭبەك جولىن باستادى. 1967-1970 جىلدار ارالىعىندا كەڭەس ارمياسى قاتارىنداعى مىندەتتى اسكەري بورىشىن وتەۋگە اتتانىپ, قىزىل تۋلى سولتۇستىك تەڭىز فلوتىنداعى سۇڭگۋىر قايىق ەكيپاجىندا قىزمەت ەتتى. 1971-1976 جىلدارى س.م.كيروۆ اتىنداعى قازاق مەملەكەتتىك ۋنيۆەرسيتەتىندە وقىپ, جۋرناليستيكا فاكۋلتەتىن وتە جاقسى دەگەن باعاعا يە قىزىل ديپلوممەن ءبىتىردى.
1977-1978 جىلدارى كازگۋ-دە اسسيستەنت, «سوتسياليستىك قازاقستان» (قازىرگى «ەگەمەن قازاقستان») گازەتىندە ءتىلشى بولدى. 1979-1987 جىلدار ارالىعىندا رەسپۋبليكالىق «لەنينشىل جاس» باسىلىمىندا رەداكتوردىڭ ورىنباسارى قىزمەتىن اتقاردى. سودان كەيىن اعا گازەت رەداكتسياسىنا قايتا ورالىپ, شيرەك عاسىرعا جۋىق عۇمىرىن وسى باسىلىمنىڭ ىستىق-سۋىعىنا ارنادى. اتاپ ايتقاندا, ول 1987-1997 جىلدارى «ەگەمەن قازاقستاندا» ءبولىم مەڭگەرۋشىسى, باس رەداكتوردىڭ ورىنباسارى, ءبىرىنشى ورىنباسارى قىزمەتتەرىن اتقارىپ, 1998-2003 جىلدار ارالىعىندا باس رەداكتور لاۋازىمىن يەلەندى. ال 2003-2004 جىلدارى «ەگەمەن قازاقستان» رەسپۋبليكالىق گازەتى» اكتسيونەرلىك قوعامىنىڭ پرەزيدەنتى, 2011 جىلعا دەيىن ۆيتسە-پرەزيدەنتى بولدى.
ءومىر جولى تەك قانا ونەگەلى ىستەردەن تۇراتىن ەرجۇمان وتەش ۇلى سمايىلدىڭ قازاق ءباسپاسوزى سالاسىنداعى ەرەن ەڭبەگى بيلىك تاراپىنان ءار جىلدارى لايىقتى باعالانىپ وتىرىلدى. وعان ارىپتەسىمىزدىڭ ءوز كەزىندە قازاق كسر جوعارعى كەڭەسىنىڭ قۇرمەت گراموتاسىمەن ەكى رەت ماراپاتتالىپ, قازاقستان لكسم ورتالىق كوميتەتىنىڭ باۋبەك بۇلقىشەۆ اتىنداعى, قازاقستان رەسپۋبليكاسى پرەزيدەنتىنىڭ بۇقارالىق اقپارات قۇرالدارى سالاسىنداعى سىيلىقتارىنىڭ تۇڭعىش لاۋرەاتى بولعانى, سونداي-اق قازاقستاننىڭ ەڭبەك سىڭىرگەن قايراتكەرى اتانعانى انىق دالەل. ال ء«ومىر دەگەن جول ءۇستى», «تۋعانباي اۋىلىنىڭ ادامدارى» اتتى دەرەكتى كىتاپتارى بولسا, قازاقستان جۋرناليستەر وداعىنىڭ ارنايى سىيلىقتارىمەن اتالىپ ءوتىلدى.
ەرجۇمان وتەش ۇلى سمايىل ۇلكەنگە ىزەتتى, كىشىگە قامقور ارىپتەسىمىز ەدى. سونداي-اق ول تاباندى, تالاپشىل, بەلگىلى ءبىر ماسەلەدە وزىندىك بەرىك ۇستانىمعا يە باسشى بولاتىن. وعان ءاماندا ادالدىق, ادىلەتتىلىك قاسيەتتەر ءتان ەدى. قازاق جۋرناليستيكاسىنىڭ كەيىنگى بۋىنى ەرەكەڭنىڭ شاكىرتتەرى دەسەك ەش قاتەلەسپەيمىز. وسىنداي قادىر-قاسيەتتەرىمەن بار ءومىرىن, بويىنداعى قاجىر-قايراتىن كاسىبي بىلىگى مەن ۇيىمداستىرۋشىلىق قارىم-قابىلەتىن ول ءتول جۋرناليستيكامىزدىڭ ءوسىپ-دامۋىنا ارنادى. تاۋەلسىز ەل ءباسپاسوزىنىڭ قالىپتاسۋىنا ەرەكشە ەڭبەك ءسىڭىرىپ, ايتۋلى ۇلەس قوسقان, ارداقتى ازامات, ابزال جاننىڭ, ۇلكەن جۇرەكتى ادامنىڭ جارقىن بەينەسى ءبىزدىڭ جۇرەگىمىزدە ۇزاق ساقتالادى.
«ەگەمەنقازاقستاندىقتار»
قازاق جۋرناليستيكاسىنىڭ قارا نارىاي, قايران ەرجۇمان-اي!
قاپەلىمدە ءدال وسىلاي ءوزىڭدى بىلەتىن دوستارىڭدى, ارىپتەس, قاتارلاس قۇربى-قۇرداستارىڭدى قامىقتىرىپ كەتەدى دەپ ءبىز ويلاپ پا ەدىك؟.. جۇرسەڭ, ءجۇرىسىڭ – مىعىم, سويلەسەڭ, ءسوزىڭ – مىعىم ارىس ەدىڭ. ءوزىڭنىڭ كاسىبىڭە, ەلىڭە, جۇرتىڭا سونشاما ءبىر قادىرلى كەزدە كەتىپ وتىرسىڭ. ارقادان جەتكەن سۋىق حابار الاتاۋدىڭ بوكتەرىندەگى قالىڭ ەلىڭدى قايىستىرىپ كەتتى.
ەرجۇمان!
مەن سەنىمەن «ەگەمەن قازاقستان» دەيتىن ۇلت گازەتىنىڭ ءبىر ەرەكشە قيىن كۇندەردى باستان كەشىپ وتىرعان داۋىرىندە قىزمەتتەس بولىپ, تابىسىپ ەدىم. 1993 جىلدىڭ قاڭتارى. مەن العاش باس رەداكتور بولىپ كەلگەن كەزدە دەمالىستا ءجۇر ەكەنسىڭ. شىققانىڭا ءۇش-ءتورت-اق كۇن بولىپتى. شارۋاڭدى جيىستىرىپ قويىپ, كەلدىڭ. بىردەن وزىڭە ءتان قايىسپاس قارا نارداي قالپىڭمەن:
– نۇرەكە, مەن وسى گازەتتىڭ باس رەداكتورىنىڭ ءبىرىنشى ورىنباسارىمىن عوي. باسقا ورىنباسار العىڭىز كەلسە, مىنە, قالام, قاعاز. ايتىڭىز. سول ءۇشىن كەلدىم, – دەپ, جومارت قالپىڭمەن قاراعان جايساڭ مىنەزىڭ كوز الدىما ەلەستەپ وتىر. ەكەۋمىز ۇزاق ءبىر-بىرىمىزگە قاراپ وتىردىق تا:
– ەرجۇمان-اۋ, مەن سەنى باياعىدان بىلەمىن. سەن گازەت ءۇشىن جارالعان قارا نارسىڭ عوي. سەنىڭ قازاق جۋرناليستيكاسىندا ويىپ العان ورنىڭ بار. ەشكىم كوتەرە بەرمەيتىن اۋىر جۇكتى كوتەرەتىن كەسكەكتى مىنەزىڭ, كۇشىڭ بار. مەن سەنى ەشقايدا جىبەرمەيمىن. بىرگە بولامىز, – دەگەندە جىميىپ كەلىپ قولىمدى الدىڭ. مىنە, سودان ءۇش جارىم جىل تابانداتىپ وتىرىپ, ءبىرىمىزدىڭ قاباعىمىزعا ءبىرىمىز قاراپ, ءبىرىمىز اشۋ شاقىرعاندا, ءبىرىمىز باسۋ ايتىپ, قاراماعىمىزداعى 160-قا تارتا ارىپتەسىمىزگە بىرگە ءجۇرىپ يە بولىپ ەدىك.
سەن ءوزىڭنىڭ تۋعان الاتاۋىڭا تارتقانسىڭ, بىرەۋدىڭ الدىندا ورىنسىز كىشىرەيۋدى بىلمەيتىن ەدىڭ. تۋرا تارتىپ, تۋرا سويلەپ, قاراپ وتىرۋشى ەدىڭ. سول مىنەزىڭ جۋرناليستيكاداعى بار ارىپەستەرىڭە ۇناۋشى ەدى. بىردە قاتتى, بىردە جۇمساق ايتىپ جۇرەتىن ەڭ. بىراق ەشقاشان ارتىڭا ءزىل تاستاماي, سالماق ارتپاي باسالقى مىنەزىڭمەن «ەگەمەنگە» كەلگەن بارلىق باس رەداكتورلارمەن بىرگە جۇمىس ىستەپ, «مەنىڭ ەگەمەنىم, مەنىڭ باس گازەتىم» دەپ جىلاپ-ەگىلىپ ايتقان ءسوزىڭنىڭ تالاي كۋاسى بولىپ ەدىم.
ارعى-بەرگى زاماندا قازاقتىڭ جۋرناليستيكاسىندا ۇندەمەي ءجۇرىپ اتپال جۇكتى كوتەرگەن نەبىر نارلارىمىز بولدى عوي. سولاردىڭ بىرەگەيى, قازاق جۋرناليستيكاسىندا ءوزىنىڭ قاقىراتىپ سالعان ءىزى بار, ورنەك ۇلگىسى بار, ءورىسى كەڭ, ونەگەسى بولەك سيرەگىمىز سەن ەدىڭ. بۇگىن, مىنە, سارىارقادان جەتكەن اۋىر قايعىعا قابىرعام قايىسىپ, قوشتاسۋ ءسوز ايتقانىما قينالىپ وتىرمىن.
سەن تۇيىق قانا ەمەس, جانىڭ جايساڭ, جۇرەگىڭ جومارت, دوس دەسە القىمىڭنان جۇرەگىڭدى سۋىرىپ بەرۋگە ءازىر تۇراتىن عاجاپ مىنەزدى ادام ەدىڭ. عاجاپ جۋرناليست بولىپ ءوتتىڭ. قازاق جۋرناليستيكاسىنىڭ قارا نارى بوپ ءوتتىڭ. سەنىڭ ەسىمىڭ ءبىزدىڭ عانا ەمەس, ونداعان شاكىرتىڭنىڭ, مىڭداعان وقىرمانىڭنىڭ جۇرەگىندە.
يمانىڭ سالامات بولسىن, باۋىرىم!
نۇرلان ورازالين
«ەگەمەننىڭ» ەراعاسى...جۋرناليستيكادا 40 جىلداي قاتار قىزمەت ىستەدىك.
ءالى ەسىمدە, الماتى وبلىستىق «جەتىسۋ» گازەتىندە قىزمەت ىستەيتىن كەزىم ەدى. 1976 جىل بولاتىن. ءبولىم مەڭگەرۋشىسى بەكبولات ادەتوۆ ءبىزدىڭ «پارتيا تۇرمىسى» بولىمىنە ساقاداي جىگىتتى ەرتىپ كىردى. كازگۋ-ءدىڭ سوڭعى كۋرسىنىڭ ستۋدەنتى ەرجۇمان سمايىلمەن تانىستىرىپ, «جاس تۇلەك» جاستار بەتىنە تاپسىرىسپەن ماقالا جازدىرۋدى تاپسىردى.
ودان كەيىن «لەنينشىل جاس», «ەگەمەن قازاقستان» گازەتىندە بىرگە قىزمەت ىستەدىك.
«لەنينشىل جاسقا» باس رەداكتور بوپ كەلگەنىمدە, ول «ەگەمەنگە» ءبولىم مەڭگەرۋشىسى بولىپ شاقىرىلدى. قيماي قوشتاستىق. بىراق كەيىن «ەگەمەنگە» باس رەداكتور بولىپ كەلگەنىمدە, ەرەكەڭ ءبىرىنشى ورىنباسار ەكەن.
– ەرجۇمان, مەن كەلگەن سايىن سەن قىزمەت اۋىستىرعىش ەدىڭ. ەندى ەشقايدا كەتپەيسىڭ. بىرگە قىزمەت ىستەيمىز. مەن مۇنى پرەزيدەنت اكىمشىلىگىندە دە ايتتىم, – دەدىم.
ەكەۋمىز قول الىستىق, قۇشاقتاستىق. شەراعاڭدى كەڭەسشى ەتىپ شاقىرتىپ الدىق. سودان نەبىر قيىن دا قىزىقتى كۇندەردى بىرگە وتكىزدىك. كامال مەن شەراعاڭنىڭ حاتتارىن ءبىر جارىم جىل جۇرگىزدىك. جۋرناليستيكانىڭ قارا نارى دەسە دە بولادى. وعان گازەتتەن باسقا ءومىر جوقتاي كورىنەتىن.
كەيىن مەنىڭ قىزمەتىم اۋىسىپ, «ەگەمەنگە» ەرجۇمان سمايىل باس رەداكتور بولىپ تاعايىندالعاندا قاتتى قۋاندىم. ويتكەنى گازەت ساياساتى وزگەرمەيدى. ءوز بيىگىندە قالادى.
دەپۋتاتتىق قىزمەتتە جۇرگەندە دە «ەگەمەننەن» الىستاماي, كولەمدى-كولەمدى ماتەريالدار جىبەرەتىن ەدىم. كەيىن قىزمەتىنە وراي كەلەڭسىزدىك ساياسات جۇرگىزىلە باستاعاندا:
– ۋاكە, مەن قاراپايىم جۋرناليست بولسام دا, «ەگەمەننەن» كەتپەيمىن, – دەپ ەدى.
زەينەتكە شىقسا دا, «ەگەمەننەن» قول ۇزگەن جوق. «ويماقتاي وي» توپتاماسى مەن دۇنيەدەن وتكەن كلاستاستارى تۋرالى كەرەمەت ماقالا جازدى. تەلەفون شالاتىن ەدىم. سوندا ول:
– ءبىزدى دە كەيىن بىرەۋلەر ىزدەيتىن شىعار, – دەپ ەدى.
ىزدەيدى, «ەگەمەننىڭ» ەرجۇمانى. جۋرناليستيكاداعى قولتاڭباڭ وشپەيدى, ۇمىتىلمايدى. باقۇل بول, دوس! الدىڭ جارىق بولسىن, باۋىرىم!
ءۋاليحان قاليجانوۆ
ەر اعاقىرىق جىل بويى كۇندىز ءارىپ تۇزەتىپ, تۇندە قارىپ كۇزەتىپ, گازەتتىڭ اۋىر جۇگىن قايىسپاس قارا نارداي كوتەرىپ, جۇمىسقا جاناشىرلىقتىڭ, جاۋاپكەرشىلىكتىڭ, جۋرناليستىك جانپيدالىقتىڭ قايران قالارلىقتاي قالىبىن, ۇيرەنەتىندەي ۇزدىك ۇلگىسىن كورسەتۋمەن وتكەن ازامات ارامىزدان كەتىپ بارادى. ەرجۇمان سمايىل ەسىمى قازاق جۋرناليستيكاسىنىڭ تاريحىندا وسى ماماندىقتىڭ مارتەبەسىن كوتەرگەن ادامداردىڭ قاتارىندا ارداقتالا اتالاتىن بولادى دەپ سەنىممەن ايتا الامىز.
ء بىزدىڭ بۋىن قولعا قالام العان جەتپىسىنشى جىلداردا ادەبيەت پەن جۋرناليستيكا ابدەن قويىنداسىپ كەتكەن ەدى. اقىن-جازۋشى اتاۋلىنىڭ ءبارى ءاۋ باستا شىعارماشىلىق جولىن گازەتتەن باستايتىن, جۋرناليستىك كاسىپ جازۋشىلىققا جەتەر جولداعى بەلەس سياقتى قارالاتىن, ول بەلەستەن بىرەۋلەر وتە الادى, بىرەۋلەر وتە المايدى دەپ سانالاتىن, ءجۋرناليستىڭ بارا-بارا اقىن-جازۋشى بولماۋىن جۇرت بولا الماۋدىڭ بەلگىسى دەپ قانا قارايتىن.
وسى قاساڭ قاعيدانى قاقىراتىپ بەرگەن از ادامنىڭ ءبىرى ەدى ەرجۇمان سمايىل. ول گازەتتىڭ قارا جۇمىسىن اتقارا ءجۇرىپ-اق, ماقالانى ايىندا-جىلىندا ءبىر جازىپ-اق, زەينەت جاسىنا جەتكەنگە دەيىن جالعىز عانا كىتاپ شىعارىپ-اق جۋرناليستيكا سالاسىنداعى پرەزيدەنت سىيلىعىنىڭ تۇڭعىش لاۋرەاتى اتانا الدى. ويتكەنى ول جۋرناليستيكا تەك ءوزىڭ جازۋ ەمەستىگىن, ناعىز جۋرناليستيكانىڭ ءمانى ۇيىمداستىرۋشىلىقتا, الدىمەن وزگەلەردىڭ جازۋىنا جاعداي جاساۋدا, رەداكتسيا جۇمىسىن جوسپارلاۋدا, ويعا وي قوسۋدا, قولعا تيگەن دۇنيەنى جوندەۋدە, وڭدەۋدە, قىرناۋدا, سىرلاۋدا, جۇمىرلاۋدا, قالام يەلەرىن قاناتتاندىرۋدا, ادامداردىڭ الاڭسىز ەڭبەك ەتۋىنە جاعداي جاساۋدا ەكەندىگىن وزگەشە ونەگەسىمەن دالەلدەي ءبىلدى. تۇپ-تۋرا قىرىق جەتى جىل بويى بىلگەندە, سونىڭ جيىرما التى جىلىندا قىزمەتتەس بولعاندا, ونىڭ ون ءتورت جىلىندا ءبىرىمىز باسشى, ءبىرىمىز ورىنباسار كۇيىندە قاتارلاسا, قاناتتاسا قىزمەت ەتكەندە ءوز باسىم ەرەكەڭنىڭ جۇمىستى جاپىرىپ جىبەرەتىن ەرەن قايراتىنا, ەل دەگەندە ەشتەڭەدەن ايانبايتىن جۇرەگىنە, تەك جۇرتقا بولسىنشى دەگەننەن باسقانى بىلمەيتىن جانىنا ءتانتى بولۋدان تانباعانىمدى ايتا الامىن.
ەرەكەڭدى سوڭىنان ەرگەن شاكىرتتەرىنىڭ, ءىزىن باسقان ءىنى-قارىنداستارىنىڭ ءبارى ەراعا دەۋشى ەدى. ەندى سول اتاۋدى ءبولىپ-ءبولىپ ايتۋ قاجەت بولىپ تۇر. قوش, باقۇل بول, ەراعا – جۋرناليستيكادا تالاي ەرلىك جاساعان ەر اعا!
ساۋىتبەك ابدراحمانوۆ
قايران, ەرجۇمان!قاپيادا سەنەن ايىرىلىپ قالامىز دەپ كىم ويلاعان؟!. ەستىگەن كەزدە توبەمنەن جاي تۇسكەندەي بولدى. سول كۇيى ءالى ەسسىز, ءتۇسسىز وتىرمىن, ەرجۇمان!
قانشاما قاۋىرت جۇمىستىڭ ۇستىندە وتىرساق تا, ەكەۋمىزدىڭ ءوزارا ءازىلىمىز تاۋسىلماس ەدى. كوڭىلىڭنىڭ كوگى ساپ اشىلىپ جادىراپ, شارت بۇزىلىپ تۇنەرەر ەدى. كەيدە وكپەلەپ, كەيدە قىزىقتاپ وتىرار ەدىك. ەندى عوي, تاپ ءوزىڭ سياقتى وڭاي وكپەلەتىپ, وڭاي كۇلدىرە الاتىن ەشكىم جوق. جاسىمىز قاتار بولعانىمەن, سەن بىزگە وزىمىزدەن الدەقايدا ەرەسەك, الدەقايدا بايسالدى كورىنەر ەدىڭ. ايتقانىڭنان قايتپايتىن, بىربەتكەي, تۇراقتى مىنەزىڭ العاشىندا بارىمىزگە ۇناماعان. سول قايسار مىنەزىڭمەن ءبىزدى وتقا دا, سۋعا دا سالدىڭ. باۋرادىڭ! كەيىن ويلاسام, قاراماعىڭداعى قىز-جىگىتتەردىڭ ءبارى جاراعان اتتاي مىقتى جۋرناليست بولسا, ءسوزسىز سەنىڭ ءتارتىبىڭ, تاربيەڭ ەدى. سەنىڭ تەمىردەي تالابىڭ جاستاردى ورگە سۇيرەمەسە, ىلديعا تۇسىرگەن جوق.
قايتەيىن... سەنى ولىمگە قيار جۇرەك بار ما؟!. ماڭدايىڭا جازىلعان ولشەۋلى عۇمىر وسى ەكەن. ونى قايدان بىلەيىن؟!. كەيدە قالجىڭداسىپ, قاعىتىپ وتىرعاندا: «سەنەن بۇرىن بارىپ, الدىڭنان توسام» دەۋشى ەدىڭ. سول سوزىڭدە تۇرىپسىڭ! كەلمەستىڭ كەمەسىنە بۇرىن ءمىندىڭ! الدىڭنان قۇداي جارىلقاسىن! باقۇل بول, دوسىم! قيماسىم!
جۇماگۇل سولتيەۆا
باقۇل بول, دوسىم!كۋرسىمىزدىڭ قۇتى ەدى. ءبىر قازانعا باسى سىيمايتىن وڭكەي قوشقارلاردىڭ باسىنان سيپاپ, ورگىزىپ, تۇرعىزىپ, ورىسكە جايىپ, ورگە ورلەتەتىن. بارىمىزگە بۇكىل كۋرستىڭ ادرەسى مەن تەلەفونىن جازىپ بەرىپ, ء«اي, حابارلاسىپ تۇرىڭدار!» دەۋشى ەدى. قارالى حابار جەتكەندە, كوپ قاعازدىڭ ىشىنەن سول ەرجۇمان بەرگەن ءتىزىمدى تابا الماي قارا باستى. قايتەيىن, قۋ تىرلىك!
رەسپۋبليكالىق «سوتسياليستىك قازاقستان» گازەتىنە مەنى 1991 جىلى مامىر ايىندا شەراعاڭ – شەرحان مۇرتازا اعاتايىما ايتىپ, جۇمىسقا الدىرعان ەرەكەڭ. «كۋرستاس» دەپ اياعان جوق. تابانىمدى ءتىلىپ, تاسقا دا, وتقا دا سالدى. سول دۇرىس بولىپتى. ارينە پەندە بولعان سوڭ, ىشتەي رەنجىدىم. كەيىن ءبارىن ۇقتىم. ساباق ەكەن. رەداكتور بولعانىمدا كادەمە جارادى.
ەرجۇمانمەن سوڭعى رەت 26 اقپان كۇنى 18 ساعات 19 مينۋتتا سويلەستىم. «ەگەمەن قازاقستان» گازەتىنىڭ قاراعاندى وبلىسىنداعى بۇرىنعى مەنشىكتى ءتىلشىسى, زەينەتكەر ايقىن نەسىپبايدى سۇرادى.
– ەرەكە, نە بولىپ قالدى, سونشا؟ – دەدىم.
– تۋعان كۇنى ەكەن. قۇتتىقتايىن, – دەدى.
ول سونداي ەدى. ەشكىمدى ۇمىتپايتىن. سول كۇيى كەتتى.
باقۇل بول!
ەرجۇمانىم-اي!
ماعاۋيا سەمباي