بالالار ءتۋريزمىن دامىتۋ ماڭىزدى

قازىر ەلىمىزدە 1 ميلليونعا جۋىق بالانى (947 327 نەمەسە 31,1 پا­يىز) قامتيتىن 1 287 قوسىمشا ءبىلىم بەرۋ ۇيىمى بار. سونداي-اق جاس تۋريست-ولكەتانۋشىلاردىڭ 40 ستانساسى مەن ورتالىعى, مەكتەپتەردە 2 188 تۋريستىك-ولكەتانۋ ۇيىرمەسى جۇمىس ىستەيدى. وقۋشىلار سارايلارى مەن ورتالىقتارىندا بالالار جانە جاسوسپىرىمدەر تۋريزمىمەن 7 – 17 جاس ارالىعىنداعى 80 مىڭنان استام بالا قامتىلعان ەكەن. بۇل بار-جوعى 2,6 پايىزدى قۇرايدى.

جالپى, تۋريستىك-ولكەتانۋ باعىتىنداعى بالالار ۇيىمدارىنىڭ جەلىسى حح عاسىردا قالىپتاستى. بىراق جاڭا عاسىرمەن قوعامىمىزعا دەندەي ەنگەن نارىقتىق جۇيە بالالار ءتۋريزمىنىڭ دە تۋ-تالاپايىن شىعارىپ, ءوز ءامىرىن جۇرگىزگەندەي اسەر قالدىرادى. ماسەلەن, پارلامەنت سەناتىنىڭ دەپۋتاتى ناريمان تورەعاليەۆتىڭ ايتۋىنشا, كەڭەستىك كەزەڭنەن قال­عان بالالارعا ارنالعان تۋريستىك نى­سان­داردىڭ باسىم بولىگىنىڭ قازىرگى احۋالى حالىقارالىق ستاندارتتارعا ساي كەلمەيدى, تەحنيكالىق جاعدايى ۇرەي تۋعىزادى نەمەسە ماتەريالدىق تەحنيكالىق بازاسى ەسكىرگەن, كەيبىرى مۇلدەم جويىلعان.

بۇگىندە بالالارعا ارنالعان ورتالىق تۋريستىك نىساندار 20 بەيىم­دەلگەن عيماراتتا ورنالاسقان, ونىڭ 50 پايىزدان استامى كۇردەلى جون­دەۋدى قاجەت ەتەدى, 10 شاقتى ورتا­لىقتىڭ جەكە عيماراتى دا جوق. ال ءوز بەتىنشە ۇيىمداستىرىلعان تۋ­ريستىك بىرلەستىكتەر مەكتەپتەردە ورىن تەپكەن. مۇنداي سيپاتتاعى عيما­راتتاردىڭ باسىم بولىگى وڭتۇستىك قا­زاق­ستان وبلىسىنا ءتان. تاعى ءبىر ماسەلە – سالا زاماناۋي وزىق تەحنولو­گيالاردان, وقۋ قۇرالدارىنان, كوم­پيۋتەرلىك تەحنيكادان, ساپالى ينتەرنەتتەن تاپشىلىق كورىپ وتىر. ەلى­مىزدە تۋريستىك جابدىقتارعا يە ءوز بەتىنشە ۇيىمداستىرىلعان تۋ­ريزم بىرلەستىكتەرى 15 پايىزدى عانا قۇرايدى. سونداي-اق تۋريستىك-ولكە­تانۋ باعىتىنداعى تەحنولوگيا­لار­دى مەڭگەرگەن پەداگوگتاردىڭ, مامان­دار­دىڭ بىلىكتىلىگى دە جەتكىلىكسىز دەڭ­گەيدە. ماسەلەن, سوڭعى 3 جىلدا تۋريستىك-ول­كەتانۋ باعىتى بويىنشا پە­داگوگ­تاردىڭ 30,8 پايىزى بىلىكتىلىگىن ارتتىردى. ياعني, پەداگوگتاردىڭ 69,2 پا­يىزى ءالى بىلىكتىلىگىن جەتىلدىرۋدى قاجەت ەتەدى. وسى ورايدا ءتۇرلى كوممەر­تسيالىق ۇيىمدار كادرلاردىڭ بىلىك­تىلىگىن ارتتىرۋ قاجەتتىلىگىن ەسكەرە وتىرىپ, پەداگوگتار ءۇشىن ما­ڭىز­دى ەمەس قىمبات كۋرستار ۇيىم­داس­­تىرىپ جۇرگەنى بايقالادى. بۇل وسى ماقساتتا مەملەكەتتىك تاپسىرىس­تاردى ازىرلەۋ كەرەكتىگىن كورسەتىپ وتىر. ساراپشىلاردىڭ ايتۋىنشا, قا­زاقستاندا باستاۋىش, ورتا جانە جوعارى دايىندىق سەمينارلارى ارقىلى دەمالىس كۇندەردى, كۇر­دەلى ساياحاتتاردى ۇيىمداستىرۋشى جەتەكشىلەر مەن مەكتەپ ءتۋريزمىنىڭ نۇسقاۋشىلارىن دايارلايتىن جۇيە جوق. وعان ۆەدومستۆوارالىق قۇزى­رەت­تىلىكتەردىڭ الۋاندىعى دا كەرى اسەرىن تيگىزىپ كەلەدى. ماسەلەن, قا­جەتتى ماماندار مەن وقۋ-تاربيە ادىس­تەمەسىن دايارلاۋ ءبىلىم جانە عىلىم مينيسترلىگىنىڭ قۇزىرەتىندە بولسا, تۋريستىك نىسانداردىڭ جۇمىسىن ۇيىمداستىرۋ مادەنيەت جانە سپورت مينيسترلىگىنە قارايدى. بۇل ورتاق ماقسات پەن ءبىرتۇتاس تالاپتاردى شەشۋدە ءتيىستى مينيسترلىكتەر اراسىندا ءوزارا ءتيىمدى ءىس-قيمىلدىڭ جوقتىعىن كورسەتەدى. ياعني, بالالار ءتۋريزمى جۇيەسىنىڭ بارشا ەلدى قامتىعان سيپاتى بايقالمايدى.

وسى ورايدا ەلىمىزدە بالالار-جاسوسپىرىمدەر ءتۋريزمىن دامىتۋدىڭ تۇجىرىمدامالىق تاسىلدەرىن بەكىتۋ تۋرالى 2015 جىلى ءبىلىم جانە عىلىم مينيسترلىگى مەن ينۆەستيتسيالار جانە دامۋ مينيسترلىگى بىرلەسكەن بۇيرىق شىعارعان بولاتىن. تاياۋدا تۋريستىك-ولكەتانۋ باعىتىندا بالالارعا قو­سىمشا ءبىلىم بەرۋ باعدارلامالارىن ىسكە اسىراتىن ۇيىمدار باسشىلارىنىڭ رەسپۋبليكالىق ۇيلەستىرۋ كەڭەسىنىڭ كەڭەيتىلگەن وتىرىسى ءوتتى. جيىندا «رۋحاني جاڭعىرۋ» باعدارلاماسىن جۇزەگە اسىرۋ اياسىندا بالالار مەن جاسوسپىرىمدەر ءتۋريزمىن دامىتۋدىڭ جاڭا مۇمكىندىكتەرى قارالدى. جالپى, بۇل سالا بالالاردىڭ تۋعان ەلى مەن جەرىنىڭ تاريحىن, مادەنيەتىن, سالت-ءداستۇرىن تانىتۋدا ەرەكشە ماڭىزعا يە ەكەنى بەلگىلى. ونى ەلباسىنىڭ «بولاشاققا باعدار: رۋحاني جاڭعىرۋ» ماقالاسىندا العا قويعان مىندەتتەر مەن تاپسىرمالار دا جانداندىرا ءتۇستى. بالالار ءتۋريزمىن ءتۇرلى ساياحاتتار مەن جارىستار, بايقاۋلار نەگىزىندە جولعا قويۋدا قوسىمشا ءبىلىم بەرۋ ۇيىم­دارىنا ۇلكەن جۇك ارتىلىپ وتىر.

– قوسىمشا ءبىلىم بەرۋ ۇيىم­دارى – بالالارعا ارنال­عان الەۋمەتتىك ينستيتۋت. بۇل بالانى جەكە تۇلعا رەتىن­دە دامىتۋعا, ءبىلىمى مەن وي-ءورى­سىن جەتىلدىرۋگە, ۇلتتىق قاسيەت­تەردى بويىنا سىڭىرۋگە, ءوزىن ءوزى دا­مىتۋعا, كوشباسشىلىق ءبىتىم­دى يگەرۋىنە العىشارت بولا الادى. جان دۇنيەسى تازا جەت­كىنشەك تابيعاتتى جاقسى كورەدى. وسى تۇرعىدا پەداگوگتىڭ مىندەتى – بالالار ءتۋريزمى ارقىلى تار­بيەلەۋ. بۇل بالانىڭ كەلە­شەگىن ايقىندايتىن دۇنيە. سوندىقتان بۇگىنگى جەدەل وزگە­رىستەرگە تولى الەمدە بالالار ءتۋريزمىن دامىتۋ وتە وزەكتى, – دەيدى رەسپۋبليكالىق قوسىمشا ءبىلىم بەرۋ وقۋ-ادىستەمەلىك ورتا­لىعىنىڭ ديرەكتورى رايسا شەر. ونىڭ ايتۋىنشا, باتىس ەۋروپا ەلدەرىندە قوسىمشا ءبىلىم بەرۋ ۇيىمدارىنا 70 پايىز, مەكتەپكە 30 پايىز عانا كوڭىل بولىنەدى. بۇل جاعداي قازاقستاندا كەرىسىنشە ءورىس الىپ وتىر.

پارلامەنت سەناتىنىڭ دەپۋتاتى دينارا نوكەتاەۆا بالا­لار-جاسوسپىرىمدەر ءتۋريزمىن جانداندىرۋ سالاماتتى ءومىر سالتىن قالىپتاستىرۋعا, ۇلت دەن­ساۋلىعىن نىعايتۋعا, الەۋ­مەتتىك بەيىمدەلۋگە, كاسىپتىك شىڭ­دالۋعا, جاس وسكىندەردىڭ ءوزىن ءوزى دامىتۋىنا, ۇلتتىق سانا-سەزىمى مەن رۋحاني جان دۇنيەسىن بايى­تۋعا, تاباندى, قاجىرلى, جىگەرلى ازامات رەتىندە وسۋىنە ەرەكشە ىقپال ەتەتىنىن ايتادى. سول سەبەپتى بالالار ءتۋريزمىن پەداگوگيكالىق ۇيىمداستىرۋ ءىسى مەن وقۋ-تاربيەلىك ادىستەمەسىن زاماناۋي تالاپتارعا ساي كەشەندى تۇردە دامىتۋعا دەن قويۋ كەرەك, بۇل رەتتە مەملەكەتتىك دەڭ­گەيدەگى قولداۋ وتە وزەكتى. ماسەلەن, كوپشىلىككە ارنالعان بالالار ءتۋريزمى قىمبات بولماۋى كەرەك. بۇل ماسەلەدە مەملەكەت ءىرى تۋروپەراتور قىزمەتىن اتقارۋعا نەمەسە رەتتەۋگە قۇمبىل بولۋى ءتيىس. سونىمەن بىرگە تۋ­ريستىك-ولكەتانۋ باعىتىنداعى قوسىمشا ءبىلىم بەرۋ جۇيەسىنىڭ نورماتيۆتىك-قۇقىقتىق بازاسىن جەتىلدىرمەيىنشە, ونىڭ الەۋمەتتىك مارتەبەسىن تولىق قامتۋ, ساقتاۋ مەن قورعاۋعا كەپىل­دىك جوق. ياعني سالانىڭ دامۋى­نا شەك قويادى. بۇل جۇيەنى ارتقا تارتاتىن تاعى ءبىر ما­سەلە بيۋدجەتتىك قارجىنىڭ از ءبولىنۋى دەۋگە بولادى. ايتالىق قولىمىزدا بار دەرەك بويىنشا, 2014 جىلى قوسىمشا ءبىلىم بەرۋ ۇيىمدارىن جەرگىلىكتى بيۋدجەتتەن قارجىلاندىرۋ 3,2 پايىزدى عانا قۇراعان جانە ونىڭ جارتىسى ايلىق تولەماقىعا جۇمسالعان ەكەن. بۇل ورايدا ءماجىلىس دەپۋتاتتارى شافقات وتەمىسوۆ پەن پاۆەل كازانتسەۆتىڭ ايتار ءۋاجى, بالالار ءتۋريزمىنىڭ دامۋى ىشكى تۋريزمگە تاۋەلدى, زاڭ شىعارۋشى ورگان بۇل سالاداعى قوعام تاراپىنان بەرىلگەن بارلىق ۇسىنىستاردى جاڭا زاڭ جوباسىن جاساقتاۋدا ەسكەرەدى, سونداي-اق قازىر «اتامەكەن» ۇلتتىق كاسىپكەرلەر پالاتاسىمەن بىرگە سالاعا جەكە قارجى كوزدەرىن تارتۋعا جاعداي جاسالۋدا جانە مۇنىمەن شەكتەلمەي, جاس تۋريستەردى ىنتالاندىرۋ تەتىكتەرىن دە قاراستىرۋ كەرەك.

«Kazakh tourism» ۇلتتىق كومپانياسى» اق باسقارما توراعاسىنىڭ ورىنباسارى تيمۋر دۇيسەنعاليەۆ بالالار ءتۋريزمىن ناسيحاتتاۋدا بىرىنشىدەن, وڭىر­ارالىق, ەلارالىق بايلانىستىڭ تيىمدىلىگىن, ەكىنشىدەن, كەز كەلگەن كيەلى ورىنداردى تانىستىرۋدا نىسان تۋرالى جاي عانا اڭگىمەلەپ قويماي, اڭىزدار مەن ەرتەگىلەردى كىرىكتىرە وتىرىپ ءتۇسىندىرۋدىڭ, ياعني ادىستەمەسىن جەتىلدىرۋدىڭ ماڭىزدىلىعىن جەتكىزدى. بۇل ۇيىم بىلتىر وڭتۇستىك وڭىر­لەردەن كەلگەن بالالارعا ور­تالىق قازاقستاندى ارالاتسا, بيىل 2 مىڭنان استام بالانى قام­تيتىن جاڭا باعىتتاردى جۇزەگە اسىرۋدى جوسپارلاپ وتىر. سونداي-اق كيەلى جەرلەر تۋرا­لى مالىمەتتەردى بالا تانىمى مەن قىزىعۋشىلىعىنا ساي ەلەكتروندى فورماتتا قىزىقتى ەتىپ ۇسىنۋدىڭ تەتىكتەرىن قاراس­تىرۋدا. وزىق ەلدەردە ىشكى تۋريزم بيۋدجەت ءتۇسىمىنىڭ 80 پايىزىنا دەيىنىن بەرەدى. ونىڭ ۇستىنە بالادان ەشبىر اتا-انا ايانىپ قالمايدى. سوندىقتان بالالار تۋريزمىمەن بىرگە وتباسىلىق ءتۋريزمدى دە ۇمىتپاۋىمىز كەرەك, دەيدى ت.دۇيسەنعاليەۆ.

پرەزيدەنت جانىنداعى ايەل­دەر ىستەرى جانە وتباسىلىق-دەموگرافيالىق ساياسات جونىندەگى ۇلتتىق كوميسسيا توراعاسىنىڭ ورىن­باسارى, سپورتتىق تۋريزم ۇلتتىق فەدەراتسياسىنىڭ پرەزي­دەنتى ەلەنا تاراسەنكو بولسا, بالالار ءتۋريزمىن دامىتۋدا رەسپۋبليكالىق ۇيلەستىرۋ كەڭەسىن ءتيىستى ۆەدومستۆو باسشىلارىنىڭ قاتىسۋىمەن جوعارى دەڭگەيدە وتكىزۋدىڭ وتە وزەكتى ەكەنىن ايتادى. استاناعا ارنايى كەلگەن ا.ا. وستاپەتس-سۆەشنيكوۆ اتىنداعى بالالار-جاسوسپىرىمدەر ءتۋريزمى جانە ولكەتانۋ حالىقارالىق اكادەمياسىنىڭ پرەزيدەنتى دميت­ري سميرنوۆ تا وسى ويدى قۇپتايدى. رەسەيلىك ماماننىڭ ايتۋىنشا, قازاقستاندا ۇيلەس­تىرۋ كەڭەسى پارلامەنتتىك تىڭ­داۋعا نەگىزدەلگەن بولسا, رەسەيدە ۇيلەستىرۋ كەڭەسىنە پرەمەر-ءمي­نيستردىڭ ورىنباسارى توراعالىق ەتەدى. سوندىقتان وندا ناقتى اتقارىلعان جۇمىس بويىنشا ەسەپ بەرىلەدى. ياعني ۇسىنىس بەرۋشى ەمەس, اتقارۋشى ورگان رەتىندە جۇمىس ىستەۋ بالالار ءتۋريز­مىن العا جىلجىتۋدىڭ كەپىلى, دەيدى ول. بىراق مۇنىڭ كەرى اسەر ەتەتىن تۇسى دا بار. بۇل – قاعازباستىلىق. ال قاعاز كىرىككەن ورتادا بيۋروكراتيالىق كەدەر­گىلەر دە تۋادى. جالپى, شەتەل تاجىريبەسىنە زەر سالار بولساق, گەرمانيادا جاس­تار تۋريستىك بازالارىنىڭ ودا­عى جۇمىس ىستەيدى. كورىكتى تابي­­عات مۇيىستەرىندە جاس تابي­عاتتانۋشىلارعا ارنالعان 400 ءۇي ورنالاسقان. كانادا, كەنيا, اقش جانە قىتاي ەلدەرىندە جاستار اراسىندا قورىقتار مەن ۇلتتىق پاركتەرگە بارۋ تانىمال بولسا, جاپونيا جاستارى مەكتەپتەگى دەمالىستا حالىقتىڭ ءتۇرلى كاسىپشىلىكتەرىن ۇيرەنۋگە بارادى ەكەن. ال فرانتسيا, انگليا, اۋستريا ەلدەرىندەگى وقۋ ورىندارىندا كەيبىر جەكەلەگەن پاندەردى وقىتۋدا مۇعالىمدەر وقۋشىلاردى قالا ماڭىنا جاياۋ سەرۋەنگە الىپ شىعۋدى داستۇرگە اينالدىرعان. سوندىقتان بالالار مەن جاسوسپىرىمدەر ءتۋريزم­ى­نىڭ ۇلتتىق جۇيەسىن قۇرۋدا قوعام­نىڭ وي-پىكىرىن زەردەلەۋدەن ارتىق كەشەندى ۇسىنىس بولمايدى.

دۋمان اناش,

«ەگەمەن قازاقستان»