«قاعازسىز» قوعامعا قادام

بۇگىندە تسيفرلى تەحنولوگيالار حا­لىق­تىڭ تۇرمىس-تىرشىلىگىنە دەندەپ ەنىپ, ۋاقىت وتكەن سايىن ونىڭ اجىراماس بولىگىنە اينالىپ كەلەدى. بۇرىن اپتا­لاپ كۇتىپ, ءارلى-بەرلى سا­بىل­تاتىن جۇ­مىستاردى  قازىر ءبىر جەردە جىل­دام جۇ­زەگە اسىرۋعا, كەيبىر قۇجاتتاردى تەز ارا­دا رەسىمدەۋگە جۇرت تا بەيىمدەلە باس­تاعان. 

ءبىر عانا مىسال كەلتىرەيىك. وسىدان بىرەر اي بۇرىن عانا ەلوردادا 600-گە جۋىق نارەستە تۋ تۋرالى كۋالىكتەرىن ەلەك­تروندى ۇكىمەت بۇرىشىندا الدى. استا­ناداعى پەرزەنتحانالار مەن پەريناتالدى ورتالىقتاردا اشىلعان ەلەكتروندى ۇكىمەت بۇرىشتارى وسىلايشا اتا-انالاردىڭ جۇمىسىن ءبىراز جەڭىلدەتىپ بەردى. 

دەنساۋلىق ساقتاۋ ءمينيسترى ەلجان ءبىرتانوۆتىڭ ايتۋىنشا, دەنساۋلىق ساقتاۋدى تسيفرلاندىرۋ اياسىندا الداعى ۋاقىتتا جا­سان­دى ينتەللەكتى قاناتقاقتى جوباسىن ەن­گىزۋ جوسپارلانىپ وتىر ەكەن. ءسال كەڭىرەك بايان­دار بولساق, جىل سوڭىنا دەيىن ءبىرتۇتاس ينتەگراتسيالىق پلاتفورما ىسكە قوسىلىپ, سونىڭ اياسىندا ءاربىر ازاماتتىڭ ەلەكترون­دى دەنساۋلىق تولقۇجاتى تىركەلەدى. مەدي­تسينالىق ساقتاندىرۋ قورىنىڭ, ءدارى-دار­مەكپەن قامتۋ سالاسىنىڭ جانە باسقالار­دىڭ جۇمىسى اۆتوماتتاندىرىلادى. 2019 جىلدىڭ العاشقى كۇنىنەن باستاپ دەنساۋ­لىق ساقتاۋ مەكەمەلەرى ەلەكتروندى امبۋلا­تورلىق كارتا, ناۋقاستىڭ ەلەكتروندى اۋرۋ تاريحى, ەلەكتروندى رەتسەپتتىڭ كوشىر­مەسى سىندى ۇعىمدار قولدانىسقا ەنىپ, مەدي­تسينا­لىق قۇجاتتاما تۇگەلدەي قاعازسىز رەسىم­دەلۋگە ءتيىس.

ىشكى ىستەر مينيسترلىگى قولعا العان مىنا ءبىر باستاما كولىك تىزگىندەۋدى جوس­پارلاپ جۇرگەن جانداردى قۋانتىپ تاستاعانىن ايتا كەتەيىك. الداعى ءساۋىر ايىنان باستاپ ازاماتتار جۇرگىزۋشى كۋالىگىن الۋ ءۇشىن اۆتومەكتەپ­تەرگە جازىلىپ اقشا شىعىندامايدى, ۋاقىت تا ۇنەمدەيدى. ءار ادام جول ەرەجەسىن ءوز بە­تىن­شە ۇيرەنە الادى. ولار وزدەرى دايىنمىن دەپ شەشكەن ۋاقىتتا حالىققا قىزمەت كورسەتۋ ورتالىعىنا بارىپ, ەمتيحان تاپسىرادى. 

– ەگەر حالىققا قىزمەت كورسەتۋ ورتا­لى­عىندا ەمتيحاننان سۇرىنبەي وت­سەڭىز, موتو­تسيكل, جەڭىل كولىككە قاجەت «ا» جانە «ۆ» سا­نات­تارىنداعى جۇرگى­زۋشى كۋالىگىن بىردەن الاسىز. ال تاجىري­بەڭىز از بولسا, تەك تەوريالىق سۇ­راق­تارعا جاۋاپ بەرەسىز,– دەيدى ىشكى ىستەر ۆيتسە-ءمينيسترى ەرلان تۇرعىمباەۆ. قازىر جۇرگىزۋشى كۋالىگىن الۋ ءۇشىن اۆتو­مەكتەپتە ەكى جارىم اي تاجىري­بەلىك جانە تەو­ريالىق ءبىلىم الۋ قاجەت ەكەن­دىگىن, ءار سا­باق­قا اقشا تولەۋ كەرەك­تىگىن ەسكەرسەك, بۇل جۇرت­شىلىق ءۇشىن ۇلكەن جەڭىلدىك ەكەنى ءسوزسىز. 

ەل ازاماتتارىنا باسقا دا قۇجات­تاردى جاساتۋ مەرزىمىنىڭ ءوزى ۋاقىت وت­كەن سايىن قىسقارىپ كەلە جاتقانىن ايتا كەتەيىك. ما­سە­لەن, ءساۋىر ايىنان باس­­­تاپ استانا, الماتى, شىمكەنت سىن­­­دى ءىرى شاھارلاردا جەكە كۋالىك پەن تول­­­قۇ­­جاتتى ەكى كۇننىڭ ىشىندە الۋعا بولادى. 

الماتىدا جول ەرەجەسىن بۇزعان­دارعا «ە-ايىپپۇل» سالىنادى. وتكەن جىلدىڭ سوڭىندا باس پروكۋراتۋرانىڭ قۇ­قىقتىق ستاتيستيكا جانە ارنايى ەسەپكە الۋ كوميتەتى مەگاپوليس جۇر­گى­زۋشى­لەرىنىڭ قۇجاتتارىن ازايتۋعا كو­مەك­تە­سەتىن قاناتقاقتى جوبانى ىسكە قوستى.

ولاردىڭ تەحنيكالىق تول­قۇجات, ساقتاندىرۋ ءپولي­سى سىندى دەرەكتەرى جسن ارقىلى پلانشەتتەن تەكسەرىلەدى, اۆتوكولىك يەسىنىڭ قولىندا جۇرگىزۋشى كۋالىگى بولسا جەتكىلىكتى. سالىن­عان ايىپپۇلدى POS-تەرمينال ارقىلى تولەۋگە مۇمكىندىك جاسالعان.

«ە-ايىپپۇل» جوباسىن قىزۋ قول­داعان الماتى قالاسىنىڭ اكىم­ى باۋىرجان بايبەك پاترۋل قىز­مەتك­ەرلەرىن ءتيىستى پلانشەتتەرمەن, ءموبيلدى تەرموپرينتەرلەرمەن قامتۋ ءۇشىن قاراجات تابۋ تۋرالى تاپسىرما بەردى. قازاق­ستاندى تسيفر­لاندىرۋ بيۋروكرا­تيالىق كە­­دەرگىلەردى جويۋ, جەم­قور­­­لىق­تى ازايتۋ ءۇشىن جاسالىپ جا­­تىر. سول سەبەپتى ءبىز مۇن­داي جا­­ڭا­­شىل­­دىقتاردى قول­دايمىز, دەيدى ول.

جالپى, قازىرگى تاڭدا ەلىمىز­دە كەز كەلگەن سالانى تسيفرلاندىرۋدان تىس قال­دىرۋعا بولمايتىنىن بۇگىنگى ءومىر تالابى, دامىعان ەلدەردىڭ تاجىريبەسى ايقىن دالەلدەپ وتىر. ءومىردى جەڭىلدەتىپ, تۇرمىس ساپاسىن جاق­سارتاتىن جاڭالىقتارعا جۇرت­شىلىق­تىڭ ءوزى دە ءازىر ەكەنى باي­قالا­دى. جاڭا تسيفر­لى تەحنولو­گيالار باسقا سەكتورلارمەن سا­لىس­تىرعاندا قارجى سالاسىندا قار­قىندى تۇردە ەنگىزىلىپ جاتىر. ماسەلەن قازىر ەلىمىزدە 7 ميلليوننان استام ادام قاشىق­تاعى بانك جۇيەلەرىنىڭ قىزمەتىن پايدالانادى ەكەن. 2017 جىلى ينتەرنەت جانە ءموبيلدى قۇ­رىلعىلار ارقىلى جاسالعان تولەم­دەردىڭ كولەمى 2 ەسەدەن ارتىق ءوسىپتى. زاڭدى تۇلعالار تولەم­دەرىنىڭ 70 پايىزدان استامى قاشىقتاعى جەلىلەر ارقىلى تولەنەتىنىن دە اتاپ ءوتۋ كەرەك.

تسيفرلاندىرۋ اياسىندا ستار­تاپ-جوبالاردى جۇزەگە اسىرۋ­­د­اعى Astana Hub IT-ستار­تاپ­تار تەحنوپاركىنىڭ اتقارىپ جات­قان جۇمىستارىن ايتپاي كەتە ال­مايمىز. تاياۋدا عانا IT-ستار­تاپتار تەحنوپاركىندە اق­پارات جانە كوممۋنيكاتسيالار ءمي­نيسترى داۋرەن اباەۆتىڭ قا­تى­سۋىمەن «Garage» جوباسى ىسكە قو­سىلدى. قوعام ءۇشىن ءتيىم­دى, باسە­كەگە قابىلەتتى دەگەن ستار­تاپ-جوبالاردىڭ اياقتان تىك تۇ­رىپ كەتۋىنە ىقپال جاساي­تىن «Garage» IT سالادا باعىن سىناۋعا بەكىنگەن جاس كاسىپكەرلەردى تەگىن تاربيە­لەي­دى, باسقارۋ ىسىنە, ءونىم شى­عارۋ جانە ماركەتينگتىك جۇ­مىس­تارعا ماشىقتاندىرادى. «Garage» قاناتىنىڭ استىنا العان ستارتاپ جوبالاردىڭ اراسىندا BBABY – بالالار تاۋارلارىنىڭ, بالالارعا ار­نالعان شارالاردىڭ ماركەت­پلەيسى, ياعني ەلەكتروندى الاڭى;   WellMed – پاتسيەنتتەردى, دارى­گەر­لەردى جانە كلينيكالاردى بىرىكتىرەتىن تۇعىرناماسى, اۆتو­كولىك جۇرگىزۋشىلەرىنە قىزمەت كورسەتۋگە ارنالعان جا­نە باسقا دا ستارتاپ-جوبالار بار.

قازاقستان الەمدەگى العاشقى 20 ەلدىڭ قاتارىندا ءوزىنىڭ تسيفر­لاندىرۋ باعدارلاماسىن قابىل­دادى. ونى تابىستى جۇرگىزگەن جاع­داي­دا ەلىمىزدىڭ ساۋدا نارى­عىن­داعى ەلەكترون­دى ساۋدا ۇلەسى قازىرگى 0,8 پا­يىز­دان 2,3 پا­يىز­عا, حالىق­تىڭ مەملەكەتتىك قىز­مەت تۇر­لەرىن پايدالانۋى قازىرگى 35 پايىز­دىق كورسەتكىشتەن 80 پ­ا­­يىز­عا كوتەرىلەدى دەپ كۇتى­لۋ­­د­ە. تسيفرلى تەحنولوگيالار­­دى جەت­­كىلىكتى دارەجەدە مەڭ­­گەر­­وگەن حالىقتىڭ ۇلەسى 81 پا­يىز­­­­عا كوتەرى­لۋ­گە ءتيىس. ەلباسى ن.نازارباەۆ جاۋاپتى لاۋا­زىم­دى تۇل­عالارعا قاداپ ەس­كەرت­­­كەندەي, تسيفر­لاندىرۋ – ء«بىلىم­دى عانا ەمەس, شوپان­دار دا تۇسىنە الا­تىن­داي تاپ­تىشتەپ ءتۇسىن­دىرۋ­دى» قاجەت ەتەتىن جۇمىس.  پرە­زي­دەنتتىڭ ءسوزى تسيفرلان­دىرۋ­­دىڭ جاڭا­لىق­تارىن, يگى­لىك­تەرىن ءار ادامنىڭ ساناسىنا ىڭ­عاي­لى ەتىپ ءتۇسىندىرۋ كەرەكتىگىن بىلدىرەدى.

ارنۇر اسقار, «ەگەمەن قازاقستان»