جويىلىپ كەتۋگە شاق قالعان, مىنا دالانى كۇڭىرەنتىپ تۇرعان كۇمبەزدەر. كۇمبەزدەر – قازاقتىڭ عانا قولىنان كەلگەن ساۋلەت ونەرىنىڭ ايرىقشا نۇسقاسى. باسقا حالىقتا مۇنداي ونەر جوق. ەندەشە سول ونەردى ەڭ بولماسا كىتاپتا ساقتاپ, بولاشاق ۇرپاققا جەتكىزسەك, ولار باسقا جۇرتتىڭ الدىندا ماقتانا الماس پا ەدى.
بيىل بەس اتا جۇرتىنىڭ جەكە اۋدان بولىپ شاڭىراق كوتەرگەنىنە – 90 جىل. ءحىح عاسىردا بار قازاق ەلىنىڭ, قازاق بالاسىنىڭ جوعىن جوقتاپ, ورىستىڭ زىميان ساياساتىن بارىنشا اشكەرەلەگەن شورتانباي جىراۋدىڭ دۇنيە ەسىگىن اشقانىنا – 200 جىل. شورتانبايدى بۇل ەل اۋليە ساناعان. «زار زامان» اتانعان ادەبيەتتىڭ سول ءبىر كەزەڭىنىڭ باستاۋىنداعى اقىن وسى شورتەكەڭ.
اۋداننىڭ 80 جىلدىعىنا وراي مەن كوك تيىن الماسام دا «شىراعدان» اتتى كىتاپ شىعارتتىم. ونان كەيىنگى جىلى ەلدىڭ ەسى ءتۇزۋ اقساقالدارىنىڭ باسىن قوسىپ ءجۇرىپ شەت اۋدانىنىڭ ەنتسيكلوپەدياسىن شىعارتتىق. مىنا كەلىپ قالعان 90 جىلدىققا نە سىي جاساي الامىز دەگەن ماسەلە كولدەنەڭ تۇردى.
بۇرىنعىنى تاپتاۋرىندى ەتىپ قايتەمىز. ءحىح عاسىرداعى ورىستىڭ ءارحيۆىن قوتارا سالۋ اسا قيىن ءىس ەمەس جانە ول ەشقايدا قاشپايدى. بىرەر ادامنىڭ اتى-ءجونى بولماسا ونىڭ بەرەرى دە شامالى. جويىلىپ كەتۋگە شاق قالعان, مىنا دالانى كۇڭىرەنتىپ تۇرعان كۇمبەزدەر. كۇمبەزدەر – قازاقتىڭ عانا قولىنان كەلگەن ساۋلەت ونەرىنىڭ ايرىقشا نۇسقاسى. باسقا حالىقتا مۇنداي ونەر جوق. ەندەشە سول ونەردى ەڭ بولماسا كىتاپتا ساقتاپ, بولاشاق ۇرپاققا جەتكىزسەك, ولار باسقا جۇرتتىڭ الدىندا ماقتانا الماس پا ەدى. ال انا تاستاعى جازۋلار, سىرىن ىشىنە بۇككەن سۋرەتتەر, بالبال تاستاردىڭ نە ايتارى بارىن, ولاردىڭ قاي جەردە بارىن دا وسى جۇرت بىلە مە؟!
ءسويتىپ وسى باعىتتاعى ءىسىمىزدى جۇزەگە اسىرۋ ءۇشىن جولعا شىققانبىز. جولىمدى اقشوقى وڭىرىنەن باستادىم. اۋىل اكىمى راۋشان كۇتىپ-اق وتىر ەكەن. باراتىن جەرىمىز الايعىردان ءسال ءارى. كەنىشتىڭ جۇمىسى قىزىپ كەلەدى. كەنىشتىڭ تۇرعان جەرى شەتتىكى. سالىنعان جول ءارى قاراي, تەرىس كەتكەن. الايعىر مەن اقباۋىردىڭ اراسى – 18 شاقىرىم.
«كەستەلى تاسقا» تاياپ توقتاعانبىز. راۋشانعا ەرە شىققان جولباسشى دۋلات دەگەن جىگىت ەدى. ايتۋلى اڭشى, بۇل ماڭايدا بىلمەيتىن جەرى جوق دەپ تانىستىرعان.
– كامەكە, ءسىز ىزدەگەن تاستى الىپ كەتكەن, – دەپ قالدى دۋلات.
– قويساڭ قايتەدى, – دەپ بيىككە ورلەي بەردىم. ءسال ەنتىگىپ توقتاعانمىن. اۋقىمى قازاننىڭ ۇلكەندىگىندەي قارا تاس جاتىر. اسپاننان كۇيىپ تۇسكەن مەتەو- ريت تاس. قارا تاستىڭ بەتى سۋرەتكە تولى. ۇلكەندى-كىشىلى قارا تاستار شاشىلىپ جاتىر. ءبارىنىڭ ءۇستى سان الۋان سۋرەتپەن جامىلعان. مەنىمەن ەرە شىققان ءدارىمدى ولشەپ بەرەر دارىگەرىم, ءارى كومەكشىم دوسمۇحاممەد نەمەرەم بىرىنەن سوڭ بىرىنە جۇگىرىپ, دامىل تاپپاي ءجۇر. جۇرتتى كىسى بويى قارا تاسقا ەرتىپ كەلگەنمىن. ءبىر ءتۇيىر تاس الىپ ءسال سوقساڭ بيىك قارا تاس قوڭىراۋشا سىڭعىرلايدى.
تۇستىكتەن سوڭ «قوتىر قىزىلتاۋدىڭ» ىشىنە ەنگەنبىز. اينالا كوك سەڭگىر, جىپ-جىلتىر تاستاردىڭ تۇتاس الەمى. دۋلات ءبىر شاتقالدىڭ ىشىنەن ەڭكەيمەي-اق كىرەتىن اجەپتەۋىر ۇڭگىردى كورسەتكەن. ارينە, بۇل مەنىڭ «كوك سەڭگىردىڭ تاسىندا» دەگەن حيكاياتىما ەنگەن قاشقىننىڭ جاتاعى ەمەس, ونى ءالى ەشكىم كورگەن دە ەمەس. اڭشى جىگىتكە سول جاتاقپەن قامقورداعى ەلگە اڭىز بولعان تاعى ءبىر ۇڭگىردى بايقاپ قويۋىن تاپسىرىپ جاتىرمىن. مىنا تاۋ- لاردا ءبىز بىلمەيتىن تالاي سىر بار-اۋ. كەنشوقىلىق امانتاي اقساقال ۇستىنەن تۇسكەن قويما شە؟ كەزىندە توقسانعا بەت العان امانتاي اقساقال ەندى سول قويمانى كورسەتۋگە شاماسى كەلمەيتىنىنە وكىنگەن ەدى.
اۋليە تاستىڭ ەتەگىنە جەتىپ توقتاعانبىز. فوتوگراف جىگىتىمىز بەرىك كۇن باتىسقا ەڭكەيىپ قالعانىنا قاراماي ەكى-ءۇش سۋرەت ءتۇسىرىپ العان. اۋليە تاس تۋرالى اڭىز دا ءارتۇرلى ەكەن. ەڭ سۇبەلىسى اشتىق جايلاعان جىلدارى وسى تاستى پانا تۇتىپ, جاراتۋشىعا سىيىنعان ءبىر توپ ەلدىڭ قىرعىننان امان قالۋى.
بايبالادا ءبىزدى تالدىنىڭ اكىمى بورانباي كۇتىپ الماق ەدى, بەكىش ۇلى بەيىمبەتتىڭ ۇيىندە كەزىكتىك. بىرەر كەسە قىمىز ىشۋگە ايالداعانبىز.
– شورتانباي بۇلاعىنا باردىڭىز با؟ – دەگەن بورانباي.
– كەسە قولىمنان ءتۇسىپ كەتە جازدادى. «شورتانباي بۇلاعى». بۇل تۋرالى تالدى مەكتەبىندەگى قارت ۇستاز قامەن يبراي ۇلى ايتىپ ەدى-اۋ. جىرداي قىلىپ جەتكىزگەن. اتتەڭ, كورسەتۋگە ۋاقىتى جەتپەي دۇنيەدەن وزدى. ەندى, مىنە بورانباي اكىم ايتىپ وتىر.
– ول بۇلاقتى ءبارىمىز دە بىلەمىز, – دەپ جامىراي قوستادى راۋشان مەن دۋلات.
– ءسىز, ونى كورسەت دەگەن جوقسىز عوي, دەپ ماسەلەنى وزىمە اۋداردى تاعى دا دۋلات.
– قوتىردىڭ سايىنا قايتا ەنىپ, تاستىڭ استىنان سارقىراپ اعىپ جاتقان بۇلاقتىڭ باسىنا كەلىپ توقتاعانبىز. سۋ الىپ ىشتىك. مۇنداي تازا دا ءدامدى سۋدى كوپتەن بەرى كەزدەستىرمەگەن ەدىم. بورانباي اكىم قارقارالىعا جول تۇسكەندە شورتانباي جىراۋدىڭ وسى بۇلاققا ۇنەمى ايالداپ كەتەتىنىن, بۇل ماڭنىڭ اقساقالدارى, سوزگە ءتانتى ۇلكەن-كىشى جينالىپ جىراۋدى ەكى-ءۇش كۇنگە جولىنان بوگەپ, مىنا زاماننىڭ سيپاتى تۋرالى جىرلارىن تىڭداپ, كەڭەس قۇراتىنىن ايتىپ جاتىر. ءيا, قامەن يبراي ۇلى دا اڭگىمەنى تاپ وسىلاي جەتكىزگەن ەدى. قامكەڭ جوق, ەندىگى جۇرت نە بىلەر دەپ ءجۇر ەدىم. كەڭەس ۇكىمەتى ۇلى جىراۋدىڭ ەسىمىن ايتقىزباي-اق باسقان, حالىق كونبەگەن ەكەن, ۇلىنىڭ ەسىمى ەل جادىندا جاتتالا بەرگەنىنىڭ تاعى ءبىر كۋاسى بولدىق.
بورانباي اكىم تالدى پيراميداسىنا الىپ كەلگەن. دالا پيراميداسى. جىلتىر تاستىڭ ۇستىنەن سول زاماننىڭ بىلىكتى نە باتىر, نە ەل بيلەۋشىنىڭ ءمايىتىن قويىپ, بۇگىنگى جۇرت كوتەرە المايتىن قالاق تاستاردان الدەنەشە شەڭبەر جاساپ, ارالارىن توپىراقپەن تولتىرىپ, ءۇستىن سول زاماننىڭ ۇستانىمىنا قاراي جاپقان اسا ءىرى, قازاقشا ايتقاندا, كور وبانىڭ ءبىرى. ەرتە زاماننىڭ ءومىر ءسۇرۋ ءتاسىلىن وسىلاي زەرتتەمەسكە باسقا امال نە؟! ونان ءارى بورانباي اكىم نارشوككەننىڭ بەرگى جاعىنداعى دانيار موللانىڭ كۇمبەزىنە اپارعان. توقسانىنشى جىلداردىڭ اياق جاعىندا كورگەنىمدە مازار امان ەدى. مازاردىڭ ىرگەسىنەن باستاپ ورىلگەن ورنەكتەرگە قاراپ تاڭعالعانمىن. بۇگىنگى كۇندە ءبىر جاق بەتى تەگىس جاپىرىلا قۇلاعان ەكەن. ازىرشە امان تۇرعان ەكىنشى جاعىن سۋرەتكە ءتۇسىرىپ الدىق. ۇرپاق ماقتانا الارلىق مۇنداي ساۋلەت ونەرىنىڭ ۇلگىسىن ەڭ بولماسا سۋرەت رەتىندە ساباقتاساق, ونى ەرتەڭ قالپىنا كەلتىرۋ جۇمىسى دا بولاتىنىنا كوڭىل سەنەدى.
ەرتەمەن تالدى اۋىلىنىڭ ورتاسىندا تۇرعان مەيىرمان مىرزانىڭ مازارىنا سوعىپ (جەرلەسىمىز كوشكىن اماندىق ۇلىنىڭ باباسى), نۇراتالدىعا كەلگەنبىز. اكىمنىڭ ورنىنا بىزگە ىلەسكەن اسىلبەك زەينەتكە شىعىپتى. بەتىمىز – قۇسمۇرىن. وسىدان تۋرا 27 جىل بۇرىن قۇسمۇرىننىڭ ەتەگىندە ەجەلگى زاماننان قالعان پيراميدا كەيىپتەس تاس مازاردى كورگەن ەدىم. ماۆزولەيدى ارحەولوگتار اشىپ زەرتتەپتى. جولباسشىمىز مارتبەك سول ارحەولوگتارمەن بىرگە بولعان ەكەن. جولدان اينىماي تۋرا باستاپ اكەلگەن بەگازى-ءداندىباي مادەنيەتىنە جاتاتىن ەرەكشە قۇندى مۇرانى مال تاپتاپ, بۇزا بەرمەسىن دەپ كەيىندە تەمىر شارباقپەن قورشاعان ەكەن. اۋىر پليتا تاستارمەن قورشالعان مازاردىڭ كۇنباتىس جاق بۇرىشىندا بيىكتىگى كىسى بويى قول سوزىمنان ارتىق قوس پليتا تۇر. مۇمكىن زامانىندا مىنا ەجەلگى مۇرانىڭ اينالاسىن تەگىس وسىلاي قورشاعان دا بولار. ارحەولوگتار جازعان, بيىكتىگى 4 مەتردەن ارتىق ديامەترى 30 مەترگە جۋىق پيراميدادان بىزگە جەتكەنى وسى. اينالا كىشىگىرىم تاس مازارلارعا تولى. وسىنىڭ ءبىرىنىڭ ساقشىسىنداي قۇسمۇرىننىڭ بيىگى ورلىگىن تانىتىپ جانە تۇر.
سوناۋ ەتەكتە 1910-1912 جىلدارى وسى جەردى مەكەن ەتكەن, ورىستىڭ بيلىگىنە كونبەي كەتكەن باتىر دا سەرى ءيمانجۇسىپ پانالاعان اۋىل, ول تۇرعان ءۇيدىڭ ىرگەسى جاتىر.
تاعىلى مەن بۇعىلى سايران سالعان,
ۇيپالاقتاپ باۋرىنان تۇلكىنى العان.
مەيىرىم قانىپ تاۋىنا شىعار ەدىم,
كوزىمە كورىنەر مە ەڭ, دۇنيە-جالعان, – دەپ وسى ماڭدا ءان سالعان عوي سەرى ءيمانجۇسىپ.
يمانجۇسىپكە اركىمنىڭ-اق بار تالاسى. كەرەكۋ مەن جاڭاارقا جاعى ءبىزدىڭ ەلدە تۋعان دەسەدى. ءبىز ولاي دەمەسەك تە, شەتتىڭ وسى ءبىر توپىراعىنا ءىزىن تاستاپ, ءبىراز جىل مەكەن ەتكەنىن ءدال ايتا الامىز. وسىنى ءبىز بۇگىن جازىپ كەتپەسەك كەلەر ۇرپاق نەسىمەن ماقتانا الادى؟!
قايتادان كەرى جۇرمەس ءۇشىن بولىس بولعان سىعاي-شاڭقاي مازارىنا كەيىن ورالماق بولدىق. ءيا, بۇل دا اتاقتى تۇلعا. شاڭقاي بولىس قازاقتىڭ اپشىسىن قۋىرىپ, جەرىن ءۇستى-ۇستىنە تارتىپ الىپ جاتقان زاماندا ءوزىنىڭ بالا-شاعاسىن ەرتىپ, قويانشىتاعايدان جۇزدەگەن جىگىت جيناپ, ورىسپەن شايقاسۋدان تايىنباعان ادام. ءيا, ول – تۇلعا. بولىستىعىنا ءماز بىرەۋ ەمەس, قازاقتىڭ جەرى ءۇشىن دۇشپانمەن ارپالىسقان وسى ەلدىڭ تورەسى. اتتەڭ, وسىنى بىلەر قازىر تاعى ەشكىم جوق. ورىستىڭ تەرىس وقۋى مۇنى ايتتىرمادى, ەلدىڭ جادىنان شىعاردى. ماسەلەنىڭ شەتىن ارحيۆ قانا ساقتاپ قالىپتى.
جاڭگىر تورە اۋىلى (كراسنايا پوليانا) جاعىنىڭ اكىمى نۇرسۇلتان پيكەتتەن قارسى العان. ءحىح عاسىردا وسى جەردە 17 مىڭ جىلقى بىتكەن جاڭگىر تورەنىڭ اۋىلى بولعان. بيىككە شىعىپ مەشىتتىڭ ورنىن كورسەتتىم. تومەندە جاڭگىر تورە سالدىرعان مەكتەپ-مەدرەسەنىڭ, بالالارعا ارنالعان جاتاقحانانىڭ ورىندارى جاتىر. تورە, قازاقتىڭ بالاسى باسقا ۇلتتان كەم بولماسىن دەپ وسىنىڭ ءبارىن ءوز قاراجاتىنا سالدىرىپ, جاعدايى ازداۋ ەلدىڭ بالاسىن ءوزى كيىندىرىپ, اۋقاتىن بەرىپ, وقىتۋشى جالداپ وقىتقان ەكەن. سول وقۋشىنىڭ ءبىرى سماعۇل موللا 1989 جىلى ماعان ەرە كەلىپ, ءبارىن دە كورسەتكەن ەدى. ء«يا, وسى ايتىپ كورسەتكەنىڭىزدىڭ جۇرت ءبىرىن بىلمەيدى» دەيدى نۇرسۇلتان اكىم.
قارامۇرىننان ءارى جاتقان جاڭگىر تورەنىڭ زيراتىنا دا جەتتىك. وسىنشاما بايلىعى بولعان, پەتەربورداعى كورمەگە قازاقتىڭ ءسان-سالتاناتىن كورسەتىپ, نەشە الۋان قۇندى زاتتار اپارىپ, حالقىنىڭ ونەرىنە جاتتى تاڭعالدىرعان جاڭگىر تورەنىڭ بەيىتى قاراپايىم ءتورت قۇلاقتى كىسى بويىنداي عانا تام ەكەن. ءيا, ول كىسى ءزاۋلىم مازار سالۋعا رۇقسات بەرمەگەن. بۇل دۇنيەنىڭ بايلىعى وسى دۇنيەدە قالادى دەپ, اللادان و دۇنيەدە يمان بەرۋىن عانا سۇراپتى. وسىندا دا قازاقتىڭ وزىندىك دۇنيە تانىمى, تۇلعانىڭ ۇلىلىعى جاتىر-اۋ.
ءداريا ءوڭىرىنىڭ اكىمى بەكارىس اۋىل سىرتىنان قارسى العان. بىزگە سول اۋىلدىڭ اباي, ءشالي دەگەن اقساقالدارى قوسا ەرگەن. بۇل ماڭ دا كارلاگ-تىڭ قورلىعىندا بولعان جەر. ەل اۋىپ ەسىن قايتا جيعانشا تالاي دەرەكتەر ۇمىت بولعان. قۇلاپ جاتقان «باي بەيىتى» دەگەننىڭ كىمدىكى ەكەنىن دە جان بالاسى بىلمەيدى. ءداريا اتانىپ كەتكەن جەردىڭ شىن اتاۋى – ءدارى ءوڭىرى. ءدارى سازانباي باتىردىڭ كەلىنى. ءبىر وڭىرگە ەسىمى بەرىلگەن سول انانىڭ مازارى دا كارلاگ زامانىندا تاپتالىپ كەتكەن. اناۋ ءداريا قاقپاسىنىڭ بەرگى اۋزىنداعى قىرعىز رۋىنىڭ زيراتتارى دا كۇل-تالقان بولعان.
ءبىر كۇن دەمالىپ, شەت اۋىلدىق وكرۋگىنە قاراي جولعا شىقتىق. ءوڭىر اكىمى تەمىرحان شيراق جىگىت. جيدەباي باتىر مازارىنا بۇرىلىستا كۇتىپ العان. جيدەباي باتىردىڭ ءبىر كەزدە ء«بىلىم جانە ەڭبەك» جۋرنالىنا شىققان كىشىرەك سۋرەتى مەندە ساقتالعان. ۇرپاقتارى كەيىن قازاقتىڭ كۇمبەز بەيىتتەرىنىڭ, قازاق ساۋلەت ونەرىنىڭ ۇلگىسىمەن قايتا جاڭعىرتقان مازارى ايبىندى باتىردىڭ دۋلىعاسىنداي سۇستى. مازاردىڭ جانىندا كەلگەن-كەتكەن تاۋەپ ەتىپ, دەمالاتىن تىلەۋحاناسى دا بار. كەزىندە ءمارماردان جاساعان ورىندىقتارى دا بولۋشى ەدى, ءبىر ابىرويسىزدىڭ قولىندا كەتكەن سياقتى. ونان ءارى دە, وزەن بويىندا مايشورا اتانعان قىزدىڭ بەيىتى. وتكەن جازدا رەستاۆراتسيا جاسالعان. بۇل ءوزى وتاۋ بەيىت. سىرتقى قابىرعادان باسقا ىشىندە وتاۋ بار. ىرگەسىنە قويىلعان كوكتاسقا وسى جولداردىڭ يەسىنىڭ ءبىر شۋماق ولەڭى جازىلىپتى.
ەندىگى بەت الىسىمىز – سايلاۋ تاس. سايلاۋ تاسقا تىكە وتەمىز دەپ جارىقشاقتارعا ءتۇسىپ, ءبىراز ۋاقىتتى ۇتتىرىپ الدىق. اقىرى وعان اپارار جولدى اقسۋ اۋىلىنىڭ ىرگەسىنەن تاپقانبىز. سايلاۋ تاس سوناۋ پاتشا زامانىندا بەس اتانىڭ بولىستارىنىڭ سايلاۋى وتەتىن جەر. كەشەگى ۇلكەندەردىڭ ءبىرى وسى سايلاۋ تۇمسىعىن جەرگە قاداعان الىپ مامونت سياقتى تەسىك تاستا سايلاۋ وتكەن, تاستىڭ وسى تەسىگىنىڭ تۇسىنا ەسىگىن قاراتىپ وياز ءۇيىن تىككەن, ەسىگىن ەكى سولدات كۇزەتكەن دەسە, ەندى ءبىرى سايلاۋ تاس وزەننىڭ بويىنداعى تاس ەدى دەسكەن. اتاقتى تۇسەتاي اقىن:
«سارىارقا, ساعىندىم عوي جايلاۋىڭدى,
وتەتىن سايلاۋتاستا سايلاۋىڭدى.
جانىعان تاس شارىققا وتپەس پىشاق,
قويساڭشى زىعىردانىم قايناۋىڭدى»,
دەپ قازاق ەلىنىڭ بيلىگىنە گولوششەكين كەلىپ, قازاقتىڭ عاسىرلار بويى قالىپتاسقان مالىن تۇستىكتەن تەرىستىككە قاراي كوشە ءجۇرىپ باعاتىن جولىنا تىيىم سالعان, قازاقتىڭ مالىن قۇرتىپ, ءوزىن قوسا قىرۋدى جوسپارلاعان ساياساتىن اشكەرەلەگەن.
قارمىس اۋىلىندا ازداپ ايالداپ, امانكەلدىنىڭ ۇيىنەن قىمىز ءىشىپ, اۋىل ورتاسىنداعى اعىباي باتىردىڭ اناسى قويسانا جاتقان جەرگە توقتادىق. قويسانا اناعا كەزىندە مازار تۇرعىزعان. وتىزىنشى جىلدارى اۋمەسەر بەلسەندىلەر مازاردى بۇزىپ, كىرپىشىن مال قورا سالۋعا العان. سول ءۇردىس كەڭەس زامانىندا جالعاسىپ, ەسۋاستاۋ تراكتوريستەر ءۇيىندىنىڭ ۇستىنە تراكتورىن قويىپ, جىلجىتىپ جىبەرىپ وتالدىراتىن ورىنعا اينالدىرعان ەدى. ايتىپ, جازىپ جىبەردىك. سونىڭ ناتيجەسىندە شەت سوۆحوزىنا ديرەكتور بولعان تولەپبەرگەن مازاردىڭ ورىنىن تەمىر شارباقپەن قورشاعان ەدى. بۇگىندە سول شارباقتىڭ ءبىر شەتى دال-دال, تاعى دا بەيىت مال اياعىنىڭ استىندا قالىپتى. اپىر-اي دەسەيشى, وسى اۋىلدا ءبىر جاناشىردىڭ بولماعانى ما؟ ء«ولى رازى بولماي, ءتىرى بايىمايدى» دەيتىن ەل ەمەس پە ەدىك...
الاسالاۋ جوتانىڭ ۇستىندەگى ەسباي ءپىراداردىڭ مازارىنا توقتادىق. ەسباي ورىسقا قارسى قول كوتەرگەن سارجانمەن دە, كەنەسارىمەن دە بايلانىستا بولعان تۇلعا. وسى جوتانىڭ كۇنباتىسى جاعىندا سارجان قونعان دەگەن جەر دە بار. سارجان تورە وسى جەردى ەكى جىلداي مەكەندەپ اقمولا مەن قارقارالىعا شابۋىلداپ تۇرعانىن سىرىمبەتتىڭ قاسىمى, دالماعانبەتتىڭ تۇڭعىشبەگى جىر عىپ ايتۋشى ەدى. ەسباي مازارى سيرەك كەزدەسەتىن ساۋلەت ونەرى, قامشىداي ورىلگەن ورنەك ىرگەسىنەن توبەسىنە دەيىن جالعاسادى. ءالى امان تۇر. بىراق باتىس جاعىن سۋ شايىپ بارادى. تاعى دا ەسباي ءپىراداردىڭ ۇرپاقتارىنا رەنىش ايتۋعا تۋرا كەلدى. ءبىز وسى جاقسى مۇرانى ساقتاۋدى قاشان ۇيرەنەر ەكەنبىز.
ءيىر-شيىر دالا جولىمەن ورمان باتىردىڭ مازارىنا دا جەتتىك. مازاردىڭ جەل جاق بەتى قۇلاعان. دۋلاتبەك اقساقالدىڭ «وسى مازار سالىنعالى 104 جىل بولدى» دەپ وتىرعانىن 1956 جىلى ەستىگەنمىن. سوندا بۇل 1852 جىلعا كەلەدى. ورمان باتىر كەنەسارى حاننىڭ سوڭعى ۇرىستارىنا دەيىن بىرگە بولعان ادام. بۇل جاققا ورالماي شۋ بويىندا دۇنيەدەن وزىپ, قارىنداسى ەلگە اكەلىپ جەرلەگەن. دۇعا وقىپ وتىرىپ بالانىڭ الاقانىنداي تاسقا كوزىم ءتۇستى. قوڭىر تاستىڭ بەتىندە الدەنە جازۋ اپپاق بولىپ جىلتىرايدى. ارابشا جازۋ. مەنەن گورى ارابشاعا اسا جەتىك ادام بولماسا بىرەر ارپىنەن باسقاسىن اجىراتا المادىم.
تالاي تاماشا ۇڭگىرلەر بار شىعار, بۇعىلىداعى مىنا ۇڭگىر ءتىپتى ەرەكشە. ۇڭگىرگە باراتىن ساي «سەرىكتىڭ سايى» دەپ اتالادى. بۇل اتاقتى بودەنىڭ سەرىگى. (قۇبال بەلدەردى وقىڭىز) سوعىس جىلدارى وسى ۇڭگىر 17 قاشقىنعا پانا بولعان. ءىشى كيگىز ۇيدەن بيىك. ەسىگىنەن جورعالاپ قانا كىرەسىڭ. ءىشى تەز جىليدى, تۇبىنەن تولمايدى. تابيعاتتىڭ ەرەكشە سىيى.
ەندىگى ماقسات, ۇڭىرەكتىڭ اسۋىنىڭ ماڭىنداعى ءبىر توپ بالبال تاستارعا جەتۋ ەدى. اڭگىمەمەن وتىرىپ كۇنبوپەنىڭ بۇلاعىنان ءوتىپ كەتىپپىز. قايتا اينالىپ سوعۋعا تۋرا كەلدى. مەن بىلەتىن بالبال تاستاردىڭ ماڭىندا ارحەولوگتار ءجۇر ەكەن. قىزىپ جاتىر. ەگدەلەپ قالعان ارحەولوگتىڭ ءجۇزى تانىستاۋ كورىنەدى. سالەم بەرىپ, وتە شىققام. «كامەكە, توقتاڭىز» دەگەنگە بۇرىلعام. «مەن جولداسبەكپىن عوي». قۇشاقتاسىپ جاتىرمىز. سوناۋ 90-شى جىلدان بەرى كورىسبەپپىز. توسىرقاپ-اق قالىپپىن. ىشتەي ۇيالىپ تا تۇرمىن. «مىنا جەر كەرەمەت قۇرباندىق ورنى بولعان. كوپتەن ويىمدا ءجۇرۋشى ەدى, بيىل عانا اشۋعا قولىم جەتتى. اشىق اسپان مۋزەيى بولادى», دەيدى جولداسبەك. جولداسبەكپەن بىرگە تەمىرحاننىڭ ۇيىندە دامدەس بولدىق. «سارىارقا. تاس مۇسىندەر» اتتى كىتابىن سىيعا تارتتى. مەن دە قاراپ قالعان جوقپىن. داستارقانداس بولعان جارىقتىڭ اكىمى باۋىرجان اڭگىمە ايتىپ وتىرعان. ونىڭ ءسوز ساپتاۋى, ۇستامدىلىعى اڭگىمە ءورىسىنىڭ وركەندەۋىنە جاقسى شىراي بەردى.
ءبىز ءجۇرىپ وتكەن بۇرما, اقوي وڭىرلەرى كەشەگى كارلاگ-تىڭ بولىمشەلەرى. تاريحي مۇرا دەگەن قوپارىلىپ, توڭكەرىلىپ جىم-جىلاس ەتىلگەن. باتىق اۋىلىندا كارلاگ-تىڭ قوپارىپ تاستاۋىنان باتىقتىڭ عانا مازارىنىڭ بەلۋاردان كەلەر ىرگەسى عانا قالىپتى.
نىلدىدە (وسپەن) ءبىزدى فايزوللا قارسى العان. اكىمى جاراس تۇندە ورتتە بولىپ, تاڭ اتا قاراعاندىعا اتتانىپ كەتكەن ەكەن. ءنىلدى ەجەلگى زاماننىڭ وزىندە وسى ماڭدا مەكەندەگەن جۇرتتىڭ مىس وندىرگەن جەرى. ءبىر كەزدە مىنا اۋليەتاستىڭ استىنان بۇلاق اعىپ جاتقان كەن ورنىنىڭ بايلىعىن بىلگەن ن.ۋشاكوۆ بوزداق ۇلى قاراباقسى دەگەن كىسىدەن وسى اۋليە تاستى 86 كۇمىس تەڭگەگە ساتىپ العان. بۇل جەردى اعىلشىندار ۇلكەن كەنىشكە اينالدىرعان. اعىلشىنداردان قالعان ءبىر مۇرا جەر استى قويماسى دا بولعان ماگازيننەن قالعان باسپالداق قانا دەسەدى. جۇمىسشىلاردىڭ جاعدايىن كوتەرۋدى تالاپ ەتكەن ەرۋلى الاڭىندا ەسكەرتكىش تۇر. ساكەننىڭ مۋزەيى دە جاپ-جاقسى جابدىقتالعان...
كامەل جۇنىستەگى, جازۋشى