يرينا كيمنىڭ جامبىل وبلىستىق تەلەديدارىنان قازاق تىلىندە حابار جۇرگىزە باستاعانىنا ءبىراز جىلدىڭ ءجۇزى بولدى. كورەرمەندەر بۇعان شىن كوڭىلىمەن قۋانىپ, «انە, كوردىڭدەر مە, كورەيدىڭ قارشاداي قىزى قازاق تىلىندە سايراپ تۇر!» دەپ ءماز بولسا, ەندى بىرەۋلەر ونى قازاقتىڭ قاراتورى قىزى ەكەن دەپ قالادى.
ءيا, يرينانىڭ اكەسى دە, اناسى دا كورەي ۇلتىنىڭ وكىلدەرى. بۇل تۋرالى يرينانىڭ ءوزى «قوسپاسى جوق» دەپ قالجىڭداپ قويادى. ءبىز جاقىندا يرينا قارىنداسىمىزبەن جۇزبە-ءجۇز وتىرىپ, كەڭىنەن سۇحباتتاسىپ قايتقان ەدىك.
– يرينا, الدىمەن ءوزىڭ تۋرالى, اتا-اناڭ جايلى ايتىپ بەرسەڭ؟
– مەن قىزىلوردا وبلىسى, جالاعاش اۋدانىنىڭ بۇقارباي باتىر اۋىلىندا 1987 جىلى دۇنيەگە كەلدىم. اكەم دە, انام دا قازاق ءتىلىن بىلەدى. ەس بىلگەلى قازاق بالالارىمەن بىرگە ويناپ ءوستىم.
– كورەيلەردىڭ قىزىلوردا وبلىسىنا قونىستانۋ تاريحى تۋرالى كوپ ادامدار بىلە بەرمەيدى, سول جاعىن دا قىسقاشا ايتا كەتسەڭ.
– 1937 جىلى كورەيلەردى قيىر شىعىستان قازاقستان, قىرعىزستان, وزبەكستان سياقتى تاعى باسقا وداقتاس ەلدەرگە كۇشتەپ قونىستاندىرىپتى. سول كەزدە اتام مەن اپام 9 جاستاعى بالا ەكەن. كورەيلەردىڭ نەگىزگى ازىعى – كۇرىش ەكەنى بەلگىلى. ال قىزىلوردا وبلىسىنىڭ كوپتەگەن اۋداندارى كۇرىش ەگۋگە قولايلى. سوندىقتان بولار, ولاردى ايتەۋىر ءبىر جەرگە ورنالاستىرۋ كەرەك بولعاندا وسى جاعى دا ەسكەرىلگەن بولۋى كەرەك. اتاقتى كۇرىش ءوسىرۋشى ىبىراي جاقاەۆ اتامىز سياقتى كورەيدەن شىققان كيم مان سان دەگەن كۇرىش ءوسىرۋدىڭ رەكوردشىسى دا بولعان.
اتام دۋح ۆان مەن اپام تسوي چا وك ەكەۋى بۇقارباي باتىر اۋىلىندا (ول كەزدە كالينين دەپ اتالعان ەكەن) ۇيلەنىپ, وتاۋ قۇرادى. ولاردان ليۋدميلا, سۆەتلانا جانە ۆلاديمير اتتى 2 قىز بەن 1 ۇل دۇنيەگە كەلەدى. ۇشەۋى دە ورىس مەكتەبىندە وقيدى. كەيىن وسى ءبىلىم ۇياسىنا قازاقتار دا بالالارىن وقۋعا بەرە باستاپتى.
– ءوزىڭ قاي جىلى مەكتەپكە باردىڭ؟
– 1994 جىلى باردىم جانە جاقسى وقىدىم. ءبىزدىڭ قىزىلوردا وبلىسىندا تۇراتىن وزگە ۇلت وكىلدەرىنىڭ ءبارى دە قازاقشا تازا سويلەيدى. بۇل تابيعي نارسە سياقتى قالىپتاسىپ كەتكەن. ال مەن تاراز قالاسىنا كەلىپ, وسىنداعى مەملەكەتتىك پەداگوگيكالىق ينستيتۋتقا وقۋعا ءتۇستىم. قازاقشا سويلەپ جۇرگەنىمدى كورگەن ستۋدەنتتەر مەن وقىتۋشىلارىم قاتتى تاڭعالدى. ال ءبىزدىڭ جاقتا وزگە ۇلت وكىلدەرىنىڭ قازاق تىلىندە سويلەسكەنىن قالىپتى جاعداي دەپ بىلەدى. مىنە, وسىدان-اق قازاق ءتىلى جاعدايىنىڭ, وعان دەگەن كوزقاراس دەڭگەيىنىڭ قاي وڭىردە قانداي ەكەنىن بىلە بەرۋگە بولادى.
– دەمەك, تاراز قالاسىنداعى قازاق ءتىلىنىڭ قولدانىلۋ اياسى مەن دامۋ دەڭگەيى قىزىلوردا وبلىسىنا قاراعاندا ءالى دە تومەندەۋ دەمەكسىڭ عوي؟
– بۇل وڭىرگە كەلگەلى بەرى مەنىڭ بايقاعانىم, مۇندا تۇراتىن وزگە ۇلت وكىلدەرىنىڭ بارلىعى دا قازاقشا تۇسىنەدى نەمەسە ازداپ بىلەدى. ءسال كۇش سالسا قازاق تىلىندە تازا سويلەپ كەتۋگە دە مۇمكىندىكتەرى بار. بىراق, وكىنىشكە قاراي, ءويتپەيدى. نەگە؟ سەبەبى, قاجەتتىلىك جوق ەكەنىن بىلەدى. مىسالى, مەن قازاقستاندا تۇرىپ جاتقاننان كەيىن قازاق تىلىندە سويلەۋىم كەرەك ەكەنىن تۇسىنەمىن. بۇل انادان شىر ەتىپ دۇنيەگە كەلگەن ءسابيدىڭ ىڭگاسىندەي تابيعي, ۇيرەنشىكتى نارسەگە اينالۋى كەرەك.
– مىسالى...
– مىسالى, سوناۋ 1937 جىلى مەنىڭ اتام مەن اپام قازاقتاردىڭ ورتاسىنا ءبىر اۋىز قازاقشا, ءبىر اۋىز ورىسشا ءتىل بىلمەسە دە كوشىپ كەلىپ, قونىستانۋعا ءماجبۇر بولعان تاريحي كەزەڭدى الايىق. بۇل باسقا ۇلت وكىلدەرىنە دە قاتىستى ماسەلە بولدى. مىنە, سولاردىڭ ەشقايسىسىن قازاق حالقى كەۋدەسىنەن كەرى يتەرگەن جوق. «قورجىن تامىنىڭ» ءبىر ءبولمەسىن سولارعا بوساتىپ بەرىپ, ءبىر ءۇزىم نانى بولسا, ونى دا ءبولىسىپ جەدى. بۇل تاريحي شىندىق. ءبىز وسى تاريحي شىندىقتى قازاقستانداعى وزگە ۇلت وكىلدەرىنە از ناسيحاتتايمىز. قازاققا, ونىڭ تىلىنە, سالت-داستۇرىنە دەگەن قۇرمەت, مىنە, وسىدان باستاۋ الۋى كەرەك. ايتپەسە, وزگە ۇلت وكىلدەرىنىڭ جەتپىسىنشى, سەكسەنىنشى, توقسانىنشى جىلدارى تۋعان ۇرپاقتارى وزدەرىنىڭ «اسپاننان تۇسپەگەنىن» ءبىلىپ, اتا-بابالارى قازاقتاردىڭ ارقاسىندا زورلىق-زومبىلىق پەن اشتىقتان امان قالعانىن جان-جۇرەگىمەن سەزىنسە, مەملەكەتتىك تىلدە سويلەۋ ماسەلەسىنە تۇسىنىستىكپەن قاراعان بولار ەدى. سوندىقتان زامان اعىمىمەن, تاعدىر جازمىشىمەن قازاقستانعا قونىس اۋدارعان باسقا ۇلت وكىلدەرىنىڭ ۇرپاقتارى قازاق تىلىندە سويلەمەۋى نەمەسە قازاق ۇلتىنىڭ مادەنيەتىن, سالت-ءداستۇرىن بىلۋگە قۇشتارلىق تانىتپاۋى ۇيات دەپ ويلايمىن.
– ءوزىڭ جاعرافيا مامانى ەكەنسىڭ, قالاي ءتىلشى بولىپ ءجۇرسىڭ؟
– ءتىلشى بولۋىمدى قازاق ءتىلىن جاقسى بىلەتىنىمنىڭ ىقپالى دەپ تۇسىنەمىن. سەبەبى, تەلەديدارعا قازاق ءتىلىن بىلەتىن وزگە ۇلت وكىلى كەرەك بولىپ, مەنى جۇمىسقا شاقىردى. بۇل ۇسىنىس وزىمە دە قاتتى ۇنادى. ءا دەگەندە «راۋان» دەپ اتالاتىن تاڭەرتەڭگىلىك اقپاراتتىق-سازدى باعدارلامانى جۇرگىزدىم. بىراق ءبىر جارىم ساعاتتىق تىكەلەي ەفيرگە شىعۋ العاشقىدا وتە قيىن بولدى. تىكەلەي حابار بولعان سوڭ ءارتۇرلى ادامدار تەلەفون شالادى. ولارعا تابان استىندا ساۋاتتى, مادەنيەتتى, ءدال جانە ۇتقىر جاۋاپ بەرۋىڭ كەرەك. وسىعان وراي ەسىمدە قالعان ءبىر قىزىق وقيعانى ايتىپ بەرسەم دەيمىن. بىردە كورەرمەندەردىڭ بىرەۋى تەلەفون شالىپ, «قازاقتىڭ قىزدارى قۇرىپ قالدى ما, نەگە كورەيدىڭ قىزىن جۇرگىزۋشى عىپ الدىڭدار. «قىز سىنى» بايقاۋىنان ءجۇلدە العان قانشاما قازاقتىڭ سۇلۋ قىزدارى جۇمىسسىز ءجۇر» دەپتى. دەپتى دەيتىنىم, تىكەلەي ەفيردە ەكى جۇرگىزۋشى الما-كەزەك سويلەپ تۇرامىز, سونداي قاربالاس ساتتە مەن وزىمە قاراتا ايتىلعان الگىندەي اۋىر ءسوزدى ەستىمەي قالىپپىن دا: «راحمەت, حابارلاسقانىڭىزعا» دەپ جىبەرىپپىن. ال كورەرمەن ساۋالىنا ىڭعايسىزدانىپ قالعان قاسىمداعى جۇرگىزۋشى قازاق جىگىتى رۋسلان ەسەسىن جىبەرمەي: «وزگە ۇلت وكىلدەرىنىڭ قازاقشا سويلەپ جاتقانىنا قۋانبايسىز با قايتا» دەدى. مەن بولسام ارىپتەسىم نەگە بۇلاي ايتتى دەپ ويلانىپ تۇرمىن. باعدارلاما اياقتالعان سوڭ ول: «يرينا, سەنىڭ ەفيرگە شىققانىڭدى جاقتىرماعان كورەرمەنگە «راحمەت, حابارلاسقانىڭىزعا» دەپ تۇرعانىڭ قالاي» دەپ كۇلدى. ماسەلەنىڭ نە جايىندا ەكەنىن سوندا عانا بارىپ ءتۇسىندىم. بىراق تەلەارنانىڭ سول كەزدەگى باسشىسى قالىبەك اتجان جينالىستا: «راحمەت, يرينا, ءوزىڭدى ءوزىڭ ۇستاي ءبىلدىڭ, ەموتسياڭدى سەزدىرگەن جوقسىڭ» دەپ ريزا بولدى. قايدان ءبىلسىن, كورەرمەننىڭ ءسوزىن ەستىمەي قالعانىمدى, ايتپەسە مەن دە ءبىر قازاقتاي جاۋابىن بەرەتىن ەدىم. قالجىڭ عوي...
– بۇل باعدارلامانىڭ ماقساتى نە ەدى؟
– اقپاراتتىق-سازدى باعدارلاما عوي. تاڭ راۋانداپ اتا باستاعان مەزگىلدە ءجۇرگىزىلەتىن بولعان سوڭ «راۋان» دەپ اتالادى. وسى ءبىر جارىم ساعاتتىق تاڭعى باعدارلاما مەن ءۇشىن ۇلكەن مەكتەپ بولدى. سويلەۋ مادەنيەتىن ۇيرەندىم. ءسوز بايلىعىم دا مولايا ءتۇستى. وسى تاجىريبەم اسەر ەتتى مە, كەيىن «ءتىل-داريا» حابارىن ءجۇرگىزۋدى تاپسىردى. ونىڭ ماقساتى – مەملەكەتتىك ءتىلدىڭ مارتەبەسىن كوتەرۋگە اتسالىسىپ, كەيبىر وزەكتى ماسەلەلەردى قوزعاپ, تالقىلاۋ, ءتىل ساياساتىن كەڭىنەن ناسيحاتتاۋ. وعان ءوزىم سياقتى قازاق تىلىندە ءسويلەيتىن وزگە ۇلت وكىلدەرىن كوبىرەك شاقىرۋعا تىرىستىم. مىسالى, قالاداعى قازاق تىلىندە سويلەيتىن وزگە ۇلت وكىلدەرى ساۋساقپەن سانارلىقتاي. ولاردى شاقىرا-شاقىرا ءوزىمىز دە, كورەرمەندەر دە مەزى بولعانىن جاسىرماۋىمىز كەرەك. سوندىقتان اۋداندارداعى وزگە ۇلت وكىلدەرىن ىزدەي باستادىم.
– قىزىلوردا وبلىسىنان قازاقشا وقىپ, قازاقشا سويلەپ كەلدىڭ. ەندى ورىسشا سويلەيتىن قازاقتار مەن ءتۇرلى ۇلت وكىلدەرى شوعىرلانعان تاراز قالاسىنا كەلىپ, ءتىلىڭدى «بۇزىپ» العان جوقسىڭ با؟
– جو-و-وق.
– مۇنى سۇراپ وتىرعان سەبەبىم, ورتاعا قاراپ ادام دا وزگەرەدى عوي دەگەنىم عوي...
– ورىسشاتىس ورتاعا ءتۇستىم ەكەن دەپ قازاق ءتىلىن ۇمىتا المايمىن. ويتكەنى, مەن ءۇش ءتىلدى: كورەي, قازاق جانە ورىس تىلدەرىن جەتىك مەڭگەرگەنمىن. ورتاما قاراپ سولارعا قاجەتتى تىلدە سويلەي الاتىن مادەنيەتكە دە جەتتىم.
– قازاق تىلىنە بايلانىستى سوزدىك قورىڭ باي ءتۇستى مە, الدە ءبىر ورىندا تۇرىپ قالدى ما؟
– ارينە, باي ءتۇستى دەپ ويلايمىن. ينستيتۋتتا ءتورت جىل قازاقشا وقىدىم. ادام ءوزىنىڭ ءتىل بايلىعىن ۇنەمى جەتىلدىرىپ وتىرۋى كەرەك. بۇل تۇرعىدا وزگە ۇلت وكىلدەرى عانا ەمەس, قازاقتاردىڭ وزدەرى دە ءتىل بايلىقتارىن كۇندەلىكتى وقۋ, جازۋ, تىڭداۋ, ىزدەنۋ ارقىلى بايىتىپ وتىرعانى ابزال. كەمەڭگەر مۇحتار اۋەزوۆتىڭ ءوزى: «مەنىڭ بىلگەنىم ءبىر توعىز, بىلمەگەنىم مىڭ توعىز» دەگەن ەكەن. تىلدىك قورىمنىڭ بايۋىنا قازاق تىلىندە جۇرگىزەتىن باعدارلامالاردىڭ دا اسەرى كوپ بولدى. ونىڭ ۇستىنە قازاقشا وقىپ, قازاقشا ىزدەنىپ, قازاقشا سويلەۋ ءوز الدىنا, كورەرمەندەر ساۋالىنا شەشەندىكپەن ناقتى جاۋاپ بەرۋ قاجەت. دەگەنمەن, قىزىلوردا مەن جامبىل وبلىستارىن سالىستىرىپ قاراسام, قىزىلوردا وبلىسىندا تەك قانا قازاقتار تۇرعاندىقتان با, ول جاقتاعى قازاق ءتىلىنىڭ قايماعى بۇزىلماعان سياقتى كورىنەدى. سالىستىرىپ ايتسام, مىسالى, وڭتۇستىك قازاقستان وبلىسىنداعى قازاقتاردىڭ تىلىندە – وزبەك, ال جامبىل وبلىسى قازاقتارىنىڭ تىلىنە – قىرعىز اعايىنداردىڭ اسەرى بارىن, ياكي تىلدەرى ارالاسىپ كەتكەنىن بايقادىم.
– قانداي كىتاپتاردى وقيسىڭ؟
– قازىر «اباي جولىن» وقىپ جاتىرمىن. جارتىسىنا كەلدىم. ابايدىڭ ولەڭدەرىن, قارا سوزدەرىن وقىدىم.
– ۇيىڭدە جەكە كىتاپحاناڭ بار ما؟ مۇحتار اۋەزوۆتەن باسقا قانداي قازاق اقىن-جازۋشىلارىن وقىدىڭ؟
– احمەت بايتۇرسىنوۆ, ءسابيت مۇقانوۆ, بەيىمبەت مايلين...
– وڭكەي بۇرىنعى وتكەن جازۋشىلاردىڭ كىتاپتارىن اتادىڭ. بۇل وسىلاردىڭ اتى-جوندەرىن ايتسام, ءبىلىمدى كورىنەمىن دەگەن ويدان تۋعان «قۋلىق» ەمەس پە؟
– جوق, بۇرىنعى اۆتورلاردىڭ كىتاپتارىن وقيتىن سەبەبىم, ولاردىڭ شىعارمالارىندا قازاقتىڭ كونەرگەن سوزدەرى كوپ. مەنىكى سول سوزدەردىڭ ماعىناسىن بىلسەم دەگەندىك. ايتپەسە, ءابدىجامىل اتانىڭ «قان مەن تەرى», مۇقاعالي ماقاتاەۆتىڭ ولەڭدەر جيناعى دا بار كىتاپحانامدا.
– قازاق ءتىلىن ءبىلۋ, ۇيرەنۋ ءۇشىن ەڭ ءبىرىنشى ادامعا نە كەرەك؟ جۇرت وتباسىنان, بالاباقشادان باستاۋ كەرەك دەسەدى.
– بالاباقشادان, وتباسىنان باستاۋ كەرەك دەگەن ءسوز قۇلاققا قونادى. مەنىڭ ەڭ العاشقى ۇيرەنگەن قازاقشا سوزدەرىم «نان», «قانت», «سۋ», «وينايىق» جانە «كەتشى ءارى»... (كۇلدى) بولدى. ايتپاقشى, جاقىندا مەن ءبىر وتباسىنا باردىم, قۇربىم تۇرمىس قۇراتىن بولىپ, كۇيەۋ جىگىتتىڭ ۇيىنە ەرتىپ باردى. مىسالى, سول ءۇيدىڭ ۇل-قىزدارى اتا-اناسىن قازاق تىلىندە «اكە» جانە «انا» دەپ اتايدى ەكەن. ادەتتە, قازاق تا, كورەي دە «پاپا» مەن «ماماعا» قۇلاعىمىز ۇيرەنىپ كەتكەن عوي. بىراق ماعان الگى ءۇيدىڭ ۇل-قىزدارىنىڭ «اكە», «انا» دەگەندەرى قاتتى ۇنادى.
– قازاقستان حالقى اسسامبلەياسىنىڭ جامبىل وبلىسى فيليالى اياسىندا اتقارىلىپ جاتقان مادەني, رۋحاني ءىس-شارالارعا اتسالىسىپ تۇراتىن شىعارسىڭ؟
– ارينە, ءبىزدىڭ ەلدە, مىسالى, وزگە ۇلت وكىلدەرى وتە كوپ تۇرادى. سوندىقتان قازاقستان حالقى اسسامبلەياسىنىڭ قۇرىلۋىن وتە قۇپتارلىق ءىس دەپ بىلەمىن. ءوزىڭىز ويلاڭىزشى, 130-دان استام ۇلت وكىلدەرىنە مەملەكەتىمىزدىڭ ىشكى جانە سىرتقى ساياساتىندا اتقارىلىپ جاتقان قىرۋار يگىلىكتى ىستەردى ءتۇسىندىرىپ, ورتاق ۇيىمىزدەگى تاتۋلىقتى, ەكونوميكالىق تابىستاردى ساناسىنا جەتكىزەتىن وسى ۇيىم ەمەس پە؟! مىسالى, مەن اسسامبلەيانىڭ وبلىستىق فيليالىمەن ستۋدەنت كەزىمنەن باستاپ جۇمىس ىستەپ كەلەمىن. «دوڭگەلەك ۇستەلدەرىنە» قاتىستىم, كونتسەرتتەرىنە باردىم. سودان بايقاعانىم, ءبىزدىڭ وبلىستا, اسىرەسە ءدۇڭگەن, ۇيعىر, ورىس ۇلتتىق مادەني ورتالىقتارى بەلسەندى جۇمىس ىستەيدى. مەنىڭ ويىمشا, وسى جانە باسقا دا ۇلتتىق مادەني ورتالىقتاردىڭ باسشىلارى مەن مۇشەلەرى قازاق تىلىنە قاتىستى ماسەلەنى شەشىپ, تالقىلاۋعا كەلگەندە تىس قالماي, ءبىر اتانىڭ بالاسىنداي بىرىگۋى قاجەت دەپ بىلەمىن. ويتكەنى, مەملەكەتتىك تىلگە قاتىستى ماسەلەنى نەگە قازاقتار عانا تالقىلاۋى كەرەك؟ باسقالار نەگە وبەكتەمەيدى؟
سودان كەيىن ايتايىن دەگەنىم, بۇگىندە قازاق ءتىلىن دامىتۋعا بايلانىستى ءتۇرلى فورۋمدار, فەستيۆالدار وتكىزىلىپ تۇرادى. بۇل وتە قۇپتارلىق ءىس-شارا. بىراق وسى ءىس-شارالاردى جۇزەگە اسىرعاندا جاساندىلىققا ۇرىنباۋ كەرەك دەپ ويلايمىن. ويتكەنى, سول ءىس-شارالاردىڭ كەيبىرەۋلەرى جوعارى جاققا «ءوتتى» دەگەن اقپارات بەرۋ ءۇشىن عانا وتكىزىلەتىن سياقتى كورىنەدى. قازاق ءتىلىن بىلەتىن, بىراق سول بىلگەنىن ناسيحاتتامايتىن, ارى قاراي دامىتپايتىن زامانداستارىم دا بارشىلىق. ولار ساحنا تورىندە عانا قازاق تىلىندە سويلەگەنىمەن, بىلاي شىعا بەرە, ياعني قوعامدىق ورىنداردا ورىس تىلىندە سويلەي باستايدى. ەلباسىنىڭ ءوزى: «قازاق ءتىلى قازاقستان حالقىن بىرىكتىرەتىن فاكتور», دەگەن جوق پا!
اڭگىمەلەسكەن كوسەمالى ساتتىباي ۇلى.