اۋىل اكىمدەرى وزگەرىستەرگە دايىن با؟

مەملەكەت باسشىسى «ۇلت جوس­پارى – بەس ينستيتۋتتىق رەفورما­نى جۇزەگە اسى­رۋ جونىندەگى «100 ناقتى قادام» (98-قا­دام) شەڭ­بە­رىندە اۋداندىق ماڭىزى بار قا­­لا, اۋىل مەن اۋىلدىق ايماق دەڭ­گەيى­ندە دەر­بەس ءوزىن-ءوزى باسقارۋ بيۋد­جەتىن ەنگىزۋدى تاپ­سىردى. ما­ڭىز­­دى ماسەلە وسكەمەندە وتكەن اۋىل اكىمدەرىنىڭ رەسپۋبليكالىق فو­­­رۋ­­مىن­دا تالقىلانسا, اقتوبەدە «جەر­­­گىلىكتى ءوزىن-ءوزى باسقارۋ­دىڭ دەر­بەس بيۋد­جەتىن ەنگىزۋ» تاقى­رى­بىندا اۋىلدىق اۋ­م­ا­قتار اكىم­دەرى دە باس قوسقان-دى. وسكە­مەندە وتكەن جيىنعا پاۆلودار وبلىسى­­نىڭ اكى­مى بولات باقاۋوۆ تا قا­تىسىپ, وڭىردەگى تۇرع­ىن­دار سانى 2 مىڭنان اساتىن 32 اۋىل بار ەكەنىن, بىراق ازىرگە ولاردىڭ بارلىعى دەر­بەس بيۋدجەتتى ەنگىزۋگە تولىق دايىن ەمەس­ت­ى­گىن, سوندىقتان 2018 جىلدىڭ 1 قاڭ­تا­رى­نا دەيىن اۋىلدارعا شىعىپ, ءتۇسىندىرۋ جۇ­مىستارىن جۇرگىزۋ قاجەت ەكەنىن ايتتى.

مىنە, تاياۋدا وسى ماسەلە توڭى­رە­گىندە ءسوز قوزعاپ, تۇرعىن­دار­مەن كەز­دەسۋ ءۇشىن ءماجىلىس دەپۋتاتتا­رى ايزادا قۇرما­نوۆا, ايگۇل نۇركينا, سنەجاننا يماشەۆا پاۆلودار اۋدانى چەرنوياركا اۋىلىنا كەل­دى. چەرنوياركا اۋىلدىق اۋماعىندا 3 اۋىلدى قوسقاندا بارلىعى 2291 ادام تۇ­را­دى. ايزادا قۇرمانوۆانىڭ ايتۋىن­شا, جو­عا­رىدا بولات باقاۋوۆ ايتقان ار­­قاي­سى­سىندا 2 مىڭنان استام تۇر­عىنى بار 32 اۋىل­دىق اۋ­ماقتا جەرگىلىكتى ءوزىن-ءوزى باس­قا­رۋ بيۋدجەتىن ەنگىزۋ بويىنشا جۇ­مىس­تار اياق­تالىپتى. بولىنگەن قار­جى­نىڭ ناق­تى جۇم­سا­لۋ­ىن ەندى جەرگىلىكتى قوعام­داس­تىق باقىلايدى. وڭىردەگى تىرەك اۋىلدار سا­نا­تىنا الىنعان وسى 32 اۋىلدىق اۋماقتا – 140 مىڭ ادام تۇرادى.

– وڭىردەگى قالالىق جانە اۋدان­دىق دەڭگەيلەردە جەرگىلىكتى ءوزىن-ءوزى باسقارۋدىڭ مەنشىكتى كىرىستىك كوزدەرى انىقتالدى. 19 باعىت بويىنشا قاراجات جۇمساۋ وكىلەت­تىلىگىن جەكەلەي جۇرگىزۋ – اۋداندىق دەڭ­گەيدەن اۋىلدىق دەڭگەيدە جۇزەگە اسىرى­لۋدا, – دەدى ا. قۇرمانوۆا. مىسالى, بيۋد­جەتتىڭ ءتورتىنشى دەڭ­گەيىنە وتەتىن اۋىل­داردىڭ ءبىرى – پاۆلودار اۋىلى. وب­لىس ورتالىعىنىڭ ىرگەسىندەگى بۇل اۋىلدا 7 مىڭعا جۋىق تۇرعىن بار. بۇل ەلدى مە­كەن ءتىپتى, ءماجىلىس دەپۋتاتتارى كەلگەن اۋداننىڭ ورتالىعى دا بولىپ قالۋى مۇم­كىن. اۋىل اكىمى اجدار ءجۇسىپوۆتىڭ ايتۋىنشا, بيۋدجەتكە تۇسەر سالىق كولەمى كوبەيمەك. وتكەن جىلعى قازان ايىنا دەيىن جينالعان سالىق 24 ميلليون تەڭگە بو­لىپ­تى. اۋىلدا «رۋبيكوم», «پاۆ­لودار جول­­دارى» جشس-لەرى, 22 دۇكەن, شارۋا قو­­جا­لىقتارى جۇمىس ىستەيدى. تۇرعىن­دار­دىڭ اۋلاسىندا 600-گە جۋىق جىلىجاي بار. ەگەر كووپەراتيۆ اشىلسا, سالىق كولەمى دە ار­تا تۇسەرى انىق.

ەندىگى ماسەلە – اۋىلدىق اۋ­ماق­­تاردا وزگەرىستەرگە تولى جا­ڭا­­شىلدىق قالاي جۇر­گىزىلەدى؟ جەر­گىلىكتى جەردەگى ماماندار دايىن با؟ وبلىس اكىمىنىڭ ورىنباسارى باۋ­ىر­جان قاسەنوۆتىڭ ايتۋىنشا, وڭىر­دەگى اۋىلدار جاڭا جۇيەنى جۇر­گىز­ۋگە دايىن.

– بيۋدجەتتىڭ ءتورتىنشى دەڭگەي­ىنە ءوتۋ – اۋىلعا ءتيىمدى. مىسالى, تىر­­كەلمەگەن نىساندار سارالاۋدان ءوتىپ, سالىقتىق جانە سالىقتىق ەمەس تۇسىمدەر ەسەبىنەن اۋىل بيۋد­جە­تى ارتپاقشى. ءبىزدىڭ وبلىس بۇل جۇيە­نى قابىلداۋعا دايىن دەسەك تە, ءالى دە تاجىريبە جيناپ, جۇمىس­­تى ءبىر ىزگە ءتۇسىرۋ قاجەت. سون­دىق­­تان اۋىلدىق اكىمدىكتەرگە جا­ڭا وز­­گەرىستەردى ءتۇسىنىپ, ۇيرەنۋ ءۇشىن قول­­داۋ كورسەتۋدەمىز, – دەيدى ب.قا­سە­نوۆ.

وبلىستىق قازىناشىلىق دە­پار­­تا­مەنتى­نىڭ حابارىنشا, 32 اۋىل­دىڭ بارلىعى كوم­پيۋتەرمەن جا­­نە ينتەرنەت جەلىسىمەن قام­تى­لىپ­تى. ارنايى وقۋ سەمينار­لارى وت­كىزىلگەن. ماسەلەنىڭ مانىسىنە كەل­­سەك, ول – اۋىلدىق اكىمدىكتەردى ال­دا­عى جاڭاشىل وزگەرىستەرگە جان-جاق­ت­ى دايىنداۋدا. تۇرعىنداردىڭ وز­دەرى كىرىس جانە شىعىستى تابىستى بولۋگە قاتىسسا, وندا بيلىككە دەگەن سەنىم قالىپتاسادى. ياع­­ني اۋىل, كەنتتى باسقارۋعا بەلسەندى قا­­تىسادى. اۋىلدا, اۋداندا تۇراتىن اۋ­دان­دىق, وبلىستىق ءماسليحات دەپۋتاتتارى جەرگىلىكتى جەردىڭ تىنىس-تىرشىلىگىنە تۇ­راق­تى تۇردە ارالاسىپ, اكىمدىكتەرمەن, تۇر­عىندارمەن بىرگە جۇمىس ىستەۋدى قولعا الا­دى. جەرگىلىكتى بيۋدجەتتى باقىلاپ, ونى يگە­رۋدىڭ ءتيىمدى جاق­تارىن بايقاۋ, اكىم­نىڭ دۇ­رىس شە­شىم قابىلداۋىنا تىكەلەي ىق­پال ەتۋى ءتيىس. اۋىلدىڭ جەرگىلىكتى ءوزىن-ءوزى باسقارۋ بيۋدجەتىن اۋداندىق ماس­­لي­حات­تاعىلار بەكىتەدى. الدى­مەن بيۋدجەت اۋىل جۇرتشى­لى­عى­نىڭ جيىنىندا تال­قى­لانۋى مىن­دەت. بيۋدجەتتىڭ ورىندالۋىنا اۋىل اكى­مى­نىڭ اپپاراتى جاۋاپتى.

– ويتكەنى بۇل ماسەلەدە ەڭ باستىسى جەرگىلىكتى بيۋدجەتتىڭ جوسپارلانۋىنان باستاپ ونىڭ ءتيىمدى اتقارىلۋىنا دەيىن جەرگىلىكتى قوعام­داس­تىقتىڭ قاتىسۋىندا, – دەيد­ى دەپۋتات ا. قۇرمانوۆا. – اري­نە جەر­­گىلىكتى بيۋدجەتتەردىڭ دەر­­بەس­تىگىن نى­ع­ايتۋ جونىندەگى باس­­تامانى قول­دايمىز. جەرگىلىكتى اكىم­­دەردىڭ جاڭا باستاماعا دايىن ەكەن­دەرىنە سەنىمدىمىز, ەندى بىلىم­دە­رىن ودان ءارى جەتىلدىرەتىن سەمينارلار وتكىزىپ تۇ­رۋ قاجەت.

ال وبلىستىق قارجى باسقار­ما­سىنىڭ مالى­مەتىنشە, 32 اۋىلداعى اۋىل اكىم­دىك­تەرىندە ماماندار از, كادر تاپشىلىعى باي­قالۋدا. بيۋدجەتتىڭ ءتورتىنشى دەڭگەيىنە ءوتۋ جاۋاپكەرشىلىكتى ارتتىرادى. سون­دىق­تان اكىمدىكتىڭ ماماندارى ءبى­لىمى مەن بىلىك­تىلىگىنە ساي بولۋلارى كەرەك. اۋىل اكىم­دەرىنىڭ باسىم بولىگى الەۋمەتتىك ماسە­لە­لەرگە كوڭىل ءبولىپ, بيۋدجەتتى باسقارۋ تەتىكتەرىن جەتە بىلە بەرمەيدى. مىسالى, تۇر­عىندار تولەيتىن ايىپپۇلدىڭ 15 ءتۇرى جەرگىلىكتى قازىناعا تۇسكە­نى­مەن, ونى قالاي ءتيىمدى پايدالانۋ جول­دارىن بىلە­تىن اكىم­دىك ماماندا­رى از. اۋىلدىڭ بيۋد­جەتى اكىم­دەردىڭ قاراماعىنداعى م ۇلىك­تى جالعا بە­رۋدەن, ەرىكتى الىمداردان, قايىرىم­دى­لىق جانە دەمەۋشىلىك جارنالاردان, ايىپ­پۇلدار مەن سىرتقى جارناما ورنالاستىرۋ تو­لەم­دەرىنەن قۇرالادى. سوندىقتان اۋىل اكىم­د­ەرىنىڭ ءبىلىمى جوعارى دەڭگەيدە بولۋى ءۇشىن: قاراجاتتى جوسپارلاۋ جانە جۇمساۋ, سالىق جيناۋ, مەملەكەتتىك ساتىپ الۋدى جۇزەگە اسىرۋدا ارنايى وقىتۋ كۋرستارى, بيۋدجەتتى جوسپارلاۋ, اتقارۋ جانە كوممۋنالدى م ۇلىكتى پايدالانۋ جايىندا ساۋاتتى باسقارۋعا ۇيرەتۋ, وقىتۋ قاجەت دەپ سانايدى. اقپاراتتىق-ناسيحات توپتارىنىڭ قىزمەتى, ترەنينگتەر, سەمينارلار وتكىزۋ قازىر اۋىل اكىمدىكتەرىنە اۋاداي قاجەت.

وبلىس اكىمىنىڭ ورىنباسارى باۋىرجان قاسەنوۆتىڭ ايتۋىنشا, 31 تىرەك اۋىلدىڭ 10-ىندا عانا ورتالىقتاندىرىلعان سۋ جۇيەسى بار. بىراق قازىر اۋىلداردا سۋدان بۇرىن, قىرۋار قارجى ءبولىپ, ۆەتەرينارلىق پۋنكتتەر, ولگەن مالدى كومەتىن قورىمدار سالىنا باستاعان. ارينە مالسىز وتىرمايتىن اۋىل ءۇشىن بۇل نىساندار قاجەت-اق. ءبىر قورىم سالۋ ءۇشىن 16-25 ميلليون تەڭگە جۇمسالماق. مۇنداي قارجىعا اۋىلعا كەلگەن جاس ماماندارعا ءۇي تۇرعىزىپ بەرۋگە بولار ەدى. بىلتىر وڭىردەگى اۋىلداردان 3,5 مىڭ ادام كوشىپ كەتكەن. بۇدان بۇرىن وبلىس اكىمى بولات باقاۋوۆ اۋىلدا قاڭىراپ بوس قالعان ۇيلەردىڭ ءتىزىمىن جا­ساۋ­دى تاپسىرعان-دى. بۇگىندە وڭىردە سا­تى­­لىمعا شىعارىلعان 593 ءۇي بار. ولار­دىڭ ارقايسىسىنىڭ باعاسى 500 مىڭ مەن 3 ميلليون تەڭگە ارالىعىندا. 2016 جى­لى 30 ورالمان وتباسى, ال وڭتۇستىك وڭىر­لەر­دەن 57 وتباسى كوشىپ كەلىپتى.

سونداي-اق وزدەرى قالادا تۇ­رىپ, اۋىلعا بارىپ-كەلىپ قىزمەت ىستەي­تىن اۋىل اكىمدەرى جەرگىلىكتى ءوزىن-ءوزى باسقارۋ زاڭىنان تىس قالعانداي. مىسالى, پاۆلودار اۋدانىنىڭ كراسنوارمەيكا, زاريا, ميچۋرين, زاڭعار اۋىلدارىنىڭ اكىمدەرى, ءماجىلىس دەپۋتاتتارى بارعان چەرنوياركا اۋىلدىق اۋما­عى­نىڭ اكىمى, وبلىس ورتالىعىنا قاراستى لەنين كەنتى, كەنجەكول اۋىلى اكىمدەرى قالا مەن اۋىل اراسىنا بارىپ-كەلىپ جۇمىس ىس­تەيدى. مۇنى اۋدان اكىمى دە, اۋىل­دىق­تار دا بىلەدى. اكىمدەر «اۋىلدا تۇ­را­تىن ءۇيىمىز جوق بولسا قايتەيىك, بۇل زاڭعا قايشى ەمەس» دەيدى. مي­­چۋرين اۋىلى جەرگىلىكتى قو­عام­دىق كەڭەستىڭ توراعاسى حايىر را­قىمجانوۆتىڭ ايتۋىنشا, اۋىل جەرگىلىكتى اكىمدەرگە سەنۋ­دەن قالىپ بارادى. اۋىلدا 5-6 اي­داي اكىم بول­مادى. جاقىندا عا­نا جاڭادان تاعاي­ىن­دالىپتى. بۇ­­رىن اكىم بولعان امان­گەل­دى بەك­­ماعانبەتوۆ تۇرعىنداردىڭ نا­را­­زى­­لى­عى­نان كەيىن جۇمىسىنان كەتكەن-ءدى.

پاۆلودار اۋداندىق ءماسليحا­تىنىڭ دەپۋتاتى باقىتبەك باتكە­ەۆ­تىڭ ايتۋىنشا, اۋدانداعى اۋىل اكىمدەرىنىڭ جۇمىسىنا كوپشىلىكتىڭ كوڭىلدەرى تولمايدى. مۇنداي جاعداي اۋىلعا اكىم سايلاۋ كەزىندە ماي اۋدانى, كەڭتۇبەك اۋىلىندا, شارباقتى اۋدا­نىندا كەزدەستى. كەڭتۇبەك اۋىلى اكىم­دى­گى­نىڭ اۋلاسى ءومىرى ءبىر جوندەۋ كور­مە­گەن, اب­دەن توزىپ بىتكەنىن دە كوردىك. اكىم­دىك­تىڭ كەڭسەسى بالەنباي جىل بولعان, تاس­تان سالىنعان عيمارات, ءىشى مۇزداي. اۋىل اكىم­­دىگى ماماندارىنىڭ دەنساۋلىقتارىنا الاڭ­دايسىڭ.

– اۋىلعا اۋىل شارۋاشى­لى­عى­نان, ەكو­نوميكادان حابارى جوق اكىم­د­ەر كەلەدى. ەل ءىشى بىلىكتى, ءبى­لىم­دى اكىمدەردى كۇتەدى. اكىم اۋىل­دا تۇرماسا, تۇرعىندار ولاردى قا­لا­­دان ىزدەپ جۇرە مە؟ سوڭعى ەكى جىل­دا پاۆلودار اۋدانىندا 10-عا جۋ­ىق اۋىل اكىمى سايلانسا, 4-ءۋى ىشكى ىستەر سالاسىنىڭ زەينەتكەرلەرى كورىنەدى. بۇعان نە ايتاسىز؟ – دەيدى باقىتبەك باتكەەۆ.

دەمەك, ءار اۋىلدا كەزدەسىپ قا­لا­تىن «قوناق اكىمدەرگە» تىيىم سالىپ, «اكىم بول­سىن, شەنەۋنىك بولسىن ءوزى قىزمەت جا­سايتىن جەردە, اۋىلدا نەمەسە قالادا تۇ­رۋى ءتيىس» دەپ مىندەتتەيتىن ەرەجە كە­رەك-اق سياقتى. ءار اكىم ءوز اۋىلىندا وتى­رۋى كەرەك.

زاڭعا سايكەس بيۋدجەت قار­جى­سىن اۋىل اكىمى جەرگىلىكتى بەل­سەندى قاۋ­­ىمداستىق مۇشەلەرىمەن بىرگە ءتيىم­دى پاي­­دالانۋ جولدارىن قاراستىرادى. 2016 جىل­عى سايلاۋ ءوڭىردىڭ 13 اۋدا­نىندا ءوتىپ, 98 اۋىل اكىمى ساي­لاند­ى. ەندى اكىم­دەردىڭ ىسكەرلىك قابىلەتىن كورسەتەتىن ءسات كەلدى. وڭىردەگى 31 اۋىل «تىرەك اۋىل­دار مەن اۋدان ورتالىقتارىن دامىتۋ» باع­دار­لا­ما­سىنا ەنگىزىلدى. وكى­نىش­كە قاراي, بۇل اۋىل­داردىڭ تىرەك بولارلىقتاي تىنىس-تىر­شى­لىگى ءالى بايقالماي وتىر. قازىر وبلىستا تۇ­را­تىن اۋىل حالقىنىڭ سانى 222 مىڭداي عانا. اۋىلداردا حالىق سانى, مەكتەپ وقۋ­شىلارى سانى مۇلدە ازايىپ بارادى. تۋ كورسەتكىشى تومەن.

تۇرعىنداردان تۇسكەن سالىق بالا­باق­شا­لارعا, اباتتاندىرۋ, كوگال­دان­دىرۋ, جەر­گىلىكتى جولدار­دىڭ جاعدايىن جاقسارتۋ سىن­دى م­اسەلەلەرگە جۇمسالادى. الداعى ۋا­­قىتتا اكىمدەردىڭ جۇمىسىن با­عالاۋ ءۇش تالا­پپەن – سالىق تۇ­سىم­­دەرىن مولايتۋ, جاڭا جۇمىس ورىن­دارىن قۇرۋ, قوعامدىق-سايا­سي تۇراقتىلىقتى ساقتاۋ نەگىزىندە جۇ­زە­گە اسپاق. تالاپ ۇدەسىنەن شىعۋ ءۇشىن اۋىل­داردىڭ ورنالاسۋ ەرەكشەلىگى, حال­قى­نىڭ تىعىزدىعى ماڭىزدى بولادى. ماسەلە وقى­عان, كوزى اشىق, ەلگە, قازاققا, اۋىلىنا جانى اشيتىن, پاتريوت, زامان تالابىنا ىلەسە الاتىن اكىمنىڭ اۋىلعا كەلۋىندە بولىپ تۇر.

فاريدا بىقاي,

«ەگەمەن قازاقستان»

پاۆلودار وبلىسى

سۋرەتتى تۇسىرگەن ايبەك جۇماتوۆ