ءمۇيىز تۇقىلدى قالاي قىسادى؟..

ۇرگەن ءيتتىڭ ءتىلىن قاريتىنداي ۇسكىرىكتى ايازىندا ءجۇرۋ تۇگىلى ەسىڭە العاننىڭ وزىندە تۇلا بويىڭدى ءبىر تىتىرەتىپ وتەدى جارىقتىق. التايدىڭ تۋماسى, اقىن ۇلىقبەك ەسداۋلەت «التاي ايازى» دەگەن ولەڭىندە:

قىزىل اي قىزىل كورىگىن باسقاندا,

قاقتاعان قاڭىلتىرداي شىڭ قىزارادى.

وتتى جىلانداي زۋىلداپ اسپاندا,

قۇيرىقتى جۇلدىز اعادى.

 

ءتۇن قارا سالدەلى قۇداداي,

كوككە جۇلدىزدان بال اشتىرادى.

قىزىل شۇناق ايازعا شىداماي,

نايزاعايداي شاتىرلاپ اعاش سىنادى.

 

ازىناعان جۇلدىزدان دا ايدان دا,

بەتىڭە ىزعىرىق ىزعار ۇرادى.

سىرەسىپ جاتقان سىرنەلى سايلاردا,

كۇتىرلەپ مۇز جارىلادى.

 

قاپ-قارا تاۋلار قاباعى بۇزىلىپ,

قوينىندا قۇمىعىپ قاسقىرلار ۇليدى.

ۇلىعان ءۇنى قالتىراي ءۇزىلىپ,

ءبىر تاۋدىڭ بارىپ استىندا قۇريدى.

 

توڭعان توبەتتەر قىڭسىلاپ, ءبۇرىسىپ,

ءۇيدىڭ ەسىگىن تىرنالاپ كورەدى.

قويشىنىڭ ۇلدارى قارق-قارق ك ۇلىسىپ,

اي جارىعىمەن سىرعاناق تەبەدى. – دەپ جىرلايتىنى بولۋشى ەدى. راسىندا سولاي. قوي تەرىسىنەن تىگىلگەن توندارىمىزبەن تومپاڭداپ ىمىرت جابالىپ قاراڭعى تۇسكەنشە دالادا ويناۋشى ەدىك. قىزاناقتاي قىزارعان بەتىمىزدى اياز كادىمگى قولمەن شىمشىعانداي دىزىلداتاتىن. وعان قارايتىن ءبىز بار ما!..

«بۇل اياز اياز با, باياعىدا ءبىر قىستا بۇكىل سيىردىڭ ءمۇيىزىن كيىزبەن قاپتاعانبىز», دەيتىن ۇلكەندەر. شىنىمەن دە انىق ايازدا مۇيىزىنەن وتكەن سۋىق ىشىندەگى تۇقىلدى توڭدىرىپ, تۇقىلدان وتكەن شىتقىل ميىن شىڭىلداتىپ جىبەرگەندە سيىرلار وكىرىپ-وكىرىپ جىبەرىپ باسىن شايقاپ شاپقىلايدى ەكەن. سودان ولارعا مۇيىزقاپ جاساپ كيگىزبەسكە شارا جوق. ونىڭ شەت جاعاسىن بالا كۇنىمىزدە ءوزىمىز دە كوردىك. سول التايدا قاڭتاردىڭ ساقالداعان سارى ايازى تۋرالى ءبىر ولەڭىمىزدە:

اي – ءمۇيىزىن شايقاپ قاشقان ارقارداي,

بۇلت قالقاسىن پانالاپ ءجۇر بۇرسەڭدەپ» - دەپ جازۋىمىزدىڭ ار جاعىندا سول بالا كۇنگى كورگەن كورىنىس جاتقانىن ايتا كەتۋدىڭ دە رەتى كەلىپ تۇرعانداي.

 «اياز ءمۇيىزدى, ءمۇيىز تۇقىلدى قىسادى» («تۇعىل» دەپ تە ايتىلادى) دەيتىن ماتەل بارىن ءبارىمىز بىلەمىز. ءبىز ونى نەگىزىنەن باسشى بەلگىلى ءبىر ءىستىڭ جاۋاپكەرشىلىگىن ورىنباسارىنا, ورىنباسارى قولاستىنداعى قىزمەتكەرلەرگە جۇكتەيدى, ءسويتىپ جاۋاپكەرشىلىك تە سول رەتپەن قۋزالادى, مىسالى, وبلىس اكىمى اۋدان اكىمىن, اۋدان اكىمى اۋىل اكىمىن قىسادى دەگەن ماعىنادا قولدانامىز. قولدانىس ارينە ورنىندا.

ايتا كەتەر ءبىر ءجايت, وسى ماتەل كەيدە «اياز ءمۇيىزدى قىسسا, ءمۇيىز تۇقىم­دى قىسادى» دەلىنىپ تە ايتىلعان ەكەن. ول تۋرالى «انا ءتىلى» گازەتىنىڭ سايتىندا (http://anatili.kazgazeta.kz/?p=35510) بىلاي جازىلىپتى: «اياز ءمۇيىزدى قىسسا, ءمۇيىز تۇقىم­دى قىسادى – 1) قاتتى ايازدىڭ اسەرى ەڭ الدىمەن سىرتقا شىعىپ تۇرعان مۇيىزگە تۇسەتىنى بەلگىلى. بىراق ءمۇيىز مالدىڭ باسىمەن تۇقىمى ارقىلى جالعاساتىندىقتان, سۋىق زاردابىن باستان بۇرىن الدىمەن تۇقىم كورەدى; 2. اۋىس. ومىردە: ەل بيلەۋشىلەردىڭ وزىنەن جوعارى تۇرعان ۇلىقتار كەلىپ قىسقاندا, ول كەلىپ, ارينە, وزىنەن ەڭ تومەن تۇرعان حالىقتى قىسادى. (قايدار ءا. «حالىق دانالىعى». – الماتى, 2004. 217-ب.)». مۇمكىن وسىلاي دا ايتىلاتىن نۇسقا بار شىعار. الايدا «تۇقىل» ءسوزىنىڭ ورنىنا «تۇقىم» بولىپ كەتىپ, تارقاتىلۋى دا سوعان قيسىندانىپ جازىلدى ما ەكەن دەگەن كۇمانىمىز باسىم. ودان گورى ءمۇيىزى جوق مالعا قاراتىلعان «توقال» ءسوزىن «تۇقىل» سوزىمەن الماستىرعان الدەقايدا قيسىندى ءھام اقىلعا قونىمدىراق سەكىلدى. مۇمكىن, دۋلات باباتايدىڭ:

اياز قىسسا ءمۇيىزدى,

ءمۇيىز قىسىپ تۇقىلدى.

قانتالاسا تۇقىمىڭ,

الپىس ەكى تامىرىڭ,

قاڭسىپ قالعان سىقىلدى, - دەپ كەلەتىن ولەڭىندەگى «تۇقىمدى» بايلانىستىرىپ  تۇر ما ەكەن؟ بىراق وندا دا باسىندا ء«مۇيىز قىسسا تۇقىلدى» دەپ انىق ايتىلىپ تۇر عوي...

ۇلت ۇستازى احاڭ, «ماقال – تاجىريبەدەن شىققان, اقيقات تۇرىندە ايتىلاتىن ءسوز», دەيدى. ءدال وسى تۇستا ناعىز تاجىريبەدەن شىققان ماتەل دەپ وسىنى ايتسا بولاتىنداي. قاجەتتىلىكتەن تۋىنداعان تۇرمىستاعى قۇبىلىس ماقالعا اينالعاندا بەلگىلى جاعدايدا ويدى ءدوپ جەتكىزۋدەگى تاپتىرماس قۇرالى بولىپ, وسىلايشا ۇلتتىڭ رۋحاني الەمىنە قىزمەت ەتىپ كەتە بارعان.

ۇلاربەك نۇرعالىم ۇلى,

«ەگەمەن قازاقستان»