«قازاقستان گەوگرافياسى» ءپانى وقىتىلماي ما؟

وسى ورايدا وقۋشىلارىمىزعا تاۋەلسىز قازاقستاننىڭ دۇنيە ءجۇزىنىڭ ساياسي كارتاسىنداعى ورنى مەن ەكونوميكاسى تۋرالى ماقتانىشپەن وقىتاتىن 8-سىنىپتاعى «قازاقستاننىڭ في­زيكالىق گەوگرافياسى», ال 9-سى­نىپتا وقىتىلاتىن «قازاق­ستان­نىڭ ەكونوميكالىق جانە الەۋ­مەتتىك گەوگرافياسى» كەلەسى 2018-2019 وقۋ جىلىنان باستاپ جەكە ءپان رەتىندە وقىتىلمايدى دەپ جوسپارلانعانى ءبىزدى تول­عاندىرىپ وتىر. جاھانداعى بار­لىق ەلدەر تاۋەلسىز ەكەنىن كور­سەتۋ ءۇشىن ءوز مەملەكەتتەرىنىڭ گەو­گرافياسىن جەكە ءپان رەتىندە وقىتادى. بۇرىنعى كسرو قۇرا­مى­نان  ءبولىنىپ شىعىپ,  ەگەمەن ەل بولعان رەسپۋبليكالاردىڭ بارلىعى ءوز ەلدەرىنىڭ گەوگرافياسىن جەكە ءپان رەتىندە ەكى وقۋ جىلىندا وقىتىپ كەلەدى. الىستاعى شەتەلدەردەن مىسال كەلتىرسەك, جەرى  قازاقستاننىڭ ءبىر اۋىلدىق اكىم­شىلىك اۋدانىنىڭ اۋ­ما­عىنداي بولاتىن يزرايل مەم­لەكەتى ءوز ەلىنىڭ گەوگرافيا­سىن ەكى ءبولىپ, ءبىر جىل بويى ء«يزرايل­دىڭ فيزيكالىق گەوگرا­فياسى» (تابيعاتىن), ەكىن­شى جىلى ء«يزرايل­دىڭ ەكو­نو­ميكالىق جا­نە الەۋمەتتىك گەوگرا­فياسى» دەپ وقى­تادى.

1991 جىلى تاۋەلسىزدىك العان ۋاقىت­تان كەيىن سول كەزدەگى قازكسر ءبىلىم ميني­سترلىگىنىڭ ار­نايى تاپسىرماسى بوي­ىن­­شا جا­ڭا 136 ساعاتتىق وقۋ باعدار­لا­ما­­سى قۇراستىرىلىپ, 2 رەت گەوگرافيادان رەسپۋبليكالىق اتاۋلى مەكتەپتىڭ رە­س­پۋب­ليكالىق عىلىمي-تاجىريبەلىك سە­مي­نار­لا­رىندا تالقىلانىپ, گەوگرافيا ءپانى مۇعالىمدەرىنەن قولداۋ تاۋ­ىپ, ونى ءبىلىم مينيسترلىگى بەكىتىپ, بار­لىق تيپتەگى مەكتەپتەرگە تاراتىلعان «قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ گەوگرا­فيا­سى» كۋرسىنىڭ باعدارلاماسى وسى ۋاقىتقا دەيىن وقىتىلىپ كەلدى. «قازاقستان رەس­پۋب­ليكاسى جالپى ورتا ءبىلىم بەرۋدىڭ مەم­لە­كەتتىك جالپىعا مىندەتتى ستان­­دارتتارى» (مجمبس, 2002 جىل) جيناعىنىڭ «گەو­گرا­فيا وقۋ ءپانىنىڭ بازالىق ءبى­لىم ماز­مۇنىندا» (164-بەت) قازاق­س­تان گەوگرا­فياسى ءپانى 8-9 سىنىپتار­دا وقى­­­تىلاتىنى تايعا تاڭبا باس­قان­­داي جا­زىلىپ تۇر. ال ءبىلىم جا­نە عى­لىم مي­نيس­تر­لىگىنىڭ 2010 جىل­عى 9 شىل­­دە­دەگى №367 بۇير­ى­عىمەن بە­كى­گەن «قازاقستان رەس­پۋب­لي­كاسى مەم­لەكەتتىك جال­­پىعا مىن­­دەتتى ستان­دار­تىندا» جالپى «جا­را­تىلىستانۋ» عىلىمدارى» دەپ توپ­تاس­تىرىلعان. وعان گەوگرافيا, بيولوگيا, في­زيكا, حي­ميا پاندەرى ەنگىزىلگەن. ال «گەو­­گرافيا» دەپ جالپى اتپەن جازىلىپ, ونىڭ ىشىندە «قازاق­ستان رەسپۋبليكاسىنىڭ گەو­گرافيا­سى» دەگەن ءپاننىڭ اتى تو­لىق جازىلماي ءتۇسىپ قالعان. ال تاريح پانىنەن بارلىق كۋرس­تى «ادام جانە قوعام» دەپ توپ­تاس­تىرعانىمەن, «قازاقستان تا­ريحى» جە­كە ءپان رەتىندە جازى­لىپ تۇر.

الماتى قالاسىنداعى №12 قازاق گيم­نازياسىندا 2017 جىلى 2-3 اقپاندا ءبىلىم جانە عىلىم مينيسترلىگىنىڭ باس­­قارۋىمەن ى.التىنسارين اتىن­داعى ۇلت­تىق ءبىلىم اكادەمياسى مەن «نازارباەۆ زيات­كەرلىك مەك­­تەپ­تەرى» دببۇ بىرلەسىپ قۇ­­­راس­­­­­­­تىر­عان جاڭارتىلعان ماز­مۇ­ن­­­داعى «گەوگرافيا» ءپانى  بوي­ىن­­­شا نەگىزگى ورتا ءبى­لىم بەرۋ دەڭ­­گەيىنىڭ 7, 8, 9-سىنىپتارىنا ار­­نالعان وقۋ باعدارلاماسى ەكس­پەرتتىك تالداۋدان وتكەن بولاتىن. ەكس­پەر­تتىك تالقىلاۋدىڭ  جەتەكشىسى جانە مۇ­شە­لەرى سىن پىكىرلەرى, سونىڭ ىشىندە «قازاق­ستان گەوگرافياسىنىڭ» جەكە ءپان رە­تى­ندە جاڭا مازمۇندى باع­دارلامادا قا­راس­­ت­ىرىل­ما­عا­نى ۇلكەن كەمشىلىك جانە سايا­سي قا­تەلىك ەكەنى سول كەزدەگى ءبىلىم جا­نە عى­لىم ۆيتسە-ءمينيسترى ە.سۋحانبەرديەۆاعا ايت­ىلعان, ال ول ەكسپەرتتىك كوميسسيا قالاي شە­­شىم قابىلداسا سولاي بولادى دەگەن ەدى. بىراق ءىس جۇزىندە  ولاي بولماي تۇر.

­جاڭارتىلعان مازمۇندى باع­دار­لامادا قازاقستان گەوگرا­فيا­سىن جەكە وقىتپاي, جالپى گەوگرافيا پانىنە بىرنەشە تا­قى­رىپ­ بەرۋمەن عانا شەكتەلگەن. سە­بەبى باعدارلامانى قۇ­راس­­تىرعان اۆتور­لار مەك­­تەپتە سا­باق بەرمەگەن, وقۋ­­شىلاردى ۇلت­­­­جاندى, تۋعان جەردى قا­دىر­­لەي­تىن ازامات رەتىندە تاربيەلەۋدە  «قازاقستان­نىڭ فيز­ي­كالىق گەوگرافياسى» مەن «قا­زاق­­­ستان­­­نىڭ ەكونوميكالىق جا­نە الەۋ­مەت­تىك گەو­گرافياسى» پان­دەرىنىڭ ما­ڭىزى زور ەكە­نىن تۇ­سىن­بەي, مىسال رەتىندە بەرگەن. باع­دار­لامانى قۇراستىرعان اۆتور­لار پەدا­گوگيكاداعى جىلدار بويى قالىپتاسقان گەو­گرافيالىق ءبىلىم بەرۋ جۇيەسىن ساقتاماعان. ءبىلىم جانە عىلىم مي­نيسترلىگى ۇسىنىپ وتىرعان باع­دارلامادا 7-سىنىپتا تەك «قازاقستاننىڭ توپىراعى» ءۇشىن (39 بەت) 1 ساعات بەرىلگەن. بۇل – وقۋشىلارعا قازاقستاننىڭ گەوگرافيالىق ورنى, جەر بەدەرى, گەولوگيالىق قۇرىلىمى, كليماتى تاقىرىپتارىنان سوڭ وقىتىلاتىن تاقىرىپ. قازىرگى ۋاقىتتا قازاقستاننىڭ توپى­را­­عى تاقىرىبىن 4 ساعات كول­ە­مىندە وقىتىپ ءجۇرمىز. ال 8-سىنىپتا ەكونوميكالىق گەوگرافيا زەرتتەيتىن تاقىرىپتار بە­رىل­سە (52-53-بەتتەر), 9-سىنىپ باع­دارلاماسىندا «قازاق­ستان­نىڭ فيزيكالىق گەوگرافياسى» كۋرسىنىڭ تاقىرىپتارى بە­رىلگەن (57-58-59-بەتتەر). قازاقستاننىڭ گەوگرافيالىق ور­نى دەگەن تاقىرىپتى 11-سىنىپتا وقۋ جىلىنىڭ سو­ڭى­ندا بەرىپ, گەوگرافيا عىلىم­دا­رىندا قالىپتاسقان عىلىمي جۇيە بۇزىلعان. بۇل ۇسىنىس جا­ڭالىق ەمەس, كەزىندە كە­ڭە­س­تىك توتاليتارلىق وقۋ باع­دار­لا­ماسىندا وداقتاس رەسپۋب­لي­كا­لاردى, قازاقستاندى دا جەكە مەم­لەكەت رەتىندە قاراستىرماۋ ءۇشىن وسىنداي ءادىستى قول­دانعان بو­لاتىن. سوندىقتان ەكس­پەرت­­تىك كوميسسيا مۇشەلەرى  تاجى­ري­بەلى ۇس­­تازدار مەن عالىمدار بولعاندىقتان, جى­بە­­رىلگەن قا­تەلىكتى كورسەتىپ, كەلەشەكتە تۇ­زە­تىلەدى دەگەن ۇمىتتە. قازاق­ستان رەسپۋب­لي­كاسى ەگەمەن ەل بول­عاننان كەيىن ءار مەم­لە­كەت­تىڭ ەگەمەندىگىنىڭ سيمۆولدىق وقۋ ءپانى رە­تىندە 8-سىنىپتا «قازاق­ستاننىڭ فيزي­كا­لىق گەوگرا­فياسى» كۋرسىنان  قازاق­ستاننىڭ گەوگرافيالىق ور­نى, تا­بي­عات جاعدايى, زەرتتەلۋ تاريحى, جەر بە­دەرى, كليماتى, ىشكى سۋى, توپىراعى, تابيعات كەشەندەرى, تابيعات زونالارى, ءىرى فيزيكالىق-گەوگرافيالىق اۋ­داندارى جانە تابيعاتتى قور­عاۋ تاقىرىپتارى گەوگر­ا­فيا­­لىق تۇرعىدان ناقتى ىرگەلى ءبى­لىم بەرۋ تالاپتارىنا ساي وقى­تىلىپ, ال 9-سىنىپتا «قازاق­ستان­­نىڭ ەكونوميكالىق جانە الەۋ­مەتتىك گەوگرافياسى» كۋرسىندا رەسپۋبليكامىزدىڭ شەكا­راسى, دۇنيە ءجۇزىنىڭ ساياسي كار­تاسىنداعى قازاقستاننىڭ الاتىن ساياسي-گەوگرافيالىق ورنى, مەملەكەتتىك قۇرىلىمى, حالقى جانە تابيعات رەسۋرستارى, ونى شارۋاشىلىققا ءتيىمدى يگەرۋ جاعدايلارى مەن  ەكونوميكالىق اۋداندارى وقىتىلىپ جاتقانى ايتىلىپ, ەكسپەرتتىك كوميسسيا وسى پاندەردى ورنىندا قالدىرۋ تۋرالى شەشىم شىعارعان بولاتىن. وسى ويىمىزدى ايتىپ ءبىلىم جانە عىلىم ءمينيسترى ە.ساعاديەۆ مىرزانىڭ اتىنا 2017 جىلى 10 شىلدەدە حات جولداعان ەدىك, وعان 2017 جىلى 14 تامىزدا «№فل-كە-992-1/11-2» دەپ تىر­كەل­گەن حاتتا قازىرگى كەزدە 8-سىنىپتا وقىتىلىپ جاتقان «قازاقستاننىڭ فيزيكالىق گەوگرافياسى» مەن 9-سىنىپتا «قازاقستاننىڭ ەكونوميكالىق جانە الەۋمەتتىك گەوگرافياسى» پاندەرى ەشۋاقىتتا جەكە ءپان رەتىندە  وقىتىلماعان دەگەن جاۋ­اپ الدىق. ياعني مينيسترلىك قىز­مەتكەرلەرى جالپى ورتا ءبىلىم بە­رەتىن مەكتەپتەردە قانداي پان­دەرى وقىتىلىپ جاتقانىنان  بەيحابار بولىپ شىقتى. سوندا ءبىلىم سالاسىنداعى وزگەرىستەرگە كىم جاۋاپ بەرەدى؟ جاڭارتۋ دەگەن  بۇرىنان قالىپتاسقان ءداس­تۇر­لى ءبىلىم بەرۋ جۇيەسىنىڭ تامى­رىنا بالتا شابۋ ەمەس, قايتا جاقسى جاعىن الىپ ءارى قاراي دامىتۋ ەمەس پە؟!

ءبىلىم جانە عى­­­لىم ءمينيسترى ە.ساعا­دي­ەۆ مىرزا­نىڭ 1997 جىلدان بە­رى بەس رەت وڭدەلىپ, سوڭ­­عى رەت ءمينيستردىڭ 2016 جىلعى 8 قاڭ­تار­­داعى №13 بۇي­رى­عىنىڭ 1-قوسىم­شا­سىندا قاي­تا بەكى­تى­لىپ, مەكتەپتەردە قول­دانىس­تا جۇرگەن وقۋ­لىق­تى بى­لە تۇرا «قازاق­ستان­نىڭ فيزي­­كالىق گەوگرا­فيا­سى» جانە «قازاق­ستاننىڭ ەكو­نوميكالىق جا­­نە الەۋمەتتىك گەوگرافياسى» اتتى وقۋ پان­­دەرى بول­عان ەمەس» دەپ جاۋاپ بەرگەنى ءتىپ­تى تۇسىنىكسىز. ءبىز «جاڭا ماز­مۇن­­دا­­عى باعدارلامانى» جازعان اۆ­تور­­­لار­عا, مي­نيسترلىكتەن كەلگەن جاۋاپتى قىز­مەت­كەرلەرگە قا­تەلىكتەردى كورسەتە وتىرىپ, ويى­مىزدى جازباشا تۇردە بەر­دىك. باق قۇرالدارى ارقىلى پىكى­رى­مىزدى اشىق ايتىپ, جاريا ەتتىك.

قازاقستاننىڭ 2018 جىل­عى قاڭتار ايىنان باستاپ بۇۇ قاۋىپسىزدىك كە­ڭە­سىنە توراعالىق ەتۋى حالىق­ارا­لىق دەڭگەيدە كەڭىنەن تانىلعانىنىڭ ءبىر بەلگىسى. ەلباسىنىڭ «بولاشاققا باع­دار: رۋحاني جاڭعىرۋ» ما­قا­لاسىندا ۇسىنىلعان «تۋعان جەر» باعدارلاماسى مەن «قازاق­ستان­نىڭ كيەلى ورىن­دارىنىڭ گەو­گرافياسى» انىق­تا­لىپ, وعان قازاقستاننىڭ تابي­عي لان­د­شافت وبەكتىلەرى, ار­حە­ولو­گيا­لىق جانە ارحيتەك­تۋ­را­لىق ەسكەرتكىشتەر, ارداق تۇ­تا­­تىن قاستەرلى نىساندار مەن تا­ريحي تۇلعالار جانە ساياسي وقي­عالارمەن بايلانىستى كيەلى ورىندارى ەنگەنى بارشا ەلدى ءبىر سەرپىلتىپ تاستادى. قازاقستان گەوگرافياسى پانىندە وقىتىپ جۇرگەن «ەرەكشە قورعالاتىن تابيعي مۇرا ەسكەرتكىشتەرى» ساناتى بويىنشا تىزىمگە ۇلىتاۋ­داعى اقمەشىت اۋليە بيىگى, «حان ءتاڭىرى» شىڭى, التاي­دا­عى مۇزتاۋ شىڭى, شارىن شات­قالى, قازىعۇرت تاۋى, جام­باقى تاۋىنداعى جانە اباي اۋدا­نىن­داعى قوڭىر اۋليە ۇڭگىرى, وتپان تاۋ تاريحي-مادەني كەشە­نى, بەكتاۋ اتا تاۋى جانە ۇڭگى­رى, جىلاعان-اتا ۇڭگىرى ەنگى­زىل­گەنى قازاقستاندىقتاردىڭ كو­ڭى­لىنەن شىعىپ, قولداۋ تاۋىپ جاتقان كەز­دە, قازاق ەلىنىڭ گەوگرافياسىن جەكە ءپان رە­تىندە وقىتپاۋ كەلەشەك ۇرپاق الدىندا ورنى تولمايتىن, ال جاستارعا ءبىلىم بەرۋدە جىبەرىلگەن ۇلكەن كەمشىلىك بولادى دەپ ەسەپتەيمىز.

9-سىنىپ­تان كەيىن كوپتەگەن وقۋشىلار جەكە ما­ماندىق بەرەتىن كاسىپتىك-تەحنيكالىق كول­لەدجدەردە وقيدى. سوندىق­تان ءار وقۋ­شى تۋعان ەلى مەن جەرى تۋرالى تولىق ما­لىمەتتى الۋى ماڭىزدى. سوندىقتان «جاڭار­تىل­عان مازمۇنداعى ۇلگىلىك وقۋ باعدارلاماسىنىڭ» قۇرامىنا 8-سىنىپتا «قازاق­ستان­­نىڭ فيزيكالىق گەو­­گرافيا­سىن», 9-سىنىپتا «قازاقستاننىڭ ەكو­نوميكالىق جا­نە الەۋمەتتىك گەوگرافياسى» پان­دەرىن قال­دى­رۋ­دى سۇرايمىز. ماق­ساتىمىز – وسى پاندەردى وقى­تۋ ارقىلى  جاس­تار­دىڭ قازاق ەلى مەن جەرى تۋرالى قوعامدىق-ساياسي تۇسىنىگى مەن كوزقاراسىن جاڭاشا قالىپ­تاس­تىرۋ.

ۇلجالعاس ەسنازاروۆا, ءبىلىم بەرۋ ءىسىنىڭ ۇزدىگى, پەداگوگيكا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, پروفەسسور, گەوگرافيادان رەسپۋبليكالىق اتاۋلى مەكتەپ جەتەكشىسى