ون جەتى جاسىندا ۋنيۆەرسيتەت تابىلدىرىعىن اتتاعان بويجەتكەننىڭ بالا قيالى شارتاراپتىڭ قاي قيىرىندا ءجۇردى ەكەن؟.. ەندىگى جەتكەن جاسىندا – اياۋلى جار, ارداقتى انا, اسىل اجە بولعان كەزدە سوناۋ الىستا قالعان كۇندەر ەمىس-ەمىس ەسكە تۇسكەندە بويىن نەندەي سەزىم بيلەيدى؟ جازۋشىنىڭ جەكە ومىرىنەن وقشاۋ قالامگەرلىك جولى تۋرالى اڭگىمەمىز ءوز قولتاڭباسى تۋرالى بولعان. «شىعارماشىلىق يەسىنىڭ باقىتى تاقىرىبىن تابۋمەن بايلانىستى», دەيتىن. ءشاربانۋ بەيسەنوۆانىڭ تاقىرىبى – ۇلى دالا ارۋلارى.
– ءسىزدىڭ كەيىپكەرلەرىڭىز – تاريحي تۇلعالار, ارۋلار. سۇيىنبيكە, سۇزگە, كەڭەستىك داۋىردەگى قازاق ايەلدەرى.
– وتكەن تاريحتىڭ بەتىندە قالعان قازاق ارۋلارىن بەرى اكەلسەم, پەريزاتتاردىڭ رۋحاني كەلبەتىن جاساسام دەپ ويلادىم. سولاردىڭ ءمولدىر سەزىمىن, قۋانىشتارىن نەگە قۋاندى, نەگە قايعىردى دەگەن سۇراقتارعا كوركەم بەينەلەرى ارقىلى عانا جاۋاپ تابىلاتىنداي كورىندى. سۇيىنبيكە تۋرالى دەرەكتى شىعارما جازدىم. ال ونىڭ جان تولعانىسى جوقتاۋلارىنان كورىنەدى. ەندى ول تۋرالى كوركەم شىعارما جازسام دەيمىن. ال سۇزگە تۋرالى بۇرىن دا كوپ جازىلعان. ورىستىڭ ەرشوۆ دەگەن اقىنى, «سۇڭقارتاي – تۇلپارتاي» دەگەن ەرتەگىنىڭ اۆتورى دا جازىپتى. بۇل پاۆلوداردىڭ ار جاعىنداعى توبىل مەن تۇمەننىڭ قيىلىسىندا بولعان وقيعا عوي. سول جەردەگى ءسىبىردىڭ جازۋشىلارى دا, قازاق اقىندارى دا قالام تارتىپتى. ولاردىڭ بارىندە تەك سىرتقى كەلبەتى جاسالعان. بىراق ونىڭ ىشىنە ەنىپ, سۇزگەنىڭ جان بەينەسى جازىلماعان ەدى. جاپ-جاس كەزىندە ءوزىن ولىمگە قيعان. ال سۇزگەنى سوعان جەتەلەگەن نەندەي كۇش ەدى؟ ادام تەگىننەن-تەگىن ولە سالمايدى. ونىڭ ۇلكەن الەۋمەتتىك-پسيحولوگيالىق, ساياسي سەبەپتەرى بار. مەن سۇزگەنى وسى جاعىنان الدىم. جاستاي كوشىم حانعا جار بولعان. كوشىمنىڭ ءوزى وتە قاراما-قايشىلىقتى تۇلعا. ول تۋرالى بىزدە ءالى ەشكىم قالام تارتا قويعان جوق. نەگىزى سول زامانداعى كوشىم حاندىعىنا قاراعان قازىرگى سولتۇستىك قازاقستان, ومبى ايماعى. ورىستار وسى حاندىقتى جاۋلاۋ ءۇشىن بەكىنىستەرىن سالا باستاعان. ورتالىعى بولعان ەسكەر قالاسىنا جارماق شابۋىل جاساپ, حان ورداسى نوۆوسىبىرگە قاراي شەگىنە بەرەدى. سۇزگە ءوزىنىڭ الدىندا العان كوشىمنىڭ التى ايەلىنەن بولەك وتىرعان. سوندىقتان سوعىس كەزىندە ەسكەردە قالىپ قويعان. مۇحتار ماعاۋيننىڭ «الاساپىران» رومانىنىڭ وقيعاسى دا تۋرا سول جەردە وتكەن ەدى. ورازمۇحامەد جاس كەلىنشەگى اي-شەشەك بەگىممەن الگى ەلگە قىدىرىپ بارعان. ول سول جەردە اڭشىلىقتا ورىستاردىڭ قولىنا تۇسكەن. جارماقتىڭ اسكەرى تۇتقىنعا الىپ, اي-شەشەك بەگىمدى قورلاعان, سودان جىندانىپ كەتپەي مە؟! ال سۇزگەنىڭ ول تراگەديادان امان قالعانى – وزىنە-ءوزى قول جۇمساپ, جانىن ولىمگە قيعانى.
كوشىم حان ەگدە ادام بولعان. ورىس تاريحشىلارى كوشىم حان تۋرالى جازعاندا, ءبىراز كۇماندى دەرەكتەر ايتادى. قۇل-مۇحامەد – كوشىم حاننىڭ نەمەرە ءىنىسى. ونى حالىق باتىرلىعى ءۇشىن «قارا سەمسەر» دەپ اتاعان. سول ءباھادۇر سۇزگەگە كوز توقتاتىپ قارايدى. بۇكىل وردا بايقاپ قالىپ, سودان سۇزگە جىراق وتىرۋدى قالايدى. ورىستار «قاراگوز ارۋ سۇزگە» اتتى پوەمادا قۇلمۇحامەدپەن بىرىگىپ, حاندىقتى تارتىپ الماق بولعان دەگەن پيعىلدا جازادى. بۇل شىندىققا جاناسپايدى. ولاردىكى جارماققا كىنا جاقىنداتپاۋ. سۇزگە ولسە, وزدەرىنىڭ تاي-تالاستارىنان ولگەن دەگەنگە كەلتىرۋ. مەن سونى اشىپ جازۋعا تىرىستىم.
– ۇلى دالا ارۋلارىنىڭ تاعدىرىن زەرتتەپ, كوركەم بەينەسىن جاساۋداعى ماقسات ءبىزدىڭ تاريحىمىزدا وسىنداي انالار, ارۋلار وتكەن دەگەندى ايتۋ عانا ما؟ الدە ودان دا باسقا جازۋشىلىق مۇراتتار بولدى ما؟
– بىرىنشىدەن, وقىرمانعا وسىنداي ايەل-انالاردىڭ وتكەنىن ايتىپ, باتىرلىقتان گورى ادامنىڭ نامىسىن, ءوزىن قورعاي الماي جاتقاندا باراتىن باتىل ارەكەتىن, سەزىمدەرىنىڭ تۇراقتىلىعىن ۇلگى ەتكىم كەلدى. سۇيىنبيكە ەكىنشى ەرى ساپاگەرەي ەكەۋى وتە جاقسى جۇپ بولادى. حاندىقتىڭ ىسىنە ارالاسىپ وتىرادى, ساپاگەرەي قايتىس بولعاندا بالاسى حان تاعىنا كامەلەتكە كەلگەندە وتىراتىن بولعاندىقتان, قازاننىڭ حاندىعىنا ۋاقىتشا وتىرعان. سول سۇيىنبيكە دە نامىستىڭ وتىنا كۇيگەن. قازاق ايەلىنىڭ بويىنداعى نامىس, ەرلىك دەگەن ۇعىمداردىڭ ومىرىنە سالت سياقتى بولعانىن ايتۋ ماقسات ەدى. ەرلىك دەگەن تەك ەل باسقارۋ ەمەس. ايەلدىك نامىسىن قورعاۋى, ارىن ساقتاۋى دا – ەرلىك.
– سۇيىنبيكەنى كوركەم شىعارما رەتىندە جازامىن دەيسىز. «سۇزگەنىڭ سوڭعى كۇندەرى» بىردەن كوركەم شىعارما بوپ ومىرگە كەلدى مە, الدە دەرەكتى زەرتتەۋ بولدى ما؟
– مۇرات ءابدىروۆ دەگەن تاريحشى سۇزگە تۋرالى ماتەريالدى «قازاقستان ايەلدەرى» جۋرنالىنا اكەلگەن. توقسانىنشى جىلدارى تىڭ تاقىرىپتار «ازاتتىقتىڭ العاشقى قۇرباندارى» دەگەن ايدار ارقىلى بەرىلىپ وتىرعان ەدى. سۇيىنبيكەنى ءبىر ادەبيەتشى ماقالا رەتىندە بەردى. سودان باستاپ وسى تاقىرىپتاردا ىزدەنە باستادىم. استاناعا كوشىپ كەلگەندە, وبلىستىق كىتاپحاناعا باردىم. ول وتە باي ەكەن. مينيسترلىكتەگى ءبىر جىگىتتىڭ كەلىنشەگى كىتاپحانادا ىستەۋشى ەدى. سودان: «جارماققا بايلانىستى كىتاپ بولسا بەرشى», دەپ سۇرادىم. «رەسەيدىڭ ءسىبىردى جاۋلاۋى» دەگەن تاريحي وچەرك تۇرىندەگى كىتاپتى تاۋىپ بەردى. سوندا جارماقتىڭ اسكەرى تۋرالى بارلىق دەرەك بار ەكەن. كوشىمدى نوۆوسىبىرگە دەيىن قۋعاندا حان ءبىر بالاسىمەن قورشاۋدان شىعىپ, قۇتىلعان. ودان كەيىنگى تاعدىرى بەلگىسىز. قۇلمۇحامەد تە, ورازمۇحامەد تە ورىس ەلىندە پاتشا قىزمەتىندە بىرگە بولعان. بىراق باس بوستاندىقتارى بولماي, ەرىكتەرىنەن تىس قىزمەت ەتكەن. كەيىن كاسيموۆ شاھارىندا تۇرعان. كوشىم حاننىڭ ءمولدىر دەگەن قىزىنىڭ, تاعى باسقا وتباسى مۇشەلەرىنىڭ دە قابىرى سول وڭىردە. كوشىم حاننىڭ ۇرپاقتارىنىڭ ىشىندە حريستيان دىنىنە كۇشپەن قابىلداعاندارى بولعان. عۇمىرىنىڭ سوڭىنا دەيىن مۇسىلمان دىنىندە بولىپ, مۇسىلمان زيراتىندا جەرلەنگەندەرى دە بار.
سۇزگە تۋرالى اۋەلى ماقالا جازىپ, كەيىن كوركەم شىعارماعا اينالدىردىم.
– كوركەم پروزا مەن دەرەكتى پروزا جازعاندا جانرلىق ەرەكشەلىكتەردى قالاي سەزىنەسىز؟ ەكى جانر ەكى ءتۇرلى دايىندىقتى قاجەت ەتپەي مە؟
– مەنىڭ قولىما تەك دەرەك ءتۇستى. ال وعان ءومىربايان بەرىپ, سول وتكەن ۋاقىتتى جازۋعا تەك قانا كوركەم شىعارمانىڭ مۇمكىندىگى بار. ەكى جانرعا ورتاق نارسە – ىزدەنىس. دەرەكتى شىعارما ءۇشىن تاپقان فاكتىلەر قۇندى. ال كوركەم دۇنيەگە سول فاكتىلەرىڭنىڭ اسەرى ماڭىزدى.
– ء«بىر ماحاببات بايانى» دەرەكتى, كوركەم دە سيپاتى بار شىعارما. مارحۋما اپاي مەن مۇحامەدجان قاراتاەۆتىڭ باستان كەشكەن وقيعاسى. ءوز اۋزىنان ەستىپ جازدىڭىز با؟
– مۇحامەدجان قاراتاەۆ اعايدى وتباسىمىزبەن قاتتى سىيلادىق. ساكەڭ (ساعات اشىمباەۆ – اۆتور) وزىنە ۇستاز تۇتتى. ءبىزدىڭ ۇيدە قوناقتا بولعان. اعاي ءوزى كەلىپ, بايبىشەسى اۋىرىپ كەلە المادى. مەنىڭ جەرلەس اپالارىم بۇل كىسىلەرمەن قۇداندالى ەدى. مارحۋما اپايدى قاتال ادام رەتىندە ايتاتىن. بىردە «قازاقستان ايەلدەرىنە» ءجاميلا دەگەن كەلىنشەك كەلدى. «مەنىڭ ەنەممەن اڭگىمەلەسىڭىزدەر», دەپتى. الدىمەن رەداكتورعا كىرگەن ەكەن, ماعان جىبەرىپتى. ءبىز ەنە مەن كەلىننىڭ ءبىر-ءبىرىن جامانداپ جۇرگەنى تۋرالى كوپ جازامىز عوي. بۇنداعى اڭگىمەنىڭ سىرى مۇلدە باسقا ەكەنىن سەزدىم. جاميلامەن سويلەسىپ ەدىم: «ەرتەڭ تۇسكە كەلىڭىز», دەدى. باردىم. اپاي قاتتى ناۋقاس ەكەن. ءبىر كۇن جانىندا وتىرىپ, اڭگىمەسىن تىڭدادىم. ءجاميلا: «بۇل كىسىنىڭ ايتقان اڭگىمەسىن اۋىرماي تۇرعاندا شەريازدان ەلەۋكەنوۆ جازىپ العان. سول كىسىدە كاسەتاسى بولۋى كەرەك», دەدى. بىراق مەن ونى سۇراعانىم جوق. ەكىنشى رەت تاعى بارىپ, اڭگىمەلەستىم. سوندا مارحۋما اپاي قوسىمشا ەكى كىسىنىڭ اتىن ايتتى. بىرەۋى حامزا ەسەنجانوۆتىڭ ايەلى سوفيا اپاي, ەكىنشىسى وتەباي تۇرمانجانوۆتىڭ جارى ماينۇر اپاي. ەكەۋى دە سىبىرگە ەرلەرىنىڭ ارتىنان بارعان. ءبىز سول كەزدە مۇنداي وقيعالاردى بىلمەپپىز. مەن بۇل اڭگىمەنى «عاجايىپ باقىت جۇلدىزى» دەگەن اتپەن وچەرك نۇسقاسىن جازدىم. كەيىن قيىن-قيىن جاعدايلار بولدى. مۇحامەدجان قاراتاەۆتى كىنالايتىن ادامدار شىقتى. سونداي جەرلەردە دە قاتتى قينالاسىڭ. 30-جىلداردىڭ ورتاسىندا لەنينگرادتان وقۋ ءبىتىرىپ كەلگەندە, كەڭەس وكىمەتى جازۋشىلار وداعىنا حاتشى ەتىپ وتىرعىزعان. سول كىسىنىڭ قولىمەن بارلىق ىستەرىن جۇزەگە اسىرعان عوي. اعايدى پايدالانىپ بولىپ, ارتىنان ءوزىن دە ەكى رەت سىبىرگە ايداعان. يتجەككەنگە جىبەرگەندە مارحۋما اپاي ءۇش بالاسىن ەنەسىنە تاستاپ, ەرىنىڭ سوڭىنان كوشىپ كەتكەن. كەيىن كەنجە بالاسىن اپارىپ, ول بالاسى جەرسىنبەي, كوپ مەحنات كورگەن. قاراپ وتىرساق, ءوزى ەتى ءتىرى بولعان ادام. بار وقىعان وقۋى ساۋات اشۋ كۋرسى – ليكبەز عانا. لەنينگرادتا تۇرعاندا ورىسشا ۇيرەنىپ, سول ورىسشاسىمەن سىبىرگە كەتىپ وتىرعان. وندا بارعاندا سارىمساق ەككەن. ءسىبىردىڭ تسينگا دەگەن اۋرۋى بولادى ەكەن. ويتكەنى وندا كۇن جوق قوي. بيىك اعاشتار, تۇمان, كۇننىڭ ساۋلەسى جەرگە تۇسپەيدى. بارا سالىپ ەشكى, سوسىن سيىر ۇستاعان. قاز وسىرگەن. قازدىڭ مايى قاتپايدى ەكەن. كۇيەۋى اعاش كەسۋگە كەتكەندە, قازدىڭ مايىمەن بەتى-قولىن سىلاپ جىبەرىپ وتىرعان. ۇسىك شالماسىن دەپ. كۇيەۋىن سولاي باعىپ كۇتكەن. اۋىرتپاي ەلگە امان-ساۋ ورالتقان.
– «زاعيپا» دەگەن كەيىپكەرىڭىز دە قاجىرلى, وتباسىن ساقتاۋعا تالپىنعان اياۋلى ادام. كۇيەۋى ىشكىش بولسا دا, اتاسىن قۇرمەتتەپ, وتباسىن ساقتاپ قالادى. بۇل ۇلكەن ادامگەرشىلىك قاسيەت قوي.
– ول – قازاق ايەلىنىڭ بويىنداعى قاسيەتتەر. مۇنداي قۇندىلىقتار قازاق قىزىنىڭ بويىنان جوعالماۋى ءتيىس. مارحۋما اپايدىڭ: «كيىم سىرتىنان ەمەس, ىشىنەن توزادى», دەگەن ءسوزى بار. ايەل –كيىمنىڭ ءىشى. ول سىرتىنان دا مىقتى بولۋى كەرەك, توزباۋى ءتيىس.
– قازىرگى ۋاقىتتا مۇنداي ادامداردى جازۋ ۇلتتىق قاسيەتتەردى جوعالتپاۋ عوي. بۇگىن وسىنداي مىسالداردى (زاعيپالاردى) سيرەك كورەتىنىمىز نەلىكتەن؟ – بوداندا قانشا جىل بولدىق. سول ءبىزدىڭ ۇلتتىق قاسيەتتەرىمىزدى جوعالتۋىمىزعا كوپ اسەر ەتتى. ايەل تەڭدىگى دەپ ءبىزدىڭ پسيحولوگيامىزدى قاتتى بۇزعان. قازىر ءبىز وزگەرىسكە تۇسكەن ايەلدەرمىز. «قامسىزداندىرۋ اگەنتى» دەگەن اڭگىمەمدە كەڭەس وكىمەتى ايەلدى جۇمىس كۇشى رەتىندە پايدالانعانىن جازدىم. جۇمىس-جۇمىس دەپ, وتباسىن دا قۇرا الماي, سوڭىندا جالعىز قالعان قانشا قازاق قىزى بار. ال وتباسىلى ايەلدەردىڭ وندىرىستەگى جۇمىستان قولدارى بوساماي, بالالارى ءوز بەتىمەن ءوسىپ, انا تاربيەسىن كورمەدى. ۇلتتىڭ ءبىر تراگەدياسى وسى.
– ماعيرا قوجاحمەتوۆا, سارا لاتيەۆا ۇشەۋىڭىزدىڭ جاراسىمدى, ءوزارا سىيلاستىققا باي, تۇسىنىككە تولى دوستىقتارىڭىز بار. كوبىنە ەر ادامداردىڭ اراسىنداعى وسىناۋ ۇلى سەزىم ءجيى ايتىلادى. «قۇداي بەرگەن بۇل دوستىق – كاننىڭ ءبىرى, مۇڭداسقاندا قالمايدى كوڭىل كىرى», دەپتى اباي. وسى جاسقا كەلگەنشە سىيلاس كوڭىلدەرىڭىزدىڭ نازىك ءجىبى ۇزىلمەي كەلە جاتقانىنىڭ سىرى نەدە؟
– ءبىز وتىز جىگىتتىڭ ىشىندە ءۇش قىز بولدىق. ۇشەۋمىز ءۇرپيىپ, ءبىر-بىرىمىزگە جاقىن وتىراتىنبىز. مەن مەكتەپتەن كەلدىم, سارا ورالدا ەكى جىل جۇمىس ىستەپتى. ول ومىرگە ارالاسقان, پىسكەن قىز ەدى. ماعان قاراعاندا بەتتىلەۋ, مىنەزدى بولدى. جىگىتتەردىڭ كوبى جيىرما بەستەن اسقان, اراسىندا جاراسقان ابدىراشەۆ, ايتقالي نۇرعاليەۆ, سەيسەن مۇحتار ۇلى سياقتى قۇرداستارىمىز بولدى. ماعيرا سول كەزدەگى قىزدار ينستيتۋتىنان اۋىسىپ كەلدى. ءبىز ءبىر-بىرىمىزگە قامقور بولدىق. ويتكەنى تۋىستىڭ ءبارى ەلدە قالدى. سارانىڭ جاقىندارى الماتىدان كوپ بولاتىن. قايرات جۇماعاليەۆ – سارانىڭ اناسىنىڭ وقۋشىسى. سول كىسىلەر اعالارىمىز سياقتى بولدى. ءبىر دەمالىستا اۋىرىپ, اۋىلعا بارا الماعانىمدا ماعيرانىڭ اناسى اۋىلدىڭ ءدامىن سالىپ جىبەرىپتى. ەلىنە بارا الماي قالدى دەپ قاتتى ۋايىمداپتى. ءبىر-ءبىرىمىزدىڭ اكە-شەشىمىزدى كوردىك. وسى ءبىر تازا كەزىمىزدە كوڭىلىمىزگە ورنىققان سەزىمدەرىمىز سول قالپى ساقتالىپ قالدى.
– سىندى قالاي قابىلدايسىز؟
– مەن تۋرالى جازعان ادامدار كوپ ەمەس. روزا مۇقانوۆا, قۇلبەك ەرگوبەك جازدى. سەرىك قيراباەۆ ء«بىر ماحاببات بايانىن» قاتتى ۇناتتى. ويتكەنى اعاي ول ءومىردى جاقسى بىلەدى عوي. ال ەڭ ءبىرىنشى سىنشىم, ساعات اعاڭ ەدى. جاقسى دەسە, جاريالاپ, ۇناتپاسا, قويار ەدىم. ول كىسى ومىردەن وزعان سوڭ, كوپ ۋاقىت قولىما قالام الا المادىم. كەيىن «قارلىعان پىسكەن شاق», «ميزامشۋاق» اڭگىمەلەرىمدى جازدىم. جۇرەكسىنىپ, قورقىپ. بىراق وقىرمان جاقسى قابىلدادى. بۇل تۋىندىلارىم ساكەڭنىڭ رۋحىنا باعىشتالعان-دى.
– قاي ۋاقىتتا جازعاندى ۇناتاسىز؟
– كوبىنە تۇندە جازامىن. بۇل ۋاقىتتا كۇندىزگى قاربالاس تىرشىلىك توقتاپ, تىنىشتىق ورنايدى. مەنىڭ دە كوڭىلىم قالامعا جۇگىرەدى.
– قايتالاپ وقيتىن شىعارمالارىڭىز بار ما؟
– ءابىش كەكىلباەۆتىڭ «ۇركەر» رومانىنىڭ ءبىرىنشى كىتابىن ءجيى قايتالاپ وقيمىن.
– اڭگىمەڭىزگە راحمەت.
اڭگىمەلەسكەن باعاشار تۇرسىنباي ۇلى, «ەگەمەن قازاقستان»