قازاق مەكتەبىنىڭ اشىلۋىنا سەبەپكەر بولعان تويكەن سۇتەمگەنوۆ

ول 1968 جىلى قاراعاندى پەدا­گوگيكالىق ينستيتۋتىن بى­تىر­گەننەن كەيىن, ناۋىرزىم اۋدا­نى ورتالىعىنداعى ورىس-قا­زاق ارالاس مەكتەبىنە مۇعالىم بولىپ ورنالاستى. فيزيكا-ماتە­ما­تيكا پانىنەن بىلىكتى مۇعالىم جانە ءىستى ءۇيىرىپ اكەتەتىن ۇيىم­داس­تىرۋ­شىلىعى بولعان سوڭ, مەكتەپ دي­رەكتورىنىڭ وقۋ-تاربيە ءىسى جو­نىندەگى ورىنباسارلىعىنا جو­­عارىلاتىلعان ەدى. ناۋىرزىم قا­زاقى جەر دەگەنمەن, اۋدان ور­تا­لى­عىندا ورىس ءتىلدى جۇرت كوپ تۇراتىن. سوندىقتان وتكەن عا­سىردىڭ 80-ءشى جىلدارى قازاق ءتىلى ەسىكتەن قاراپ قالعاندا بۇل وڭىر­دەگى قازاق تىلىندە ءبىلىم بەرە­تىن مەكتەپتەردىڭ جاعدايى وبلىس, اۋدان باسشىلارى ءۇشىن ال­دىڭعى ورىندا تۇراتىن ماسەلە ەمەس ەدى. ناۋىرزىم اۋدانىنىڭ ورتا­لىعىندا قازاق مەكتەبى بولمايتىن, بالالار ورىس-قازاق ارالاس مەكتەبىنە باراتىن. انا ءتىلدىڭ جاعدايى ناشارلاعان سايىن ادام­دار كوڭىلىندە ءبىر الابۇرتقان ما­زاسىزدىق دا شاڭ بەرىپ قوياتىن. ول كوبىنە جۇرتتىڭ كوڭىل-كۇيگە بە­رىلىپ, قىزۋلانا ايتقان سوزىنەن ءارى اس­پايتىن, ىشتەن تىنۋ عانا بار-تىن.

ارالاس مەكتەپتە وقيتىن وقۋ­شىلاردىڭ دەنى قازاق بالالارى. نەگە قازاق مەكتەبى جوق؟ وسى ماسەلەنى كوپتەن ويلانىپ جۇر­­گەن مەكتەپ ديرەكتورىنىڭ ورىن­­باسارى تويكەن سۇتەمگەنوۆ بىردە 1979-1984 جىلدارعا 10-شى شاقىرىلعان كسر جوعارعى كە­ڭەسىنىڭ وبلىستان سايلانعان دە­پۋتاتى گەننادي سەرگەەۆيچ زا­حاروۆقا باردى. ول سوكولوۆ-سارىباي كەن بايىتۋ كومبينا­تى­ندا ەكسكاۆاتورشىلار بريگاديرى بولىپ ىستەيتىن. ەڭبەكپەن كوتە­رىلگەن, قاراپايىم ورىس ادامى ەدى. وسى دەپۋتاتقا وزدەرى ءبىر جىل بۇرىن وتكەن سايلاۋدا داۋ­ىس بەرگەن بولاتىن. توكەڭنىڭ بويىندا مامى­لەگەرلىگى دە جامان ەمەس ەدى. گەننادي سەرگەەۆيچتى ىزدەپ كەلىپ, اڭگىمەنى ارىدەن قايىرىپ, قازاق اۋىلىنداعى بالالاردىڭ انا تىلىندە ءبىلىم العىسى كەلەتىنىن, وعان بالا سانى ارتىعىمەن جەتىپ تۇرعانىن, ورىس تىلدىلەر كوپ ورتادا بالا ورىسشا بىلمەي قال­مايتىنىن ايتىپ, ءتۇسىندىردى. ءوز الدىنا عيمارات بولسا, ارالاس مەكتەپتەگى قازاق سىنىپتارىن ءبىر مەكتەپ ەتىپ اشۋعا تولىق مۇم­­كىندىك بار ەدى. قاراپايىم گەننادي سەرگەەۆيچكە  الىس اۋدان­­نان كەلگەن مۇعالىمنىڭ ءسوز ساپتاسى ۇناپ قالدى ما, ونىڭ ايت­قان ۋاجدەرىنىڭ بارلىعىن قابىلدادى. ول كەزدە كسرو جو­عارعى كەڭەسى دەپۋتاتىنىڭ ءسوزى جەردە قالمايدى, ول تەز ارا­دا ىسكە كىرىسىپ, شالعايداعى اۋىل مەك­تەبىنىڭ جايىن كوتەردى دە, 1981 جىلدىڭ بيۋدجەتىنە ەنگىزىپ جىبەر­دى. كوزدى اشىپ-جۇمعانشا مەكتەپ قۇرىلىسى باستالدى دا كەتتى, بالالار 1982 جىلى ساۋلەتتى جاڭا عيماراتتاعى قازاق مەكتەبىندە ساباق باستادى. بۇل قىزىل يم­پەريانىڭ تۇكىرىگى جەرگە تۇسپەي تۇرعاندا, قاراپايىم مۇعالىمنىڭ بىلىكتىلىگى, بىلىمدىلىگى ءارى باتىل ءىسى ەدى. تويكەن كوپەيشە ۇلى قازىرگى بازبىرەۋلەردەي بايبالام سالعان جوق, ايقاي-ۇيقايعا اپارعان جوق, بارلىعىن ماقتامەن باۋىزداعانداي ەتىپ, ۇلكەن ءىستى ۇندەمەي ءجۇرىپ-اق ءبىتىردى. جاڭا مەكتەپكە جىر الىبى جام­بىلدىڭ ەسىمىن بەردى, ءوزىن جەرگىلىكتى اتقا­رۋشى بيلىك ديرەكتور ەتىپ تاعايىن­دادى. اشىلۋىنا ءوزى سەبەپكەر بولعان سول ءبىلىم وشاعىن 1982 جىلدان 2012 جىلعا دەيىن 30 جىل باسقاردى. سوناۋ شالعاي جاتقان ناۋىرزىم اۋدانى ورتا­لىعىنداعى وسى مەكتەپتە قازىر 630 بالا ءبىلىم الىپ جاتىر. ال وبلىس وڭىرىندەگى وزگە اۋىل مەك­تەپتەرىنىڭ قايسىسىندا دا وقۋشى سانى 300-350-دەن اسپايدى, مۇنداي كورسەتكىش ساۋساقپەن سانارلىق.

ول مەكتەپتى باسقارعان جىلدارى ءبىلىم وشاعىن ۇزدىك ءبىتىرىپ, «ال­تىن مەدال», «التىن بەلگى» العان تۇلەكتەر از بولعان جوق. ەل­باسى ايتاتىن باسەكەگە قا­بىلەت­­­تىلىك دەگەن ۇعىمدى توي­كەن ۇس­تاز بالالاردى بىلىمگە ىنتىق­تى­رۋدىڭ تاماشا قۇرالى دەپ ەسەپ­تەيتىن.

– ەسىمدە, 90-شى جىلدارى رەس­پۋبليكالىق «سيقىرلى قازان» دەگەن تەلەۆيزيالىق ءبىلىم سايىسىنا ءبىزدىڭ مەكتەپتىڭ وقۋشىلارىن تويكەن كوپەيشە ۇلىنىڭ ءوزى ەر­تىپ باردى. ءبىزدىڭ بالالار سول سايىس­تان ءبىرىنشى ورىن الىپ, وبلىس نا­مىسىن قورعاپ كەلگەن ەدى, – دەي­دى مەكتەپ مۇعالىمى جانگەلدى قاردىباي ۇلى.

ارداگەر ۇستاز ءالى دە مەكتەپتىڭ جۇمىسىنان قۇلاعدار بولىپ وتى­رادى, جەتىستىگىنە قۋانادى. مۇعا­لىم­دەرگە اقىل-كەڭەسىن دە ايتا جۇرەدى.

– تويكەن اعا – كوپشىل كىسى. ول پەداگوگيكالىق ۇجىمدا ء«بىرىمىز – ءبارىمىز, ءبارىمىز ءبىرىمىز ءۇشىن» دەگەن ۇستانىمدى قالىپتاستىرعان ەدى. ءبىر سىنىپتىڭ كورسەتكىشى ناشارلاسا بارلىعىمىز سونى ۋايىمداپ, كومەككە جۇگىرەتىنبىز. مەك­تەپتە ءبىر مۇعالىم اۋىرىپ قالسا نەمەسە ءبىر قيىندىققا دۋشار بولسا بارلىعىمىز سو­نىڭ قاسىنان تابىلاتىنبىز. ء«تۇسى­نىسىپ جۇمىس ىستەمەي, تابىس بولمايدى. «جالعىز اعاش ورمان ەمەس, جالعىز ادام قورعان ەمەس» دەگەن, پەداگوگيكادا جالعىز شاۋىپ بايگە الۋ مىندەت ەمەس, اينا­لاڭ دۇرىس بولماسا, سەنىڭ جەتكەن جەتىستىگىڭ ەش­نارسەنى وزگەرتە المايدى» دەپ وتى­رۋشى ەدى. ۇجىم سونداي تاتۋ بول­دى, – دەيدى جانگەلدى قاردى­باي ۇلى.

قارت ۇستازدىڭ قالىپ­تاستىرىپ كەتكەن ءداستۇرى ۇزىلمەي كەلەدى. ول مۇعالىمدەردەن بالانىڭ بىلىمگە دەگەن قۇشتار­لىعىن وياتۋدى تالاپ ەتەتىن. «بالا­نىڭ مۇمكىندىگىن ءبىز ايتىپ بەرە المايمىز. ول كەرەك دەسەڭ تاۋ قوپارادى. سەنىڭ مىن­دەتىڭ, بالانىڭ بويىنداعى بۇلاق كوزىن اشۋ» دەپ وتىراتىن. مىنە, جامبىل ورتا مەكتەبىندەگى مۇعا­لىمدەردىڭ ىزدەنىسى وسى جەردەن باستالاتىن. ولار بالاعا قالاي تۇسىندىرەمىن دەپ ەمەس, بالانىڭ ساباققا ىنتاسى ءۇشىن جۇمىس ىستەيتىن. تويەكەڭ كەز كەلگەن مۇ­عالىم بالاعا ۇلگى, ونەگە, بەدەل بولۋى ءتيىس ەكەنىن دە ەسكەرتۋدەن جالىقپاس ەدى. ال ۇستازدىڭ ءسوزى مەن ءىسى الشاق كەتپەيتىن. ءوزى دە ۇجىم­داعى بارلىق مۇعالىمگە, وقۋشىلارعا ۇلگى-ونەگە بولاتىن.

جامبىل مەكتەبىندە جارىسقا قۇرىلعان قىزىقتى شارالاردى كوپتەپ ۇيىمداستىرۋ تويكەن كوپەيشە ۇلى قالىپتاستىرعان ءداستۇردىڭ ءبىرى. جارىستا ۇستازدىڭ دا, وقۋشىنىڭ دا ىزدەنىسىنەن تاماشا ىستەر تۋاتىنىن بىلىكتى ديرەكتور ىلكىمدىلىكپەن بايقاعان. ول مەكتەپ ديرەكتورلىعىمەن قاتار اۋدانداعى قوعامدىق جۇمىستارعا دا بەلسەنە قاتىستى. 1994-2003 جىلدار ارالىعىندا ناۋىرزىم اۋداندىق ءماسليحاتىنىڭ دەپۋتاتى بولدى. اۋدان ەكونوميكاسى مەن الەۋمەتتىك ومىرىندەگى وزەكتى ماسەلەلەردى كوتەرىپ, ولار­دىڭ شەشىمىن تابۋىنا دا ءبىر كىسىدەي اتسالىستى. تويكەن اقساقال جولداسى ەكەۋى 5 بالا تاربيەلەپ ءوسىردى. ولار دا ءومىردىڭ ءتۇرلى سالاسىنان ءوز ورنىن تاپتى. قازىر نەمەرە ءسۇيىپ وتىرعان باقىتتى اتا. تويكەن اقساقالدا ماراپات كوپ. سونىڭ ىشىندە 1990 جىلى العان «قازاق كسر حالىق اعارتۋ ءىسىنىڭ وزىق قىزمەتكەرى» توسبەلگىسىن, 2001 جىلى العان ەلبا­سىنىڭ «العىس حاتىن» ەرەكشە كورەدى. ول ۇجىمدا «مۇعالىم ءۇشىن شاكىرتى قادىرلەيتىن ۇستاز دارەجەسىنە كوتەرىلۋدەن ارتىق ماراپات جوق» دەپ وتىراتىن. ارداگەر ۇستاز ءالى سول پىكىرىنەن اينىعان جوق.

ءنازيرا جارىمبەت,

«ەگەمەن قازاقستان»

قوستاناي وبلىسى,

ناۋىرزىم اۋدانى