قالامگەر قاۋىمنىڭ شىعارماشىلىق شابىتىنا ويدا جوقتا شوق ءتۇسىرىپ, كوڭىل تولعانىسىن تولقىتىپ اكەتىپ, ادەمى ءبىر تۋىندىنىڭ دۇنيەگە كەلە قالاتىن شاقتارى ادەبيەت الەمىندە سيرەك جاي ەمەس ەكەنى ايان. وندايدا الدىمەن كومەيى كۇمبىرلەپ, تىلىنەن جىر اعىلا جونەلەر اقىن بولارى تاعى انىق. ال سوعان تەبىرەنىس قۋاتىن قايراۋشى جەكە ادام ءومىرى ءھام تاعدىرى بولسا شە ؟! بۇل ەندى بولەك وقيعاعا پارا-پار عوي. وسىدان جيىرما بەس جىل بۇرىنعى وقىعان جاندى بەي-جاي قالدىرا الماي, كوپ كوكىرەگىن تەربەگەن سول ءبىر پوەما سوندايلىق ەدى. قايرات جۇماعاليەۆ اعامىزدىڭ تانىسقان بەتتە بويىن باۋراپ, ءىس-قىزمەتىنە, قايتپاس قايسارلىعىنا جۇرەك تۇكپىرىنەن توگىلىپ ارنالعان “نۇرا پەرزەنتى” دەرەكتى داستانىنىڭ كەيىپكەرى جارىلقاسىن بيكەنوۆ قازىر ايماقتاعى بارشا اعايىن ارقا تۇتقان, ەسكىدەگى قادىرلى كىسىدەي اقىل-كەڭەسىنە توقتالعان ارداقتى اقساقالدىقتىڭ ورىندە.
جاسىرارى جوق, كوز ۇيرەنىپ كەتكەندىكتەن بە, اينالاداعى تانىستاردىڭ تاعدىرىنا, جانىڭداعىلاردىڭ جان-دۇنيەسىنە كوڭىل اۋدارا بەرمەيتىنىمىز بار. كەيدە سۋىرتپاقتاپ سىر تارتىپ بايقاساڭىز تىڭنان تانىلعان تالاي قىرىنا ءتانتى بولاسىز. ونىڭ تاڭداي قاقتىرارلىق تاباندىلىعى مەن تياناقتىلىعىنىڭ ءسۇيسىنىستى كورىنىسىنىڭ ءبىرى رەتىندە تابانى كۇرەكتەي قىرىق جىل بويىندا ءبىر مەكەمەدە باس بۋحگالتەر مىندەتىن اتقارعانىن اتار ەدىك. مۇنى دا بىلاي قويعاندا, سونىڭ ەداۋىر بولىگى تاسادان تاس اتقان تاعدىر تالقىسىنا تاپ بولىپ وتكەنىن ايتپاي كەتە المايسىز. تاڭداعان ماماندىعىنا بەرىكتىك پەن توسىننان كەزدەسكەن قيىندىققا مۇقالماس جىگەر ءومىرىن العا تارتقان قاسيەت.
ءسوز ورايىندا اۋەلگى ەرەكشەلىككە توقتالساق, ەسەپ-قيساپ ىسىنە بوزبالا كەزىنەن ارالاسىپتى. ول شاقتا نۇرا وڭىرىندە تىڭ يگەرۋ دۇربەلەڭى ەتەك جايىپ تۇرعان بولاتىن. جاڭادان قۇرىلعان “شاحتەر” كەڭشارىنىڭ جۇمىسشىلار كووپەراتسياسىنا بۋحگالتەر شاكىرتى بولىپ قابىلدانعاندا بۇتكىل ەڭبەك جولى وسى سالامەن قابىسىپ كەتەتىندىگىن استە ويلاماعان-دى. ونىڭ ءتورايىمى ءانزيا تەمىربولاتوۆا مەن تىكەلەي قامقورشىسى ەكاتەرينا رومانيۋكتىڭ باۋراعان ۇستازدىق قۇشاقتارى ماقساتىن ايقىنداتقان.
جاقاڭنىڭ كاسىبي جوعارى ءبىلىم الىپ شىعۋى وزىنشە ءبىر اڭگىمە, تاۋداي تالاپتىڭ جەمىستى جەڭىسى. كەڭەس اسكەرى قاتارىندا ءجۇرىپ, سىرتتاي وقىپ, مىندەتتى بورىشىن مەرزىمدىك ۋاقىتتا وتەۋشىلەر اراسىندا بۇرىن-سوڭدى كەزدەسىپ كورمەگەن جاي بولدى. اق قانات ارمان جەتەگى ۇمتىلدىرعان ادامعا الىنباس قامال جوقتاي ەكەن. كوكىرەكتى تەسكەن ويدى اسكەرلىك ساتىلار بويىنشا بارلىق دەڭگەيدەگى باسشىلارعا, قورعانىس ءمينيسترىنىڭ وزىنە دە جەتكىزگەندە اسكەري جارعىدا مۇنداي ەرەجە جوقتىعىنا جاۋاپ قايتارىلىپ كەلگەنمەن تالپىنىس اقىرى ءىزسىز قالمادى. ءنوۆوسىبىر كەڭەستىك كووپەراتيۆ ساۋدا ينستيتۋتىندا سىرتتاي وقۋعا مۇرسات بەرىلىپ, ونى ۇزدىك ءبىتىرىپ شىقتى.
كۇنى كەشە اۋىلدان ۇرپيە اتتانعان جىگىتتىڭ ءۇش جىلدا وفيتسەر ءارى جوعارى ءبىلىمدى ازامات بولىپ ورالۋى بيكەن اكەي مەن زاعيپا شەشەيدى ءبىر قۋانتىپ, مارقايتسا, ەل ءىشىن قوسا سۇيسىنتكەن. نوۆوسىبىردە اسپيرانتۋرادا وقۋىن جالعاستىرۋ ۇگىتتەلگەن دە ەدى. بىراق ەلگە ساعىنىش جۇرەككە ءامىر جۇرگىزە الماعان.
ومىردە ىسىلعان, بىلىكتىلىك ءوسىرگەن جانعان وتتاي جاس مامان قالايشا اڭدالماي قالسىن. نۇرا اۋداندىق تۇتىنۋشىلار كووپەراتسياسىنا شاقىرىلىپ, باس بۋحگالتەردىڭ ورىنباسارى, اراعا جىل سالماي جاتىپ باس بۋحگالتەرىنە كوتەرىلگەن جول 28 جاسىندا قاراعاندى وبلىستىق تۇتىنۋشىلار وداعىنىڭ وسىنداي قىزمەتىمەن جالعاسقان. قاراپ وتىرسا, بۇل 1971 جىل ەكەن-اۋ. مىنە, سودان كۇنى بۇگىنگە دەيىن, ياكي قىرىق جىل قاتارىنان باس بۋحگالتەر. سول مەكەمە, سول باياعى ەسەپ-قيساپ ماشاقاتى مۇرىن شانشىلتقان دۇنيە. باسقاعا بىلىنبەس ءلاززاتى مول شارۋا, سىرت كوز ءتۇيسىنە بەرمەس ساندار, تسيفرلاردىڭ سىرلى الەمى.
كەزىندە بەدەلى شارىقتاپ تۇرعان اتالعان قۇرىلىمنىڭ ەڭ ماڭىزدى بۋىنىن باسقارۋ بيىك جاۋاپكەرشىلىك پەن اسا ىجداعاتتىلىق ۇستانىمعا بەرىكتەرگە عانا سەنىپ تاپسىرىلاتىن. وتىزعا تولا قويماعان جىگىتكە مۇنداي تاڭداۋ ءتۇسۋ ارينە, جايدان-جاي ەمەس-ءتى. بىلىكتى ءبىلىم, زەيىندى زەردە, تالداۋ ويشىلدىعى, ساراپشىلىق تۇرعىداعى تەرەڭ پايىمدىلىق جۇكتەلگەن مىندەتتى اتقارۋ جىلدارىندا بارىنشا جارقىراپ كورىنگەن قاسيەتتەر. ونىڭ تەز ارادا سالا ءىرى ەكونوميستەرىنىڭ ماڭدايلىسى سانالىپ كەتۋىنىڭ ءبىر سىرى دا وسىندا.
كووپەراتسيالىق ساۋدا-ساتتىقتى ۇيىمداستىرۋمەن قاتار, قۇرامىنا قۇرىلىس سالۋ, ونىمدەر ءوندىرۋ, شارۋاشىلىقتىڭ باسقا دا تەتىكتەرىن دامىتقان ءىرىلى-ۇساقتى جۇزدەگەن كاسىپورىن قامتىلعان ۇيىمنىڭ قارجىلىق جۇيەسىن ۇلگىلى ۇيلەستىرۋدىڭ جارقىن دالەلىن وسىنشا جىلدار ىشىندە بىردە-ءبىر رەت تالاپتان اۋىتقۋشىلىقتىڭ, ەسەپتىك بۇرمالاۋشىلىقتىڭ ورىن الماۋىنان تانۋعا بولادى. جارىلقاسىن بيكەن ۇلىنىڭ ەڭ قىمبات قىرى قايسى دەگەندە, ارىپتەستەرى ىسكە تازالىقتى, سەنىمگە ادالدىقتى ءوز بويلارىنا دا سىڭىرە بىلگەندىگىن ايتادى. ال قىرىقتىڭ قىرقاسىنا كوتەرىلە بەرگەندە اياق استىنان كيلىككەن قيىندىققا مويىماي, جيىرما بەس جىل بويىنا بولاتتاي بەرىكتىك, تەمىردەي توزىمدىلىكپەن سودان سىر تانىتپاي كەلە جاتۋى تاعى ءبىر ايتپاس بولماستاي قىرى.
ءيا, وردا بۇزار شاعىندا جانار قۋاتى وقىس سەمە باستاپ, كوز الدى بۇلدىراپ كورىنۋگە اينالاتىنىن ويلاپ پا؟! اناۋ-مىناۋ ەمەس, كەسەلدىڭ شامشىراقتان جابىسقانىن قايتەرسىز. جارىق دۇنيەنىڭ ساۋلەسىن ەندى جانارمەن ايالاي الماۋ كۇدىگى قيناعان. ەشكىمگە سەزدىرمەسە دە وڭاشاداعى ۋىتتى ۋايىمدى سەرپىلتىپ وپەراتسيا جاساتۋعا كەلىسكەن. ونى التى مارتە جاساتۋعا دا ءتوزدى. الايدا, قانشا ايتقانمەن, جاناردىڭ جاراتىلىستى قالپى قايتا المادى.
كىم بىلەدى, باسقا بىرەۋ بولسا جابىعىپ, جاسىپ, تاعدىردىڭ جازۋىنا ىشتەي مويىپ كەتەر مە ەدى. قيىندىق كەرىسىنشە قايراپ, قايراتتاندىرىپ, جانىپ كەتەتىن جاندار سىندى جاقاڭ قايسارلىعى دا تۇتانىپ, جاندى. كوكىرەگىندە جاتتالعان سانسىز تسيفرلار, جادىنا توقىلعان قالىڭ سان سىرىن بىردەن سەزۋ قابىلەتى, عاجايىپ زەيىنى كومەگى تيگەن وسى كەز بولدى. قايرات جۇماعاليەۆ اقىن:
زەيىنى –تاس,
ارىپتەسىن مازالاپ,
كەڭەس سۇراپ,
استە ىزدەپ جاتپايدى.
ءبىر ادامنىڭ ميى,
بۇعان جەتەر مە.
قايران قالعان ەمەس ەكەم بەكەرگە ...
باس بۋحگالتەر
بيكەنوۆتىڭ باسى دا
ءوز الدىنا
ءبىر كومپيۋتەر ەكەن دە, – دەپ جىرلاعانداي, تابيعات وعان دارىتقان وسىناۋ قاسيەت ىسىنە قىل ءتۇسىرتپەدى. سونىمەن بىرگە, نەگىزگى قىزمەتىنەن قول ۇزبەي قاراعاندى كووپەراتيۆتىك ينستيتۋتىندا ساباق بەردى. ۇزاق جىلدار بويىندا مەملەكەتتىك ەمتيحان كوميسسياسىنىڭ توراعاسى بولۋى ءبىلىكتىلىگىن باعالاۋدىڭ بەلگىسى دەر ەدىك. عىلىمي جۇمىستارمەن دە اينالىسىپ, ىزدەنىستەرىن ورتاعا سالعان بىرنەشە ماقالا جازدى, سونىڭ ىشىندە بۋحگالتەرلىك ەسەپ تەورياسى بويىنشا قازاق ءتىلىندە وقۋلىق دايىندادى. ءبىراز جۇرت ەل ءىشى تاريحىنا جەتىك, سونى ءباسپاسوز بەتتەرىندە بايانداۋشى, كىتاپتارىندا تولىعىنان كوسىلۋشى ولكەتانۋشى رەتىندە دە بىلەدى.
شاماسى كەلگەنشە ادامعا جاقسىلىق جاساۋ, نيەتتەستەرى قولتىعىنان دەمەۋ ىقىلاسىنان اۋىپ كورمەگەن جاقاڭ قاي ورتادا دا قۇرمەتتى. قازاقستان تۇتىنۋشىلار وداعىنىڭ باسشىلارى ومىرزاق سارسەنوۆ, كازبەك اشلياەۆ, قاشاننان جۇرەگىنە جاقىن قاراعاندى ەكونوميكالىق ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ رەكتورى ەرقارا ايماعامبەتوۆ, ءۇمىتىن اقتاعان شاكىرتتەرى ەلۋباي احمەتوۆ, بازارباي قارجاسوۆ سىندى سىيلى ازاماتتار كوڭىلىنىڭ قوشى. جاقسىعا جاقسى ۇيىرلىكتى وسى كىسىگە قاراپ تانۋعا بولادى.
– نارىق زامانىنىڭ ىزدەنۋگە, ىسكەرلىككە بەيىمدەۋى اسىرەسە, جاستار اراسىندا كەڭ كورىنىس تابۋى قۋانتادى. جاڭا بەلەستەردىڭ جوعارى جاۋاپكەرشىلىگىن اقتاي الاتىن ۇرپاقتى قالىپتاستىرۋعا باعىتتالعان مەملەكەتتىك قامقورلىقتىڭ بەرىك داستۇرلىگى ەلباسىنىڭ بيىلعى جولداۋىندا دا اتاپ كورسەتىلۋى تولىق قولدارلىق. بۇگىنگى قوعام جىلدام دامۋىمەن قىزىقتىرادى.
ءبىز دە سودان قالىسپاي كەلەمىز, – دەيدى ول. دەسە دەگەندەي كەلەلى كەزدەسۋلەردىڭ, القالى جيىنداردىڭ, ماڭىزدى كەڭەستەردىڭ بەل ورتاسىندا ءجۇرۋى كوزگە ۇيرەنشىكتى جاي. الاڭسىز ەڭبەككە ارالاستىرىپ, توسىن قيىندىقتا قامقورشى بولىپ, قاشاننان تىلەۋىن تىلەۋشى ءانياشتاي جان سۇلۋلىعى بولەك جارى بەلسەندى ءومىرىنىڭ تىرەگى.
جارىلقاسىن اعامىزدىڭ تۇتىنۋ كووپەراتسياسى جۇيەسىندە ەڭبەك ەتكەنىنە بۇگىن تۋرا 50 جىل. سونىڭ 42 جىلىندا باس بۋحگالتەر بولىپتى. ينە ۇشىنداعىداي ءىستى وسىنشا ۋاقىت ادال اتقارۋ كاسىپكە تازالىقتىڭ ارقاسى. قايسارلىقتىڭ جەڭىسى. تاۋەلسىزدىكتىڭ العاشقى جىلدارىندا “قازاقستاننىڭ ەڭبەك سىڭىرگەن قايراتكەرى” اتاعى الدىمەن بەرىلۋىندە دە ۇلكەن ءمان بارى داۋسىز.
تازالىق. قايسارلىق. ول وسى جولدا كەلەدى.
ايقىن نەسىپباي, قاراعاندى.