قازاقستان حالقى اسسامبلەياسىنىڭ مۇشەسى, تاتارستان رەسپۋبليكاسىنىڭ ەڭبەك سىڭىرگەن مادەنيەت قىزمەتكەرى, “سولتۇستىك قازاقستان وبلىسىنىڭ قۇرمەتتى ازاماتى” رايسا بيكمۋحامەتوۆا قىزىلجار وڭىرىندەگى “دۋسلىك” تاتار-باشقۇرت مادەني ورتالىعىنا كوپ جىلدان بەرى جەتەكشىلىك ەتەدى. ول اركەز ۇلتتار مەن ۇلىستار اراسىنداعى دوستىق, ءوزارا تۇسىنىستىك, بەرىك سەنىم سەكىلدى ماڭگىلىك قۇندىلىقتاردى ەل بىرلىگى جولىنداعى التىن ارقاۋ رەتىندە تالماي ناسيحاتتاپ كەلەدى. رايسا عاريپقىزىنىڭ ەرتەڭگى كۇنگە دەگەن بەرىك سەنىمى ەلباسىنىڭ كەمەل ساياساتىمەن ورايلاسىپ جاتىر.
– مەنىڭ ماماندىعىم — جۋرناليست. كوپ جىل بويى تەلەۆيزيا سالاسىندا قىزمەت ەتتىم. ەل ءتاۋەلسىزدىگىنىڭ ورنىعۋى, قازاقستاندا تۇراتىن حالىقتاردىڭ قيلى دا قيىن تاريحي تاعدىرى, ءبىر شاڭىراق استىندا تاتۋلىق پەن دوستىققا سەلكەۋ تۇسىرمەي بەيبىت ومىرگە قول جەتكىزگەن قۇرىشتاي شىمىرلىعى جايلى تسيكلدى حابارلار جاسادىم. “تاتارلار سولتۇستىك قازاقستان جەرىندە” دەگەن جيناق قۇراستىرىپ شىعاردىم. سوندا ەش نارسەنىڭ بىرلىك اتتى ۇلى ۇعىمعا تەڭ كەلمەيتىنىنە, ءار ادام ءۇشىن قىمبات ءبىر اۋىز ءسوزدىڭ قوعامدى, حالىقتى ءسۇتتەي ۇيىتاتىن قادىر-قاسيەتىنە, باقىتتىڭ دا, بايلىقتىڭ دا, ءتوزىمدىلىكتىڭ دە, سابىرلىلىقتىڭ دا “ىرىس الدى – ىنتىماقتان” باستاۋ الاتىنىنا, ونسىز ەلدىڭ تۇتاستىعى, ەتنوسارالىق, كونفەسسياارالىق قاتىناستاردىڭ قيۋى قاشىپ, باياندى تىرلىكتەن, تىنىش ومىردەن بەرەكە كەتەتىنىنە كوزىم انىق جەتە ءتۇستى.
قازاقستان حالقى اسسامبلەياسىنىڭ حV سەسسياسىنان وسىنداي تاس-ءتۇيىن, بەكەم ويمەن ورالعان ەدىم. وندا مەملەكەت باسشىسى, اسسامبلەيا توراعاسى ن.نازارباەۆتىڭ “ۇلتتىق بىرلىك — ءبىزدىڭ ستراتەگيالىق تاڭداۋىمىز” دەگەن تاقىرىپتا سويلەگەن ءسوزىن ۇلكەن ىجداعاتپەن تىڭدادىم.
بۇگىندە الەم قازاقستاندى وركەنيەتكە ۇمتىلعان بەيبىت ەل رەتىندە تانيدى. قاي كەزدە بولسا دا ىشكى-سىرتقى ساياساتىمىزدى اشىق جاريالاپ, دەموكراتيالىق جاڭارۋعا بەت العانىمىزدى ءبارى بىلەدى. وڭ ءىس-تاجىريبەمىز باعالانىپ, ۇلگى ەتىلۋدە. وسى جيىندا حالقىمىزدىڭ تاتۋلىعى مەن بىرلىگى – ەلىمىزدىڭ ءوركەندەپ, العا باسۋىنىڭ شارتى ەكەنى نىق ايتىلىپ, پرەزيدەنتىمىزدىڭ: “بۇكىل قازاقستان مەن ونىڭ ءاربىر ەتنوسىنىڭ تاعدىرى ءۇشىن ەڭ الدىمەن اسسامبلەيا مۇشەلەرى, مىنا سىزدەر جاۋاپ بەرۋگە تيىسسىزدەر. ءسىزدەر بىرلىگى جاراسقان قازاقستاننىڭ ابىرويى مەن بەدەلىنىڭ, عاسىرلار بويى قالىپتاسقان جاراسىمدى سالت-داستۇرلەرىنىڭ جاندى ايعاعىسىزدار”, دەگەن ءسوزى جادىمدا جاتتالىپ قالىپتى. شىنىندا دا, بۇگىندە اسسامبلەيا قازاقستان حالقىنىڭ ورتاق مىنبەرىنە اينالىپ, الەۋمەتتىك ءمانى زور ماسەلەلەر كەڭىنەن تالقىلاناتىن بولدى. 1995 جىلى الماتى قالاسىندا وسىناۋ ارقالى باسقوسۋدىڭ ءبىرىنشى سەسسياسىنا قاتىسقانىم ءالى كۇنگىدەي ەسىمدە. سودان بەرى اتالعان قوعامدىق ينستيتۋت ەتنوسارالىق جانە كونفەسسياارالىق كەلىسىمنىڭ باستى تەتىگى رەتىندە ەل تاريحىندا ماڭىزدى ءرول اتقارىپ كەلەدى. بىرەگەي ينستيتۋتتىڭ قۇقىقتىق مارتەبەسى كەڭەيىپ, ۇيىمدىق جاعىنان كۇشەيدى.
سەسسيادا مەملەكەت باسشىسىنىڭ اسسامبلەيا الدىنا پاتريوتتىق تاربيە, ازاماتتىقتى جانە مەملەكەتتىك ءتىلدى نىعايتۋ, ەتنوسارالىق جانە كونفەسسياارالىق كەلىسىم سەكىلدى باعىتتار بويىنشا تىڭ مىندەتتەر جۇكتەپ, جاڭا يدەيالار تۋدىرۋشى, مەملەكەتتىڭ ۇلتتىق بىرلىك ساياساتىنىڭ سەنىمدى تىرەگى بولۋ تالاپتارىن قويۋى اسسامبلەيا قىزمەتىنىڭ جاڭاشا سيپات العانىن اڭعارتسا كەرەك. وسى جولى ەلباسى قازاقستاننىڭ ەل بىرلىگى دوكتريناسى تۋرالى پايىمداۋلارىن ورتاعا سالىپ, نەگىزگى باعىتتارىن ايقىنداپ بەردى. ەندى, مىنە, پرەزيدەنتتىڭ تاپسىرماسىمەن ازىرلەنگەن تاريحي قۇجاتتىڭ جوباسى قولىمىزعا ءتيىپ, العان اسەرلەرىمىزدى ءبولىسۋدىڭ رەتى كەلىپ تۇر.
مەن ۇلتتار دوستىعى جايلى ايتۋدان ەش جالىققان ەمەسپىن. ويتكەنى, تاتارلار جايلى كىتاپ شىعارۋ بارىسىندا ءتۇرلى ەتنوس وكىلدەرىنىڭ قىلىشىنان قان تامعان قىزىل كەڭەستىڭ ساياساتىنان قانشاما ازاپ شەككەنىن ايعاقتايتىن قۇجاتتار قولىما ءتيدى. قانشاما حالىق اتا-بابا قونىسىنان ەرىكسىز جەر اۋدارىلىپ, قازاقستاندى قونىستاندى. سول كەزدە قازاق حالقى ولاردى تۋعان باۋىرىنداي قۇشاق جايا قارسى العانىن اعا بۋىن ۇمىتقان جوق. وسىنداي ۇلتتىق ءداستۇرلەردى قۇرمەتتەۋ, ءار حالىقتىڭ ەرەكشەلىكتەرىن اشىپ كورسەتۋ جاعى ءبىزدە ءالى دە جەتىڭكىرەمەيدى. ويتكەنى, مۇنى كەيىنگى بۋىن بىلە بەرمەيدى. وسى ولقىلىقتىڭ ورنىن تولتىرۋ ماقساتىمەن قازاقستاندىقتارعا بارلىق ەتنوس, كونفەسسيالار, توپتار وكىلدەرىنىڭ ءومىر ءسۇرۋ سالتىنا, داستۇرىنە, سەزىمدەرىنە, پىكىرلەرىنە, يدەيالارى مەن سەنىم-نانىمىنا توزىمدىلىكتىڭ جوعارى دەڭگەيىن قالىپتاستىرۋ, ادامگەرشىلىك قۇندىلىقتار, ۇلكەندى سىيلاۋ, وتباسى ينستيتۋتىن قۇرمەتتەۋ, قوناقجايلىق قاسيەتتەردى دارىپتەۋ ماسەلەلەرىنىڭ تالقىلاۋعا ارنالعان جوبادا كەڭىنەن قاراستىرىلۋى قۇپتارلىق. دوكترينانى ىسكە اسىرۋدىڭ نەگىزگى باعىتتارىندا ءبىلىم بەرۋ, تاربيە, رۋحاني-مادەني سالالاردىڭ تۇگەل قامتىلىپ, جاس ۇرپاقتى قازاقستاندىق پاتريوتيزم رۋحىندا تاربيەلەۋدەگى باستاماشىلىقتار دا ايقىن كورىنىس تاپقان. بۇل ورايدا, “مەنىڭ ەلىم” اتتى حالىقتىق-پاتريوتتىق اكتسيالاردى جىل سايىن وتكىزۋگە ارنالعان شارالار دا وتە دۇرىس.
اسسامبلەيا مىنبەرىنەن م.قوزىباەۆ اتىنداعى سولتۇستىك قازاقستان مەملەكەتتىك ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ ستۋدەنتى ەلەنا كوسەنكوۆا مەملەكەتتىك تىلدە جاتىق سويلەگەندە سۇيسىنبەگەن جان قالمادى دەسە بولادى. ول تولعامدى پىكىرلەرىمەن جيىنعا قاتىسۋشىلارعا ۇلكەن وي سالدى. ءبىزدىڭ ءبىلىم ورداسىندا قازاق ءتىلى ءبىر جىل عانا وقىتىلادى. بۇل قالاي؟ نەگە بەس جىل بويى ۇيرەتپەسكە, دەدى ول. پەتروپاۆل قالاسىنداعى ورىس مەكتەبىن بىتىرگەن قارشاداي قىز كوپشىلىككە ورتاق تولعاقتى پروبلەمانى كوتەردى. ويلانارلىق ءجايت. دوكترينادا قازاقستان حالقىن ءبىرىكتىرۋشى فاكتور رەتىندە مەملەكەتتىك ءتىلدى دامىتۋ ماسەلەسىنە ۇلكەن باسىمدىق بەرىلگەن. بۇل زاڭدى دا. ەتنوسارالىق قاتىناستار سالاسىنداعى مەملەكەت قىزمەتىنىڭ ماڭىزدى باعىتى تەڭگەرىمدى ءتىل ساياساتىن جۇرگىزۋ بولىپ تابىلادى. ال, اتا زاڭىمىزدا قازاق ءتىلى — مەملەكەتتىك ءتىل بولىپ جازىلعاندىقتان, ونىڭ وركەندەۋىنە ءبارىمىز مۇددەلى بولۋعا ءتيىسپىز.
قالاي دەسەك تە, قازاقستاندا الەمدىك قوعامداستىق تاراپىنان جوعارى باعاعا يە بولعان ەتنوسارالىق كەلىسىمنىڭ وزىندىك ۇلگىسى قالىپتاسقانىن ەشكىم دە جوققا شىعارا المايدى. ەندىگى ماقسات قازاقستاننىڭ ەل بىرلىگى دوكتريناسىن باسشىلىققا الا وتىرىپ, تاۋەلسىزدىگىمىزدى ساقتاۋ, مەملەكەتتىلىگىمىزدى نىعايتۋ بولسا كەرەك. ء“تورتەۋ تۇگەل بولسا, توبەدەگى كەلەدى” دەمەكشى, اۋىزبىرلىگىمىز مىقتى بولسا, شاڭىراعىمىز ەشقاشان شايقالمايدى.
ايتپاقشى, سەسسيا باستالار الدىندا استانا قالاسىنىڭ ىرگەسىندەگى بۇرىنعى “الجير” لاگەرىنە ەكسكۋرسيا ۇيىمداستىرىلدى (وتانىن ساتقاندار ايەلدەرىنىڭ اقمولا لاگەرى). اشىق دالادا ورنالاسقان قاپاس قامالىنىڭ اۋىر زارداپتارىن كوزگە ەلەستەتەتىن ءبىر بەلگى رەتىندە تاۋارلى ۆاگون عانا ساقتالىپتى. قالعاندارى تىڭ يگەرۋ جىلدارى جويىلىپ كەتسە كەرەك. ەكسكۋرسيا جەتەكشىسى 40 ادامدىق اعاش ۆاگونعا 70-80 ادامدى تيەپ, قىستىڭ قاقاعان سۋىعىندا ايەلدەردى, بالا-شاعانى يت بايلاسا تۇرعىسىز لاگەرلەرگە تاسىعانىن ايتقاندا, ستاليندىك قۋعىن-سۇرگىن قۇرباندارى – جازىقسىز جانداردىڭ جانارلارىن ۇرەي قىسىپ, شىبىن جاندارىن ازاپ قيناعانى كوز الدىمىزعا كەلدى. تاعدىر تالكەگىنە قانشا كونسە دە, تاريح ساحناسىنان سىزىپ تاستاۋ مۇمكىن ەمەس. وسىندايدا, تاۋەلسىزدىك, بوستاندىق, ەركىن ەل دەگەن ءتاتتى ۇعىمداردىڭ قادىر-قاسيەتىن ءتىپتى سەزىنە تۇسەدى ەكەنسىڭ. بۇدان كەيىن تاريح توعىستىرعان قيلى تاعدىرلى ادامداردىڭ قازاقستاندا باقىتتى ءومىر ءسۇرىپ جاتقانىن قالاي عانا ماقتان ەتپەسكە!
جازىپ العان ءومىر ەسقالي, سولتۇستىك قازاقستان وبلىسى.