«ارمان – مۇرات» دەمەكشى, ۇشى-قيىرىنا كوز جەتكىزگىسىز ۇلى دالانى مەكەندەگەن اتا-بابالارىمىز ىلگەرى زامانداردان-اق ءىلىم-ءبىلىم يگەرىپ, ساۋلەتتى شاھارلار سالىپ, الىپ عيماراتتار تۇرعىزعانى تاريحىمىزدان جاقسى ءمالىم.
ءبىزدى تۇراقتى مەكەنى, ءىلىم-ءبىلىمى بولماعان كوشپەندى حالىق دەپ سيپاتتايتىندار قاتتى قاتەلەسەدى. تىرشىلىگى مال شارۋاشىلىعىمەن تىكەلەي بايلانىستى بولعاندىقتان, اتا-بابالارىمىز جاز – جايلاۋعا, قىس – قىستاۋعا كوشىپ-قونىپ, ءوزىنىڭ سايىن دالاسىن شارلاپ جۇرگەنى بولماسا, باسقا ەلدىڭ اۋماعىنا جەر اۋىستىرىپ وتىرماعانى بەلگىلى. ال كوشپەندىلەر دەپ ءبىر قۇرلىقتان ەكىنشى قۇرلىققا نەمەسە ءبىر ەلدەن باسقا ەلگە كوشىپ جۇرەتىن حالىقتى ايتسا كەرەك. تاپ وسى اقيقاتقا سۇيەنسەك, ءوز جەرىمىزدەن سىنىق-سۇيەم الىستاماعان قازاق ەلىن «كوشپەندىلەر» دەپ اتاۋ شىندىققا ەش سىيىسپايدى.
مال-جان ءۇشىن جايلاۋدان جايلاۋعا كوشىپ-قونىپ جۇرگەن بۇرىنعى اتالارىمىزدىڭ وركەنيەتتەن دە قول ۇزبەي, جازۋ-سىزۋى ەرتە باستالعانى عىلىمي تۇرعىدا باياعىدا-اق دالەلدەنىپ قويىلعان. قازاق جەرىنەن تابىلعان ورتا عاسىرلارعا تيەسىلى ورحون-ەنيسەي جازۋلارى, جامبىل وبلىسىنىڭ شۋ وڭىرىنەن تابىلعان ءجۇسىپ بالاساعۇننىڭ «قۇداتعۋ بىلىگى» ءبىزدىڭ جازۋ مادەنيەتىمىز ەرتەدەن باستالعانىن كورسەتەدى. «ورحون-ەنيسەي جازۋلارى» دەگەن اتاۋمەن تانىلعان كونە تۇركىلەردىڭ رۋنيكالىق جازۋى ءبىزدىڭ حالقىمىزعا دا ورتاق. بۇل ادامزات تاريحىنداعى ەڭ كونە الىپبيلەردىڭ ءبىرى رەتىندە بەلگىلى. حالقىمىز يسلام ءدىنىن قابىلداعان سوڭ رۋنيكالىق جازۋلار بىرتىندەپ ىسىرىلىپ, اراب ءتىلى مەن اراب ءالىپبيى تارالا باستادى. 900 جىل بويى قازاق جەرىندە اراب ءالىپبيى قولدانىلىپ كەلدى. ەلباسىمىز ن.ءا.نازارباەۆ ءالىپبيىمىزدىڭ ءجيى اۋىسقانى تۋرالى ءوزىنىڭ «بولاشاققا باعدار: رۋحاني جاڭعىرۋ» ەڭبەگىندە اتاپ كورسەتكەندەي, 1929 جىلعى 29 تامىزدا كسرو ورتالىق اتقارۋ كوميتەتى مەن كسرو حالىق كوميسسارلارى كەڭەسىنىڭ پرەزيديۋمى لاتىنداندىرىلعان جاڭا ءالىپبي – ء«بىرتۇتاس تۇركى ءالفاۆيتىن ەنگىزۋ تۋرالى» قاۋلى قابىلدادى. لاتىن ءالىپبيىنىڭ نەگىزىندە جاسالعان جازۋ ۇلگىسى 1929 جىلدان 1940 جىلعا دەيىن قولدانىلىپ, ول كەيىن كريلليتساعا اۋىستىرىلدى. 1940 جىلعى 13 قاراشادا «قازاق جازۋىن لاتىنداندىرىلعان الىپبيدەن ورىس گرافيكاسى نەگىزىندەگى جاڭا الىپبيگە كوشىرۋ تۋرالى» زاڭ قابىلداندى. وسىلايشا, قازاق ءالىپبيىن وزگەرتۋ تاريحي نەگىزىنەن ناقتى ساياسي سەبەپتەرمەن ايقىندالىپ كەلدى.
ءيا, شىن مانىندە, ۇزاق جىلدار بوداندىقتىڭ بۇعاۋىندا, ساياساتتىڭ سالقىنىندا قالعان قازاق ەلى ءۇشىن كيريلليتسادان قۇتىلىپ, الەمدىك ورەنيەتكە نەگىزدەلگەن لاتىن گرافيكاسىنا كوشۋ ەجەلگى ارمان بولعانى داۋسىز.
جالپى, كيريلليتسادان لاتىن گرافيكاسىنا كوشۋ تۋرالى ماسەلە – ەلىمىز تاۋەلسىزدىك العان العاشقى جىلداردان بەرى دۇركىن-دۇركىن كوتەرىلىپ كەلە جاتقان ماسەلە. ال رەسمي تۇردە ول ەلباسىمىز ن.ءا.نازارباەۆتىڭ قازاقستان حالقى اسسامبلەياسىنىڭ ءحىى سەسسياسىندا سويلەگەن سوزىنەن باستالادى. سول جيىندا: «قازاق ءالىپبيىن لاتىنعا كوشىرۋ جونىندەگى ماسەلەگە قايتا ورالۋ كەرەك. ءبىر كەزدەرى ءبىز ونى كەيىنگە قالدىرعان ەدىك. ايتسە دە لاتىن قارپى كوممۋنيكاتسيالىق كەڭىستىكتە باسىمدىققا يە جانە كوپتەگەن ەلدەر, سونىڭ ىشىندە پوستكەڭەستىك ەلدەردىڭ, لاتىن قارپىنە كوشۋى كەزدەيسوقتىق ەمەس. ماماندار جارتى جىلدىڭ ىشىندە ماسەلەنى زەرتتەپ, ناقتى ۇسىنىستارمەن شىعۋى ءتيىس. البەتتە, ءبىز بۇل جەردە اسىعىستىققا بوي الدىرماي, ونىڭ ارتىقشىلىقتارى مەن كەمشىلىكتەرىن زەردەلەپ الۋىمىز كەرەك» − دەگەن ساليقالى ويىن ءبىلدىردى.
بۇدان كەيىن دە ەلباسى بۇل ماسەلەگە بىرنەشە رەت قايتا ورالدى. كەزەكتى جولداۋىندا 2025 جىلدان باستاپ لاتىن الىپبيىنە كوشۋ تۋرالى ويلارىن تاراتىپ ايتتى. «بۇل وي ەلىمىز تاۋەلسىزدىك العاننان كەيىن مەنى ءجيى مازالادى. بىراق ءبىز كوپ ۇلتتى حالىقپىز. ءار ۇلتتىڭ وي-پىكىرى بار. قازىرگى كيريلليتسا ارقىلى قازاقتاردىڭ دا, قازاقستاندىقتاردىڭ دا بىرنەشە بۋىنى تاربيەلەنىپ, ءبىلىم الدى. ءومىردى تانىدىق, دۇنيەنى كوردىك. سوندىقتان لاتىن قارپىنە كوشكەن جاعدايدا دا كيريلليتسا كوپكە دەيىن قاتار قولدانىلادى, ەكەۋى بىرازعا دەيىن بىرگە پايدالانىلادى دەپ ويلايمىن» دەي كەلىپ: ء«بىز 2025 جىلدان باستاپ ءالىپبيىمىزدى لاتىن قارپىنە, لاتىن الىپبيىنە كوشىرۋگە كىرىسۋىمىز كەرەك. بۇل – ۇلت بولىپ شەشۋگە ءتيىس ءپرينتسيپتى ماسەلە. ءبىر كەزدە تاريح بەدەرىندە ءبىز مۇنداي قادامدى جاساعانبىز. بالالارىمىزدىڭ بولاشاعى ءۇشىن وسىنداي شەشىم قابىلداۋعا ءتيىسپىز جانە بۇل الەممەن بىرلەسە تۇسۋىمىزگە, بالالارىمىزدىڭ اعىلشىن ءتىلى مەن ينتەرنەت ءتىلىن جەتىك يگەرۋىنە, ەڭ باستىسى – قازاق ءتىلىن جاڭعىرتۋعا جاعداي تۋعىزادى» − دەگەن بولاتىن.
ەلباسى بۇل ماسەلەگە ۇلكەن جاۋاپكەرشىلىكپەن كەلۋىمىزدى تالاپ ەتتى. ءبىزدىڭ ەلىمىز كوپ ۇلتتى مەملەكەت, ياعني لاتىن گرافيكاسىنا كوشۋدى جان-جاقتى سارالاي, بىرتە-بىرتە جۇزەگە اسىرۋدىڭ قاجەتتىگىن ەسكەرتتى.
لاتىن قارپىنىڭ قاجەتتىلىگىنە ءبىزدىڭ كوزىمىز ايقىن جەتىپ وتىر. اۋەلى, تىلىمىزدەگى قازىرگى جات دىبىستاردى تاڭبالايتىن ارىپتەردى قىسقارتىپ, سول ارقىلى قازاق ءتىلىنىڭ تابيعي تازا قالپىن ساقتاۋعا مۇمكىندىك تۋادى. قازاق ءتىلىن وقىتقان ۋاقىتتا باسى ارتىق تاڭبالارعا قاتىستى ەملە, ەرەجەلەردىڭ قىسقاراتىنى بەلگىلى. ول مەكتەپتەن باستاپ بارلىق وقۋ ورىندارىندا وقىتۋ ءۇردىسىن جەڭىلدەتەدى. ۋاقىت تا, قارجى دا ۇنەمدەلەدى. سونداي-اق لاتىن گرافيكاسىنا كوشۋ قازاق ءتىلىنىڭ حالىقارالىق دارەجەگە شىعۋىنا جول اشادى. قازاق تىلىنە كومپيۋتەرلىك جاڭا تەحنولوگيالار ارقىلى حالىقارالىق اقپارات كەڭىستىگىنە كىرىگۋگە ءتيىمدى جول اشىلادى. جانە ءتۇبى ءبىر تۇركى دۇنيەسىمەن رۋحاني, مادەني, عىلىمي, ەكونوميكالىق قارىم-قاتىناستى, تىعىز بايلانىستى كۇشەيتۋگە مۇمكىندىك بەرەدى.
تۇتاستاي العاندا, لاتىن گرافيكاسىنا كوشۋىمىز دۇرىس تاڭداۋ. جاستار جاعى لاتىن قارپىندەگى قازاق جازۋىن تەز يگەرىپ الادى. مەكتەپتە اعىلشىن ءتىلى ءپانىن وقىتاتىندىقتان ولار لاتىن ءالىپبيىن تەز قابىلدايتىنى ءسوزسىز.
جاڭا لاتىن گرافيكاسى – قولدانىلۋعا وتە ىڭعايلى, الەمدىك جاڭا تەحنولوگيالارعا بەيىمدەلگەن, قازاق ءتىلىنىڭ, سونداي-اق قازاقستاندا تۇرىپ جاتقان باسقا دا سان ۇلتتىڭ تىلدىك جايلارىن دا قامتيتىن جاقسى الفاۆيت بولىپ شىقتى دەپ ويلايمىن.
بيىل لاتىن گرافيكاسىنىڭ جاڭا نۇسقاداعى بىرنەشە جوباسى ءتىلشى-عالىمداردىڭ, ادەبيەتشىلەردىڭ, جالپى جۇرتشىلىقتىڭ تالقىلاۋىنان ءوتىپ, وسى بەكىتىلگەن نۇسقا قابىلدانىپ وتىر. بۇل تاڭبانى جاساۋدا بۇرىنعى نۇسقالار, لاتىن گرافيكاسىنا كوشكەن تۋىستاس ەلدەردىڭ تاجىريبەسى ەسكەرىلدى. ارينە, تالاس-تارتىس تا, كەلىسپەۋشىلىكتەر دە از بولماعانى بەلگىلى. پىكىردىڭ ءار الۋاندىعى مۇندايدا وتە قاجەت. سول پىكىرلەردىڭ ەڭ باعالىسى ىسكە سەپتىگىن تيگىزگەنى انىق. مۇنى ءبىزدىڭ اباي اتىنداعى قازاق ۇلتتىق پەداگوگيكالىق ۋنيۆەرسيتەتىندە وتكىزىلگەن دوڭگەلەك ۇستەلدەر مەن كونفەرەنتسيالاردا ايتىلعان ءار الۋان ويلاردان, جاسالعان قورىتىندىلاردان انىق بايقادىق. ەلباسىمىز ن.ءا.نازارباەۆ تا بۇكىلحالىقتىق تالقىلاۋدىڭ بارىسىن ءجىتى قاداعالاپ, باعىت بەرۋ ارقىلى ءالىپبي نۇسقاسىنىڭ ومىرشەڭ بولۋىنا كومەگىن كوپ تيگىزدى. ول ءوزى دە اقىل-كەڭەسىن ايتىپ وتىردى. ەندى, مىنە, جاڭا ءالىپبيىمىز ومىرگە كەلىپ, كۇپتى كوڭىلىمىز جايلانعانداي بولىپ وتىرمىز. ۇزاعىنان ءسۇيىندىرسىن.
مەملەكەت باسشىسى ءوزىنىڭ جارلىعىندا جاڭا نۇسقادا بەرىلىپ وتىرعان لاتىن گافيكاسىنا نەگىزدەلگەن قازاق ءتىلى ءالىپبيىن بەكىتۋمەن بىرگە قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ ۇكىمەتىنە قازاق ءتىلى ءالىپبيىن لاتىن گرافيكاسىنا كوشىرۋ جونىندەگى ۇلتتىق كوميسسيا قۇرۋدى, قازاق ءتىلى ءالىپبيىنىڭ 2025 جىلعا دەيىن لاتىن گرافيكاسىنا كەزەڭ-كەزەڭىمەن كوشۋىن قامتاماسىز ەتۋدى, بۇل جونىندە ۇيىمداستىرۋشىلىق جانە زاڭنامالىق سيپاتتاعى شارالار قابىلداۋدى تاپسىردى.
وسىنداي كەلەلى ىستەردى ۇيىمداستىرۋدان رەسپۋبليكاداعى پەداگوگيكالىق جوعارى وقۋ ورىندارىنىڭ كوش باسىندا تۇرعان اباي اتىنداعى قازاق ۇلتتىق پەداگوگيكالىق ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ عالىمدارى دا تىس قالا المايدى. قازاق ءتىلى ءالىپبيىن لاتىن گرافيكاسىنا كوشىرۋ جونىندەگى ۇلتتىق كوميسسيا تاراپىنان جاڭا ءالىپبيدى ەنگىزۋدىڭ كەزەڭدەرى ناقتىلانىپ, ءار كەزەڭنىڭ ماقساتتارى مەن مىندەتتەرى بەلگىلەنگەننەن كەيىن ءبىز ءۇشىن اتقارىلار جۇمىستار دا وراسان. ول ءۇشىن رەسپۋبليكاداعى كوشباسشى پەداگوگيكالىق وقۋ ورنى بولعاندىقتان اباي اتىنداعى قازۇپۋ جانىنان ەلىمىزدىڭ ءبىلىم مەكەمەلەرىندەگى پەداگوگيكالىق كادرلاردىڭ بىلىكتىلىگىن ارتتىراتىن «لاتىن گرافيكاسىن وقىتۋ ادىستەمەسى» ورتالىعىن اشۋدى قاجەت دەپ سانايمىن. ءار وبلىستا وسى ورتالىقپەن تىعىز بايلانىستا جۇمىس ىستەيتىن لاتىن نەگىزدى قازاق ءالىپبيىن وقىتۋ ورتالىقتارىن ۇيىمداستىرۋ كەرەك.
تاحير بالىقباەۆ, اباي اتىنداعى قازاق ۇلتتىق پەداگوگيكالىق ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ رەكتورى, پروفەسسور