الاش قوزعالىسىنىڭ كوسەمى ءاليحان بوكەيحانوۆ قوعامدىق-ساياسي قىزمەتىن پۋبليتسيستىك جازۋ-سىزۋلارىمەن ۇشتاستىرعانى ءمالىم.
سول سياقتى اتاقتى الاش زيالىلارى احمەت بايتۇرسىنوۆ, مىرجاقىپ دۋلاتوۆ, جۇسىپبەك ايماۋىتوۆ, ماعجان جۇماباەۆ سىندى قالىڭ قازاق قاۋىمى مويىنداعان اسا كورنەكتى اقىن-جازۋشىلار ۇلى اباي ءداستۇرىن جالعاستىرا وتىرىپ, ۇستىمىزدەگى جىلى 100 جىل تولعان اقپان توڭكەرىسى, ەندى عاسىر تولماق قازان رەۆوليۋتسياسى داۋىلىندا قازاق ەلى, جەرىنىڭ ءتۇبىرلى مۇددەلەرىن قورعادى. الاش ادەبيەتىنىڭ سول ءبىر الاساپىران زاماندا ۇلت ءسوزىن ۇستاۋىنىڭ ءوزى ءبىر جاتقان حيكايات.
ءالى ەسىمدە. 1986 جىل. تاريحتاعى اقتاڭداقتاردى جويۋ ناۋقانى باستالعان بەتبۇرىس زامانى. مۇحتار اۋەزوۆ اتىنداعى ادەبيەت جانە ونەر ينستيتۋتىنىڭ ۇجىمى الاش ادەبيەتىنىڭ احمەت بايتۇرسىنوۆ, مىرجاپقىپ دۋلاتوۆ, ماعجان جۇماباەۆ, جۇسىپبەك ايماۋىتوۆ سىندى جۇلدىزدارىنىڭ ءومىرى مەن شىعارماشىلىعى تۋرالى زەرتتەۋگە جۇمىلا كىرىسكەن قاربالاس شاق. سول كۇندەردىڭ بىرىندە تۇسكى دەمالىستان سوڭ ينستيتۋت عيماراتىنا جاقىنداي بەرگەنىمدە تانىس تاريحشى اكادەميك كەزدەسە قالسىن.
– سەندەر نەمەنە, – دەدى ول اماندىق-ساۋلىق جوق, ءتۇسى قابارىپ, – الاش اقىن-جازۋشىلارىن اقتايمىز دەپ قىزىل تاناۋ بولىپ جۇرگەندەرىڭ؟ الاش كوسەمدەرىنىڭ لەنيندى نە عايبات سوزبەن كىنالاعانىن قاي قالتالارىڭا تىعىپ جاسىرماقسىڭدار؟! – دەدى.
شىنىندا دا, «قازاق» گازەتىندە الاش كوسەمى ءاليحان بوكەيحانوۆ «قىر بالاسى» دەگەن بۇركەنشىك اتپەن شىققان «مەملەكەت ءحالى» ماقالاسىندا 1917 جىلعى 28 اقپاندا پاتشا ۇكىمەتى قۇلاتىلىپ, ۋاقىتشا ۇكىمەت قۇرىلعانىن, ونىڭ مينيسترلەرىنىڭ كوبى جانە اعا ءمينيسترى كادەت پارتياسىنان سايلانعانىن ايتا كەلە, لەنين تۋرالى بىلاي دەپ جازعان ەدى:
«– كادەتتىڭ مينيسترلىكتى تاستاعان ىشكى سەبەبى ۇكىمەت بولىپ وتىرىپ ءوز ەركىن جۇرگىزە الماعانى. ماي باسىنان بەرى, سوتسياليست مينيسترلەردەن قولاعاش بايلاپ بارعاننان بەرى, اسكەري ءھام جۇمىسشى ءماجىلىسىنىڭ قاقپالاۋىمەن وتىردى. بۇل ءماجىلىستى سول جاققا اۋدارا باسىپ تۇرعان جۇمىسشى پارتياسىنىڭ «بولشەۆيك» اتتى ءبولىمى ەدى. بۇلاردىڭ كوسەمى, سەركەسى – جازۋشى ۋليانوۆ, جۇرتقا ءماشھۇر اتى «لەنين». 3-4 يۋلدە پەتروگراد كوشەسىنە قانشا اسكەر قارۋ-جاراعىن اسىنىپ شىعىپ, سوعىس جاسادى, ۇكىمەتتى سوتسياليستكە الىپ بەرەمىز دەگەندى بەتكە ۇستاپ. ۇكىمەتكە جاق اسكەر, اسىرەسە اتتى كازاك اسكەر شىعىپ, قانشا كىسى ءولىمى بولىپ, ب ۇلىنشىلىك تاستادى. لەنين جولداستارىمەن نەمىس جالداعان جۇزىقارا بولىپ شىقتى...».
بۇدان ءۇش اي شاماسى وتكەن سوڭ قازان رەۆوليۋتسياسى ۋاقىتشا ۇكىمەتتى قۇلاتتى. بۇكىلرەسەيلىك مەملەكەتتىك قۇرىلتايدى تاراتتى. ال ءاليحان بوكەيحانوۆتىڭ, باسقا دا الاش زيالىلارىنىڭ تۇسىنىگىندە, اقپان رەۆوليۋتسياسى, پاتشانىڭ تاقتان قۇلاۋى قازاق سياقتى بۇراتانا جۇرت ءۇشىن ءوڭى تۇگىل, تۇسىنە كىرمەگەن جاقسىلىق قۋانىش بولاتىن. الاش زيالىلارى اقپان توڭكەرىسى ارقاسىندا ورىس, قازاق ءھام باسقا بۇراتانا بولىپ ايىرىلۋ جوق, ءبارىمىز تەڭگەرىلىپ وتىرمىز دەپ جار سالدى. «قازاق» گازەتىندە جاريالانعان «الاش ۇلىنا» اتتى تاعى ءبىر ماقالادا الاش قوزعالىسىنىڭ بەلدى قايراتكەرلەرى ءاليحان بوكەيحانوۆ, مۇستافا شوقاي, مىرجاقىپ دۋلاتوۆ: «ەندى ورىس حالقىمەن تەرەزەمىز تەڭ بولعان سوڭ جاقسىلىعىنا سۇيىنەمىز, جامانشىلىعىنا كۇيىنەمىز. تىلەك بىرگە بولعان سوڭ ءتىرى بولساق ءبىر توبەدە, ءولى بولساق ءبىر شۇقىردا بولۋىمىز كەرەك. جۇرتتىڭ ءبارى وسىلاي بىرىگىپ, تىزە قوسىپ, قايرات قىلعاندا عانا ازات حالىق بولا الامىز. سونىڭ ءۇشىن جاڭا ۇكىمەتكە قولدان كەلگەن كومەگىمىزدى اياماۋىمىز كەرەك», دەپ جازدى.
اقپان رەۆوليۋتسياسىن قۋانا قارسى العان جۇسىپبەك ايماۋىتوۆ «تۇر, بۇقارا! جيىل, كەدەي! ۇمتىل, جاستار!» اتتى ماقالاسىندا: «جاسىراتىن قىلىق جوق – بوستاندىق, تەڭدىك كۇشتىگە, جەمقورعا كەلگەن تەڭدىك ەمەس, بۇل ءوزى قارا بۇقاراعا, كەدەيگە كەلگەن تەڭدىك, قولى جەتە الماي جۇرگەندەرگە بەرىلگەن بوستاندىق!» – دەپ تەبىرەندى.
«قازاق» گازەتىندە اقپان توڭكەرىسىن العاعان ولەڭدەر جاريالاندى. بەلگىلى قازاق اقىنى ءسابيت دونەنتاەۆ «ازاتتىق كۇنى» اتتى ولەڭىندە بىلايشا تولعاندى:
تىلەكتى بۇگىن حاقتىڭ بەرگەن كۇنى, كول-داريا كوزدىڭ جاسىن كورگەن كۇنى. تالايدىڭ تىرشىلىگىن قول سەرمەگەن, قايعىسىن تاس-تالقان قىپ بولگەن كۇنى.
* * * بوستاندىق ءومىر ءسۇرىپ, ءولسىن قۇلدىق دەپ جۇرتتىڭ مويىن سوزىپ تونگەن كۇنى. ا قۇداي, ۇزاعىنان جازا كور دەپ ىركىلىپ كوزگە جاستىڭ كەلگەن كۇنى.
الاش قايراتكەرلەرى 1917 جىلى 21-26 شىلدەدە ورىنبور قالاسىندا قازاقستاننىڭ بارلىق وبلىسىنان دەرلىك وكىلدەر قاتىسقان. جالپى قازاق سەزىندە باس قۇراپ, پاتشا تاقتان قۇلاۋىنا بايلانىستى قازاق ەلىنىڭ الدىندا تۇرعان كەلەلى مىندەتتەردى ەگجەي-تەگجەيلى تالقىلادى, قازاق ولكەسى اۋماقتىق ۇلتتىق اۆتونوميا الۋعا ءتيىس دەپ ۇيعاردى. سول 1917 جىلدىڭ 5-13 جەلتوقسانىندا وتكەن 11 بۇكىلقازاق سەزى قازاق (الاش) اۆتونومياسىنىڭ ۋاقىتشا حالىق كەڭەسىن سايلادى ياكي «الاشوردا» – الاش اۆتونوميالى ۇكىمەتىن قۇردى.
الاشوردا ۇكىمەتى ۇلتتىق قارۋلى كۇش – «حالىق ميليتسياسىن» جاساقتاۋعا كىرىستى. بۇرىن رەسەي پاتشالىعى «قازاق» دەگەن اتتى جاعرافيا كارتاسىنان ءوشىرىپ, بالەن-تۇگەن گۋبەرنيالارعا ءبولىپ تالاپايلاعان ەلىمىزدىڭ جەرىن, وبلىستارىن مۇمكىندىگىنشە الاش تۋى استىندا قايتا جيناقتاۋعا تالپىندى. الاش پارتياسى جاساعان جەر زاڭى تۋرالى جوبادا جەر ساتۋ دەگەن بولماۋ, اركىم ءوز جەرىن ءوزى پايدالانۋ, ارتىق جەر بولسا ساتىلماي, زەمستۆوعا الىنۋ كوزدەلدى. الاششىلار, مىرجاقىپ دۋلاتوۆ جازعانداي, «مالدى, جاندى اۆتونوميا جولىنا سالۋعا» شاقىردى.
الايدا وكىنىشكە قاراي, الاش ۇراندى قوزعالىس قازاق اۆتونومياسىن سول شاقتاعى جوعارى بيلىككە مويىنداتا الماي, اۋرە-سارساڭعا ءتۇستى. جەمە-جەمگە كەلگەندە, «ۋاقىتشا ۇكىمەت تە, ونىڭ جەرگىلىكتى ۇيىمدارى دا قازاق حالقىنىڭ ۇلتتىق ماسەلەلەرىنە تاسكەرەڭ كۇيىندە قالدى».
بۇدان سوڭ رەسەيدەگى ازامات سوعىسى كەزىندە قۇرىلعان ءسىبىر ۇكىمەتى دە راي بەرمەدى, «ۋىسىما سىيعان جەردىڭ ءبارى مەنىكى» دەپ قاسارىستى. ادميرال كولچاك قازاق اۆتونوميا الا ما, الماي ما, ونى بۇكىلرەسەيلىك قۇرىلتاي جينالىسى شەشەدى دەپ الدارقاتتى. وسىنىڭ ءبارى الاش جۇرتشىلىعىنىڭ اشۋ-ىزاسىن تۋدىردى. اقىن ماعجان جۇماباەۆ ءوزى 1918 جىلى رەاكتسيا كەزىندە جازىلعان دەپ ارنايى ەسكەرتكەن «بوستاندىق» اتتى ولەڭىندە ورىس ءشوۆينيزمىنىڭ شەكتەن تىس قىلىعىن سيمۆوليستىك ولەڭ قۋاتىمەن ۋىتتادى:
قىبىرلاعان قوڭىزدار, قورسىلداعان دوڭىزدار, تىلەگىڭ بولدى – قۋان, كۇل. بوستاندىق – ىزگى پەرىشتە كەتپەككە ۇشىپ عارىشقا اق قاناتىن قومداپ تۇر.
دەيتۇرعانمەن, اقىن تۋعان حالقىنىڭ جارقىن بولاشاعىنا سەنىمىن ەشقاشان جوعالتقان جوق. وعان اياق استىنان 1918 جىلدىڭ مامىرىنا دەيىن الاشورداشىلار قازاق حلەستاكوۆى دەپ سىناعان اۆانتيۋريست كولباي توعىسوۆتىڭ ء«ۇش ءجۇز» پارتياسىنىڭ تۇرمەسىنە قامالعاندا شىعارعان «ساعىندىم» اتتى جىرى كۋا:
نە كورسەم دە الاش ءۇشىن كورگەنىم, ماعان اتاق ۇلتىم ءۇشىن ولگەنىم! مەن ولسەم دە الاش ولمەس, كوركەيەر, ىستەي بەرسىن قولدارىنان كەلگەنىن. بۇگىندەرى بۇل ولەڭ جولدارىن وقىپ وتىرعانىڭدا, قازاق ەلى, ماعجان اقىن ساۋەگەيلىكپەن بولجاعانداي, كوركەيىپ, بۇكىل جاھانعا ايگىلى مەملەكەت قۇرىپ وتىرعانىنا مەرەيلەنەسىڭ...
ايتارى جوق, الاش اۆتونومياسى ۇكىمەتىن مويىنداتۋ ارەكەتى شىرعالاڭعا تۇسۋدەن ارىلمادى. 1918 جىلى 8 قىركۇيەكتە ءسىبىر ۇكىمەتىنىڭ كەلىسىممەن شاقىرىلعان, الاشوردا تاراپىنان ءاليحان بوكەيحانوۆ, احمەت بايتۇرسىنوۆ, حالەل دوسمۇحامەدوۆ, جانشا دوسمۇحامەدوۆ, مۇستافا شوقاي, بيجان جانقاداموۆ قاتىسقان ۋفا مەملەكەتتىك ءماجىلىسى قۇرعان جاڭا ۇكىمەت – ديرەكتوريا دا الاش اۆتونومياسى ماسەلەسىن يت-جىرتىسقا سالىپ, اقىر سوڭىندا كۇتپەگەن جەردەن الاشوردانى تاراتۋ جونىندە شەشىم قابىلدادى. ءسويتىپ ۋاقىتشا ۇكىمەتتەن دە, ودان سوڭعى ءسىبىر ۇكىمەتىنەن, ەندى ديرەكتوريادان دا قايىر بولماعان سوڭ الاش زيالىلارى بۇعان دەيىن, 1917, 1918 جىلدار بويى وزدەرى سان دۇركىن عايباتتاعان قازان رەۆوليۋتسياسىنىڭ باسشىلارىنا, بولشەۆيكتەرگە جۇگىنۋگە ءماجبۇر بولدى.
تاريحتان بەلگىلى اقيقات – رسدرپ (ب)-نىڭ بۇكىلرەسەيلىك (اپرەل) كونفەرەنتسياسىندا (1917 جىلعى 24-20 اپرەل, 7-12 ماي) ۆ.ي.لەنين پارتيانىڭ باعدارلامالىق تالابىن – رەسەي قۇرامىنا كىرەتىن بارلىق ۇلتتار ءۇشىن ەرىكتى تۇردە ءبولىنىپ شىعۋعا جانە جەكە مەملەكەت قۇرۋعا قۇقى بار ەكەنى مويىندالۋعا ءتيىس (پراۆو نا سامووپرەدەلەنيە, ۆپلوت دو وتدەلەنيا ي وبرازوۆانيا ساموستوياتەلنوگو گوسۋدارستۆا دليا ناتسي, ۆحودياششيح ۆ سوستاۆ روسسي) دەپ جاريالاعانى ءمالىم.
وسىدان دامەلى الاش قايراتكەرلەرى ماسكەۋگە اعىلا باستادى. 1918 جىلى 2 ساۋىردەن ءبىراز ۋاقىت بۇرىن ۆ.ي.لەنين ۇلت ىستەرى جونىندەگى حالىق كوميسسارى ي.ۆ.ستالينمەن بىرگە الاشوردا ۇكىمەتىنىڭ وكىلدەرى حالەل دوسمۇحامەدوۆ پەن جانشا دوسمۇحامەدوۆتى قابىلدادى. 1918 جىلعى 2 ءساۋىر كۇنى لەنين ۆ.ي.ستالينمەن بىرگە تىكەلەي بايلانىس ارقىلى «الاشوردا ۇكىمەتىنىڭ باسشىلارى ءاليحان بوكەيحانوۆ, حالەل عابباسوۆ جانە ءالىمحان ەرمەكوۆپەن كەلىسسوز جۇرگىزدى.
1919 جىلدىڭ ناۋرىز ايىندا اقپان توڭكەرىسىنەن كوڭىلى قالعان احمەت بايتۇرسىنوۆ كەڭەس وكىمەتى جاعىنا شىعادى. بولشەۆيكتەر احمەت بايتۇرسىنوۆتىڭ زور بىلىكتى عالىم جانە قازاق قاۋىمىنا بەك بەدەلدى قايراتكەر ەكەنىن بىلەتىن. سول سەبەپتى احاڭ قازاق ولكەسىن باسقاراتىن مەملەكەت ورگانىنىڭ قۇرامىنا ەنگىزىلدى. 1919 جىلعى 24 شىلدەدە ۆ.ي.لەنين حالىق كوميسسارلارى كەڭەسىنىڭ قىرعىز ولكەسىن باسقارۋ جونىندەگى اسكەري-رەۆوليۋتسيالىق كوميتەتتىڭ توراعاسى ەتىپ س.پەستكوۆسكيدى, مۇشەلەرى ەتىپ سەيتقالي مەڭدەشوۆ, باقىتجان قاراتاەۆ, احمەت بايتۇرسىنوۆ, مۇحامەديار تۇنعاشين, ۆ.لۋكاشەۆ جانە ءا.جانگەلديندى تاعايىنداۋ تۋرالى مانداتقا قول قويدى.
1919 جىلعى, مولشەرى 9 جەلتوقساننان سوڭ ۆ.ي. لەنين كرەملدە قىرعىز ولكەسىن باسقارۋ جونىندەگى اسكەري-رەۆوليۋتسيالىق كوميتەتتىڭ توراعاسى س.پەستكوۆسكي مەن ارك مۇشەسى احمەت بايتۇرسىنوۆتى ولاردىڭ وتىنىشتەرى بويىنشا قابىلدايدى. پەستكوۆسكيدىڭ ولكە شارۋاشىلىعى جانە ساياسي جاعدايى تۋرالى بايانداماسىن تىڭداپ بولعان سوڭ, لەنين بىرنەشە جاقسى بايانداما جاساپ, ولاردى قازاق تىلىنە اۋدارىپ, گرامموفون پلاستينكاسىنا جازىپ, پلاستينكالارمەن بىرگە دالا كوشتەرىنە جەتكىزۋگە, كوشپەندىلەردىڭ مالىن كەدەي-كەپشىكتەردىڭ پايداسىنا قايتا بولۋگە اسىقپاۋعا كەڭەس بەرەدى. ۇزىن ءسوزدىڭ قىسقاسى, الاش قايراتكەرلەرىنىڭ سان جىلدار بويى كوكسەگەن ارمانىنا قازان رەۆوليۋتسياسىنىڭ باسشىلارى قول جەتكىزدى. 1920 جىلعى 26 تامىزدا م.ي.كالينين مەن ۆ.ي.لەنين ركفسر-ءدىڭ قۇرامىندا قىرعىز (قازاق) اۆتونوميالى كەڭەستىك سوتسياليستىك رەسپۋبليكاسىن قۇرۋ تۋرالى دەكرەتكە قول قويدى.
بۇل ماقالانىڭ سوڭعى نۇكتەسى رەتىندە ايتىلار نارسە, احمەت بايتۇرسىنوۆ كوممۋنيستىك پارتياعا ءوز ەركىمەن كىرگەنمەن, قازاق اسسر-ىنىڭ وقۋ-اعارتۋ كوميسسارى دا بولىپ قىزمەت ىستەگەنىمەن, ءوزى ايتقانداي, «قىزىل» بولا المادى, بولشەۆيكتەر پارتياسى قاتارىنان ءوز ەركىمەن شىقتى. ءبىر كەزدە جازۋشى تاحاۋي احتانوۆ باۋىرجان مومىش ۇلى تۋرالى: «باۋىرجان مىنا نوقتالى دۇنيەدە نوقتاعا باسى سىيماي كەتكەن ادام» دەپ ەدى. سول سياقتى احمەت بايتۇرسىنوۆ اسىرەسە ستاليندىك نوقتاعا كونبەدى.
الاشوردا مەن الاش پارتياسىنىڭ باسشىلارى مەن مۇشەلەرىنە كەڭەس وكىمەتىنىڭ 1919 جىلعى 4 ساۋىردە جاريالاعان امنيستياسى ۆ.ي.لەنين قايتىس بولعانشا, ودان كەيىن دە ەكى-ءۇش جىل كۇشىن ساقتادى. ۆ.ي.لەنين دۇنيەدەن وزارىنىڭ الدىندا پارتيانىڭ ورتالىق كوميتەتىنە گەنسەك ءستاليندى ورنىنان تايدىرۋ تۋرالى ارنايى حات جازسا, 1929 جىلدىڭ ورتاسىندا وگپۋ الاشوردا قايراتكەرلەرىن قاماۋعا السا, كەيىن الاشورداشىلاردى عانا ەمەس, قولىنا مىلتىق ۇستاپ كەڭەس وكىمەتىنىڭ قازاقستاندا سالتانات قۇرۋىنا بەلسەندى اتسالىسقان ساكەن سەيفۋلليندى دە اتسا, مىڭداعان ادال جاندار ستاليندىك قاندى قاساپقا ۇشىراسا, يتجەككەنگە ايدالسا, بۇل ەندى ءوز الدىنا جەكە اڭگىمە.
شەريازدان ەلەۋكەنوۆ,
مەملەكەتتىك سىيلىقتىڭ لاۋرەاتى