كەز كەلگەن يننوۆاتسيالىق ءونىمنىڭ ومىرشەڭدىگى ونىڭ وندىرىسكە وتكەنىنەن كورىنەدى. جاساندى ينتەللەكتىگە ايرىقشا ءمان بەرگەن وسى كۇنى وتاندىق جوعارى وقۋ ورىندارىندا ىزدەنۋشىلەر كوپتەپ جاڭاشىل جوبالاردى جاساپ ءجۇر. كەيبىرى قولدانىسقا ەنگىزىلىپ تە ۇلگەرگەن. سونىڭ بىرقاتارىنا توقتالىپ كوردىك.
كاسىپتىك باعدار بەرەدى
نارىقتىڭ سۇرانىسى ءسات سايىن قۇبىلىپ تۇرعان كەزەڭدە كاسىپ تاڭداۋ, ءوز ماماندىعىڭدى تابۋ وڭاي ەمەس. وسى رەتتە جاساندى ينتەللەكت كومەككە كەلە الادى. بۇعان احمەت بايتۇرسىن ۇلى اتىنداعى قوستاناي وڭىرلىك ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ ستۋدەنتى نيكيتا وچەشليۋك جاساعان جي اگەنت تۇرتكى بولدى. «AI-Sana» باعدارلاماسى اياسىندا قولعا الىنعان جوبا مەكتەپ وقۋشىلارىنا بولاشاق ماماندىقتى تاڭداۋعا كومەكتەسەدى. ازىرلەمە بىرنەشە دالەلدەنگەن ادىستەمەنى ءبىرتۇتاس جۇيەگە بىرىكتىرەدى. جوبانىڭ نەگىزگى ارتىقشىلىعىنىڭ ءبىرى – ناتيجەنى جەدەل ۇسىنۋ. 500-دەن اسا نۇسقانى قامتيتىن كىرىكتىرىلگەن دەرەكتەر بازاسى ارقىلى جاساندى ينتەللەكت قىسقا ۋاقىتتا قورىتىندى بەرەدى.
اتالعان ۋنيۆەرسيتەتتەگى «تسيفرلىق تەحنولوگيالار جانە جاساندى ينتەللەكت» ءبولىمىنىڭ باسشىسى, جوبانىڭ عىلىمي جەتەكشىسى قالىبەك ماۋلەنوۆ جوبانىڭ يدەياسى مەكتەپ وقۋشىلارىنىڭ ناقتى قاجەتتىلىگىنەن تۋىنداعانىن ايتادى. «تاجىريبە كورسەتكەندەي, ءبىر سىنىپتاعى 25 وقۋشىنىڭ تەك 5-6-ۋى عانا بولاشاق ماماندىعىن ناقتى ايقىنداعان. قالعاندارى ىزدەنىس ۇستىندە. وسىعان بايلانىستى جاساندى ينتەللەكتىنىڭ مۇمكىندىگىن پايدالانىپ, وقۋشىلارعا ماماندىق تاڭداۋ ۇدەرىسىنە سانالى تۇردە قاراۋعا كومەكتەسۋدى كوزدەدىك», دەدى ول.
جۇمىس تەك جوبا كۇيىندە قالىپ قويماي, قولدانىسقا ەنگىزۋ ماقساتىندا سىناقتان دا وتكىزگەن. ماسەلەن, قوستاناي قالاسىنداعى س.ماۋلەنوۆ اتىنداعى گيمنازياسىنىڭ جوعارى سىنىپ وقۋشىلارى جاساندى ينتەللەكت كومەگىمەن كاسىپتىك باعدارلاۋ تەستىلەۋىنەن العاشقىلاردىڭ ءبىرى بولىپ وتكەن. قاناتقاقتى جوباعا قاتىسقان مەكتەپ وقۋشىلارى جاڭا قۇرالدىڭ پراكتيكالىق تيىمدىلىگىن جوعارى باعالاعان.
جوبانىڭ اۆتورى ن.وچەشليۋكتىڭ ايتۋىنشا, جۇيە بۇرىن جەكە قولدانىلىپ كەلگەن بەس پسيحولوگيالىق جانە كاسىپتىك باعدارلاۋ ادىستەمەسىنە نەگىزدەلگەن. بارلىق ادىستەمە تسيفرلىق فورماتقا بەيىمدەلىپ, ءبىرتۇتاس زياتكەرلىك تالداۋ مودەلىنە بىرىكتىرىلگەن.
«قوسىمشا ادىستەمەلەر پايدالانۋشىنىڭ وزىق جاقتارى مەن قابىلەتىن جانە الەۋەتتى دامۋ باعىتىن انىقتاۋعا مۇمكىندىك بەرەدى. ناتيجەسىندە, وقۋشى تەك ۇسىنىلاتىن ماماندىقتار ءتىزىمىن عانا ەمەس, جەكە ەرەكشەلىكتەرىن قامتيتىن كەڭەيتىلگەن كاسىپتىك باعدارلاۋ پورترەتىن الادى. بۇل رەتتە جاساندى ينتەللەكت پسيحولوگ نەمەسە مۇعالىمنىڭ ورنىن باسپايدى. كەرىسىنشە, ولاردىڭ جۇمىسىن تولىقتىرىپ, ۋاقىتتى ۇنەمدەۋگە, وبەكتيۆتى تالدانعان اقپارات ۇسىنۋعا جول اشادى. جي كلاسسيكالىق تەستتەردى دە الماستىرمايدى, قايتا ولاردىڭ ناتيجەلەرىن ءبىر ساتتە ءبىرتۇتاس جۇيەگە بىرىكتىرەدى. الگوريتم قولمەن تالداۋدا بايقالا بەرمەيتىن جاسىرىن بايلانىستاردى انىقتايدى. مۇنداي تەرەڭ تالداۋمەن ءار ادام تاۋلىكتىڭ كەز كەلگەن ۋاقىتىندا تانىسا الادى», دەيدى ستۋدەنت.
ن.وچەشليۋك تۇسىندىرگەندەي, جي تورەشى ەمەس, ءدال ناۆيگاتور رەتىندە جۇمىس ىستەيدى, سوندىقتان سوڭعى تاڭداۋ ءاردايىم ادامنىڭ وزىنە تيەسىلى. قاتەلەسۋ قاۋپى بارىنشا ازايتىلعان. ويتكەنى الگوريتم تەك دالەلدەنگەن عىلىمي ادىستەمەلەرگە سۇيەنەدى. بوت شەشىمدى تاڭبايدى, تەك ەڭ قولايلى نۇسقالار اياسىن تارىلتۋعا كومەكتەسەدى. ەڭ جاقسىسى, جي-اگەنت Telegram پلاتفورماسىندا قازاق جانە ورىس تىلدەرىندە تەگىن قولدانۋعا بولادى: @UniCareerKzBot, @UniCareerBot.
تالاپتىعا «Talapker»
كاسىپتىك باعدارلاۋ كەزەڭىنەن ءساتتى ءوتىپ, مەكتەپتى بىتىرگەلى جۇرگەن وقۋشى ەندى جوعارى ءبىلىم الۋدى كوزدەيتىنى انىق. ىزدەنىمپاز ىزدەنۋشىلەر بۇل كەزەڭدى دە جەدەلدەتۋ مەن جەڭىلدەتۋدىڭ جولىن تاۋىپتى. قازىرگى تاڭدا جوعارى وقۋ ورىندارىنا ءتۇسۋشى تالاپكەرلەر مەن ولاردىڭ اتا-انالارى وقۋ باعدارلامالارى, قۇجات تاپسىرۋ ءتارتىبى, وقۋ اقىسى تۋرالى ناقتى اقپاراتقا مۇقتاج. اسىرەسە جاز مەزگىلىندە تالاپكەرلەردىڭ كوپ بولۋىنا بايلانىستى, بۇل جاعداي قابىلداۋ كوميسسياسى قىزمەتكەرلەرىنە ايتارلىقتاي جۇكتەمە تۇسىرەدى. وسى ماسەلەنى شەشۋ ماقساتىندا ا.جۇبانوۆ اتىنداعى اقتوبە وڭىرلىك ۋنيۆەرسيتەتى, «ەسەپتەۋ تەحنيكاسى جانە باعدارلامالىق قامتاماسىز ەتۋ» ماماندىعىنىڭ 4-كۋرس ستۋدەنتتەرى دارينا ەسەتوۆا, ءدىلناز وتەگەنوۆا, نۇرداۋلەت تۇگەلوۆ جاساندى ينتەللەكت تەحنولوگياسىنا نەگىزدەلگەن «Talapker» جۇيەسىن ۇسىندى. جوبانىڭ نەگىزگى قولدانۋ اۋديتورياسى – تالاپكەرلەر, ولاردىڭ اتا-انالارى, باسقا ۋنيۆەرسيتەتكە اۋىسقىسى كەلەتىن ستۋدەنتتەر, قابىلداۋ كوميسسياسىنىڭ قىزمەتكەرلەرى. جۇيە پايدالانۋشىلارعا اۆتوماتتاندىرىلعان تۇردە كەڭەس بەرىپ, اقپارات الماسۋ ۇدەرىسىن جەڭىلدەتەدى.
جوبا اۆتورلارىنىڭ ءبىرى دارينا بىزگە بايانداعانداي, «Talapker» web-قوسىمشاسى بىرقاتار ماڭىزدى فۋنكتسيالاردى قامتيدى. ء«بىز ازىرلەگەن AI كەڭەسشى جۇيەسى ءجيى قويىلاتىن سۇراقتارعا جاۋاپ بەرەدى (قاجەتتى قۇجاتتار, قابىلداۋ مەرزىمدەرى, وقۋ اقىسى, جاتاقحانا, اسكەري كافەدرا بويىنشا), قۇجات تاپسىرۋ ءۇشىن ۇيدەن ونلاين برونداۋعا, وتىنىمدەردىڭ مارتەبەسىن باقىلاۋعا جاعداي جاسايدى, ماماندىق تاڭداۋ بويىنشا ۇسىنىس بەرەدى. سونىمەن قاتار بالل كالكۋلياتورى ارقىلى تالاپكەرلەر ءوز مۇمكىندىگىن الدىن الا باعالاي الادى. جۇيەدە حابارلاندىرۋ, ەسكە سالۋ فۋنكتسيالارى ەنگىزىلگەن, بۇل ماڭىزدى مەرزىمدەردى وتكىزىپ الماۋعا كومەكتەسەدى. تەحنيكالىق تۇرعىدان العاندا, جۇيەدە تابيعي ءتىلدى وڭدەۋ (NLP) تەحنولوگيالارى قولدانىلىپ, چات-بوت, تەلەگرام بوت مودۋلدەرى ارقىلى پايدالانۋشىمەن ينتەراكتيۆتى بايلانىس ورناتىلادى. دىبىستىق ەنگىزۋ, كوپتىلدى قولداۋ (قازاق, ورىس, اعىلشىن تىلدەرى) جۇيەنىڭ قولجەتىمدىلىگىن ارتتىرادى», دەيدى ستۋدەنت د.وتەگەنوۆا.
جوبانى ەنگىزۋ ناتيجەسىندە قابىلداۋ كوميسسياسىنىڭ جۇكتەمەسى تومەندەيدى, ال وتىنىمدەردى وڭدەۋ ۋاقىتى ەكى ەسەگە دەيىن قىسقارادى. تالاپشىل ستۋدەنتتەردىڭ عىلىمي جەتەكشىسى, فيزيكا-ماتەماتيكا عىلىمدارىنىڭ كانديداتى, ا.جۇبانوۆ اتىنداعى اقتوبە وڭىرلىك ۋنيۆەرسيتەتىندەگى «ينفورماتيكا جانە اقپاراتتىق تەحنولوگيالار» كافەدراسىنىڭ اعا وقىتۋشىسى ەرعالي قۇرمانعاليەۆ جوبانىڭ تاعى ءبىر ءتيىمدى تۇسىنا توقتالدى. ونىڭ ايتۋىنشا, «Talapker» جۇيەسىندە اقپاراتتى وڭدەگەندە ادام فاكتورىنان تۋىندايتىن قاتەلىكتەر ازايادى.
«بەنچماركينگ ناتيجەلەرىنە سايكەس وسىنداي جاساندى ينتەللەكت نەگىزىندەگى جۇيەلەر قابىلداۋ ۇدەرىسىن 30–60%-عا دەيىن جەدەلدەتىپ, پايدالانۋشىلاردىڭ قاناعاتتانۋ دەڭگەيىن 85–90%-عا دەيىن ارتتىرادى. «Talapker» – ءبىلىم سالاسىنداعى تسيفرلىق ترانسفورماتسيانى جۇزەگە اسىراتىن ءتيىمدى شەشىمدەردىڭ ءبىرى. جوبا قۇجات قابىلداۋ ۇدەرىسىن جەڭىلدەتۋ ارقىلى قابىلداۋ كوميسسياسىنىڭ قىزمەت ساپاسىن ارتتىرادى, پايدالانۋشىلارعا ىڭعايلى تسيفرلىق ورتا قالىپتاستىرادى. بولاشاقتا جۇيەنى كەڭەيتۋ, ءموبيلدى نۇسقاسىن ازىرلەۋ, جوو-عا قۇجاتتى قالاعان جەردەن ونلاين تاپسىرۋعا جەتكىزۋ جوسپارلانىپ جاتىر», دەيدى ە.قۇرمانعاليەۆ.
زيان زاتتى انىقتايتىن جۇيە
وتكەندە «قازاقستان – اكادەميالىق ءبىلىم ايماعى» حالىقارالىق ستراتەگيالىق سەرىكتەستەر فورۋمىنىڭ اياسىندا ستۋدەنتتەر ازىرلەگەن جي جوبالار ىرىكتەلىپ, ۇزدىكتەر انىقتالدى. سونداعى ۇزدىك جوبالاردىڭ ءبىرى – ل.ن.گۋميلەۆ اتىنداعى ەۇۋ ستۋدەنتتەرى ارمان ليايليەۆ پەن جانيا جۇمال ازىرلەگەن جۇمىس بولدى. ولار كومپيۋتەرلىك كورۋ تەحنولوگياسى ارقىلى قوقىس اعىنىنداعى پلاستيك زاتتاردى انىقتايتىن جۇيە جاساپ شىعاردى. مودەل كامەرادان الىنعان بەينەلەردى تالداپ, ناقتى ۋاقىت رەجىمىندە پلاستيكتىڭ بار-جوعىن انىقتايدى ءارى «RIC»جۇيەسى بويىنشا سۇرىپتاۋعا مۇمكىندىك بەرەدى.
جوبا جەتەكشىسى, ل.ن.گۋميلەۆ اتىنداعى ەۇۋ-عى جاساندى ينتەللەكت تەحنولوگيالارى كافەدراسىنىڭ وقىتۋشىسى رامازان مارات ۇلىنىڭ ايتۋىنشا, قالدىقتاردى وڭدەۋ تاقىرىبى قازىرگى زاماندا ەكولوگيالىق ماسەلەلەر تۇرعىسىنان وزەكتى. جوبا ەۇۋ-دەگى لۋبان زەرتحاناسىندا جۇرگىزىلدى, وندا ستۋدەنتتەر باستاپقىدا باعدارلامالاناتىن لوگيكالىق كونتروللەرلەردى (PLC) پايدالانىپ اۆتوماتتاندىرۋ ماسەلەلەرىن قاراستىردى, كەيىنىرەك جاساندى ينتەللەكت پەن كومپيۋتەرلىك كورۋ تەحنولوگيالارىن بىرىكتىرۋ ارقىلى شەشىمدى كەڭەيتتى. جوبانىڭ تۇجىرىمداماسى قالدىقتاردى قايتا وڭدەۋدىڭ بار ماسەلەلەرىن تالداۋ, سۇرىپتاۋ تيىمدىلىگىن ارتتىرۋ قاجەتتىلىگىنەن تۋىندادى.
«جوبانى ازىرلەۋ بىرنەشە ايعا سوزىلدى, ونىڭ ىشىندە زەرتتەۋلەر, ازىرلەمەلەر مەن پروتوتيپتەر سىناقتان وتكىزىلدى. ناتيجەسىندە, قالدىقتار اعىنىنداعى پلاستيكالىق زاتتاردى ناقتى ۋاقىت رەجىمىندە انىقتاي الاتىن, سۇرىپتاۋدىڭ دالدىگى مەن جىلدامدىعىن ارتتىراتىن جۇيە پايدا بولدى. جوبا قالدىقتاردى قايتا وڭدەۋ ينفراقۇرىلىمى مەن اقىلدى قالا جۇيەلەرىندە ەنگىزۋدىڭ الەۋەتتى شەشىمى رەتىندە قاراستىرىلادى. توپ ناقتى سەكتوردىڭ تالاپتارىن ەسكەرە وتىرىپ, جوبانى ودان ءارى دامىتۋدى جوسپارلاپ وتىر. اكادەميالىق كونفەرەنتسيالاردىڭ جەڭىمپازى, ويىن ازىرلەۋ كلۋبىنىڭ جەتەكشىسى جانيا جۇمال جوبانىڭ عىلىمي, ۇيىمداستىرۋشىلىق اسپەكتىلەرىنە ايتارلىقتاي ۇلەس قوستى. ارمان ليايليەۆ تە حاكاتوندارعا بەلسەندى قاتىسا وتىرىپ, تەرەڭ پراكتيكالىق داعدىلارىن دامىتتى. بۇل ءوز كەزەگىندە ولارعا وسى شەشىمدى جۇزەگە اسىرۋ ءۇشىن كۇشتى كوماندا رەتىندە ارەكەت ەتۋگە ۇيرەتتى», دەدى ر.مارات ۇلى.
جوبا اۆتورلارىنىڭ ءبىرى ءجانيا جۇمالدىڭ ايتۋىنشا, اتالعان يدەيا كۇندەلىكتى قاراپايىم دۇنيەگە زەر سالعاننان تۋعان. بىردە ولار پلاستيكالىق بوتەلكەدەن سۋ ءىشىپ وتىرىپ, بوتەلكەنىڭ ساپاسى ءارتۇرلى ەكەنىن بايقاعان. سودان بۇعان تەرەڭىرەك قىزىعىپ, مۇنىڭ سەبەبىن تۇسىنۋگە تىرىسادى. زەرتتەۋ بارىسىندا ولار پلاستيكتىڭ ءارتۇرلى ءتۇرى مەن سيپاتتاماسى بار ەكەنىن انىقتاعان. ءسويتىپ, ولار ۇزاق ۋاقىت بويى پلاستيكتى ناقتى ماتەريالداردان قالاي ءارى وڭاي اجىراتۋعا بولاتىنىن تۇسىنۋگە تىرىسقان. بۇل جوبانىڭ قيىن كەزەڭىنىڭ ءبىرى بولعان.
ء«بىز اقىرىندا ەكولوگتەرمەن كەڭەسىپ, پلاستيكتەردى اجىراتۋ ءۇشىن جارىقتىڭ شاعىلىسۋىن, ءتۇس قانىقتىلىعىن پايدالانۋ ءتاسىلىن تاپتىق. وسىدان كەيىن تۇرمىستىق قالدىقتاردان پلاستيكتى اۆتوماتتى تۇردە انىقتاۋ ءۇشىن روبوت قولدى پايدالانۋ يدەياسىن ويلاپ شىعاردىق. ءسويتىپ, مۇنى تولىققاندى جۇيەگە اينالدىرۋعا بولاتىنىن تۇسىندىك. بولاشاقتا ءبىز جوبانىڭ فۋنكتسيونالدىعىن كەڭەيتىپ, RIC (Resin Identification Code) ساناتتارى بويىنشا پلاستيك سۇرىپتاۋدى ەنگىزگىمىز كەلەدى. بۇل قايتا وڭدەۋگە ارنالعان ماتەريالداردى دالىرەك بولۋگە, جۇيەنىڭ تيىمدىلىگىن ارتتىرۋعا مۇمكىندىك بەرەدى. قازىردىڭ وزىندە جوبانىڭ الەۋەتىن كورىپ وتىرمىز. سوندىقتان بولاشاقتا ونى جەتىلدىرۋدى, قولدانىسقا ەنگىزۋدى جوسپارلاپ وتىرمىز», دەيدى ج.جۇمال.