پاۆلودارعا وڭتۇستىكتەن ءبىر ايدا بەس وتباسى قونىس اۋداردى

ياعني ەرتىس اۋدانىنا 3 وتباسى (16 ادام), اقتوعاي اۋدانىنا 1 وتباسى (3 ادام), ۋسپەن اۋدانىنا 1 وتباسى (3 ادام) ورنالاسقان. ءبىز جۇمىس ساپارىمەن ەرتىس اۋدانىنا بارعانىمىزدا وندا 8 وتباسى (34 ادام) كوشىپ كەلگەنىن بىلدىك. وسىنداعى گولۋبوۆكا اۋىلىنا وڭتۇستىك قازاقستان وبلىسىنىڭ تۇلكىباس اۋدانىنداعى ىنتىماق اۋىلىنان قونىس اۋدارعان ازات دەمەسىنوۆتىڭ ءوز ماماندىعى ين­جەنەر بولسا, ايەلى مۇعالىم ەكەن, وتباسىندا 3 بالاسى بار. بىردەن ءۇيلى بولعان ازات «اباي» جشس-ىنە ينجەنەر-باقى­لاۋشى, ال ليۋدميلا مەكتەپكە جۇمىسقا ورنالاسىپ, 35 ايلىق ەسەپتىك كورسەتكىش كولەمىندەگى جاردەماقىعا يە بولدى. ولاردىڭ 1 جىلعا دەيىن كوممۋنالدىق تولەمدەر مەن جالعا الۋ شىعىندارى وتەلىپ, باسقا دا كومەكتەر بەرىلمەك. وسى اۋداننىڭ بۇلانباي اۋىلى­نا جەرگىلىكتى كاسىپكەر امان­تاي ءمۋسيننىڭ ۇيىتقى بولۋىمەن وڭتۇستىك قازاقستان مەن قىزىلوردا وبلىسىنان جانە وزبەكستاننان 5 وتباسى كوشىپ كەلدى. ولار 3 مىڭداي جىلقىسى بار «التاي», «قارپىق», «ساي­دالى», «سارتوقا» شارۋا قوجا­لىق­تارىندا ەڭبەك ەتۋدە. كوشىپ كەلگەندەرگە ءۇي بەرىلگەن. الدا­رىن­دا مالى دا بار.

امانتاي اعا­مىز جىل سوڭىنا دەيىن تاعى 3 وتباسىن قابىلداپ الۋعا ءازىر. قازىر اۋدان ورتالىعى ەرتىس پەن اعاشورىن اۋىلىندا 24 پاتەرلى, سەۆەرنىي مەن گولۋبوۆكا اۋىلدارىندا 2 پاتەرلى 4 ءۇي سالىنۋدا. گولۋبوۆكا مەن بۇلانبايدان باسقا ەرتىس, امانگەلدى اۋىل­دارى­نا دا وڭتۇستىكتەگى ماقتا­ارال, تۇلكىباس, سارىاعاش اۋدان­­دارىنان كەلگەن ءبىردى-ەكىلى وتباسىلار ورنالاسىپتى. اۋدان اكىمدىگى كەلەسى جىلى 200 وت­باسىن ورنالاستىرۋعا ازىر­لەنۋدە.

سونىمەن بىرگە پاۆلو­دار اۋدانىنا دا ناتي­جەلى جۇمىس­پەن قامتۋدى جانە جاپپاي كاسىپكەرلىكتى دامى­تۋدىڭ 2017-2021 جىلدارعا ار­نالعان باعدارلاماسى شەڭبەرىندە الماتى, جامبىل, ماڭعىستاۋ جانە وڭتۇستىك قازاقستان وبلىستارىنان 1200-گە جۋىق ادام كەلىپ قونىستانادى دەپ جوس­پارلانۋدا. اۋدا­ن باسشىسى الەكساندار بابەنكو باستاعان اكىمدىك قىزمەتكەرلەرى وڭتۇستىك وڭىرلەرگە بارىپ قايتتى. ناتي­جەسىندە چەرنورەتسك اۋىلىنا سارىاعاشتان 5 وتباسى كەلدى. ولار قازىر جۇمىسقا ورنالاسىپ, ۋاقىتشا بەرىل­گەن ۇيلەرگە ورنالاسقان. وڭتۇستىكتەگى سياقتى پاۆلودار اۋدانى دا كوكونىس وسىرەدى. ءبىر چەرنوياركا اۋىلىندا 150 شارۋا قوجالىعى بار. ءبىز چەرنورەتسك اۋىلىنا كەلگەن ەربول مولداباەۆ, ۇلان مولديەۆ ەسىمدى ازاماتتارمەن كەزدەستىك. ەكەۋى دە جەرگىلىكتى «ماقاش» شارۋا قوجالىعىنا جۇمىسقا ورنالاسىپتى. اۋدان اكىمدىگى ولارعا ءۇي سالۋ ءۇشىن جەر بەرىلەتىنىن جەتكىزىپ, ءبىر جىلعا ارنالعان جالدىق پاتەر قۇنىن تولەۋگە ۋادە بەرىپتى.

باستىسى, شەتتەن كەلگەن اعا­يىن­دار مەن وڭتۇستىك وب­لىس­­­تار­دان قونىس اۋدارۋشى­لار­­دىڭ وتباسىلارىن ورنالاس­تىرۋ­دا قازاق تىلىندەگى مەكتەپ­تەر مەن سىنىپتاردىڭ بولۋى, بالاباقشالارمەن قامتىل­ۋى, جاڭا ورتاعا تەزىرەك بەيىم­دەلىپ كەتۋلەرىنە جان-جاقتى كومەك قاجەت. جەرگىلىكتى اكىم­دىك­­­تەردىڭ اقپارلارىنا قارا­ساق, ءون­دىرىستى وڭىرگە جۇمىس­شى­­لار, باق­تاشىلار, تراكتورشى­لار جەتىسپەيدى. سوندىق­تان وڭتۇس­تىك وڭىرلەر­دەن كوشىرى­لەتىن تۇر­عىندار الدىمەن وسى ورىن­داردى تولتىرۋى ءتيىس. ەكىباستۇز, اقسۋ سياقتى ءوندىرىستى قالالاردىڭ دىتتەگەنى دە وسى. ال جەلەزين, بايانا­ۋىل اۋداندارىنىڭ كاسىپ­كەرلەرى اۋىلشارۋاشىلىق ما­مان­دارى ءۇشىن جۇمىسپەن بىر­گە تۇرعىن ءۇي بەرۋگە دا­يىن. باسقارمانىڭ كوشى-قون ءبولى­­مى «وڭتۇستىكتەن سولتۇستىك وڭىر­­لەرگە كوشىپ كەلىپ, ەڭبەك ەت­­كىسى كەلەتىندەردىڭ قاتارى كوپ. ماسەلەن, شىمكەنتتەن 200 جانە قىزىلوردادان 300-دەي وتباسى پاۆلودار وڭىرىنە قو­نىس اۋدارۋعا نيەت بىلدىرۋدە. بى­راق باسپانا ماسەلەسى قيىنداۋ. كەل­گەن­دەرىندە ءۇي جوق, ولار جۇ­مىس بەرۋشىلەر تاراپىنان بەرىلەتىن قىزمەتتىك پاتەرلەردە جانە پاتەر جالداپ تۇرىپ جاتىر» دەيدى.

قازىر وبلىس اۋماعىنداعى اۋىل حالقىنىڭ سانى – 223 742 ادام (29,5 پايىز). سوندىقتان پاۆلودار وبلىسىنا كوشىرۋدىڭ نەگىزگى ماڭىزى دەموگرافيالىق دەمەۋ بولۋى ءتيىس ەكەنىن ەسكەرگەن ابزال. بۇل ءۇشىن كوشىپ كەلگەن تۇرعىنعا اۋەلى باسپانا كەرەك. قونىس اۋدارعان وتباسىلارعا تەگىن ءۇي بەرىلمەيدى. بالالى-شاعالى وتباسى بار ادامنىڭ ءبىر جەردەن ەكىنشى جەرگە كوشىپ كەلىپ, ءۇي جالداۋعا كۇيى كەلمەسى انىق. ءبىر جىلدان كەيىن كۇيى كەتەدى, ەرىكسىز قايتا جولعا جينالادى. ەلىمىزدەگى «جۇمىسپەن قامتۋدىڭ جول كارتاسى-2020» باعدارلاماسى 2013 جىلى قابىل­داندى. باعدارلامادا جۇمىس كۇشىنە تاپشى وڭىرلەردەن جۇمىس كۇشى ارتىق وبلىستارعا شا­قىرۋ ايتىلعانىمەن, بۇل ماسەلەدە الدىمەن وڭىرلىك جوس­پاردىڭ كەرەگى انىق. مىسالى, وبلىستىق اكىمدىكتىڭ كوشى-قون باعدارلاماسى قانداي, ناقتى جوبا-جوسپار جاسالعان با دەگەن سۇراقتار بارشانى مازالايدى. ال قازىرگى احۋالعا قاراساڭىز, وب­لىس­تىق اكىمدىكتىڭ وتىرىستارىن­دا بۇل جايىندا تالقىلاۋ, تالداۋ جاسالعانى بايقالمايدى. سون­دىق­تان ءبىردى-ەكىلى ادامنىڭ كوشۋى­­مەن قونىستاندىرۋدى جۇزە­گە اسى­رۋ­دامىز دەگەن ءسوز ءالى شيكى­لەۋ. وڭتۇستىكتەن, شەتتەن كەلگەن قازاق­تار بولسىن, جەرگىلىكتى اكىم­دىك­­تەرمەن تىعىز بايلانىس ورناتۋى قاجەت. ولارعا كەرەگى اۋىلىنا ەل قونىپ, جۇرت كوشىپ كەلىپ جات­قان­دا قۇشاق جايا قارسى الىپ, ولاردى جاڭا قونىسقا بەيىمدەۋ عوي.

بۇعان دەيىن ەڭبەك جانە حالىق­تى الەۋمەتتىك قورعاۋ ۆيتسە-ءمينيسترى ب.نۇرىمبەتوۆ «كو­شەم دەگەن ازاماتتى ىنتالاندىرۋ كەرەك. ول سول ايماققا قىزىعۋشىلىقپەن بارۋى قاجەت. ءبىز ولارعا ءۇي الىپ بەرەمىز, جاع­دايىڭدى جاساپ بەرەمىز دەپ ۇمىت­تەندىرمەۋىمىز كەرەك. مەم­­لەكەت ەشكىمگە بارا سالىپ ءۇي اپەر­مەيدى. ال كوشىپ جاتقان­دارعا ءبىز تۇرعىن ۇيلىك نەسيە الۋ­دىڭ جەڭىل­دەتىلگەن تۇرلەرىن قاراس­تىرۋ­عا نەمەسە جالعا العان ءۇي­دىڭ شىعىن­دارىن وتەۋ سياقتى قۇرال­داردى قاراستىرامىز», دەگەن-ءدى.

ۆيتسە-ءمينيستردىڭ ايتۋىنشا, الداعى 5 جىلدىڭ ىشىندە 59 مىڭ وتباسىنى كوشىرۋ, كوشى-قون جۇمىستارىن 2018 جىلدان باس­تاۋ جوسپارلانعان. ولاردى الەۋ­مەتتىك قولداۋ ءۇشىن ءبىر جىل بويى باسپانا جالداۋ مەن كوم­مۋنال­دىق قىزمەتتەردى تولەۋ­گە ار­تاراپ­تاندىرىلعان كو­مەك قار­جىسى بولىنبەك. كوشۋ شىعىن­دارى دا مەملەكەت ەسەبى­نەن قاراس­تىرىلادى. ءوڭىر باسشىلىعى وسى كوشكە وسى باستان ازىرلىك جاساۋى ءتيىس. كە­زىن­دە بۇرىنعى ءما­جى­لىس دەپۋتاتى سۆەتلانا جال­ما­عامبەتوۆا «اق­مولا, سول­تۇستىك قازاقستان, پاۆلودار, قوس­تاناي وبلىستارىندا حالىق سانى از. ول جاققا وڭتۇستىكتەن تۇرعىنداردى كوشىرۋ كەرەك. اۋىل­دار بوس جاتىر», دەپ دابىل قا­ققان ەدى. ماسەلە ءالى كۇن تار­تى­بىندە تۇر. مىسالى, اۋىل تۇر­عىن­دارى قاجەتتى جەر تەلى­مىنە قول جەتكىزە المايدى. بىرەۋ­لەر يە­لە­نىپ السا دا بۇل جەر­لەر بوس جا­تا­دى. اۋىلدى ساقتاۋ, اۋىل­عا ەل قون­دىرۋ ماسە­لەسى وبلىس­تىق پروكۋ­را­تۋرانى دا ويلانتىپ وتىر.

– سوندىقتان وڭىردەگى اۋدان پروكۋرورلارىنا جەردىڭ اي­قىن, زاڭدى جانە ءادىل ءبولىنۋىن قام­تا­ماسىز ەتۋ مىندەتى جۇكتەلدى. جىل سايىن اگرارلىق سەكتور­­دى دامىتۋعا اۋقىمدى قاراجات بولى­نەدى. بۇل تۋرالى اۋىل تۇر­عىن­دارى بىلە بەرمەيتىندەرى راس. سۋبسيديا مەن نەسيەلەر جىل سايىن بەلگىلى ءبىر ادامدارعا عانا بەرىلمەۋى ءتيىس. اۋىلدىقتاردى جۇمىسپەن قامتۋ تۇرعىنداردىڭ قالاعا قونىس اۋدارۋىن ازايتادى. وبلىس حالقىنىڭ 20 پايىزى عانا ورتالىقتاندىرىلعان سۋ جۇيەسىمەن قامتاماسىز ەتىلگەن. حالىقتىڭ ورنالاسۋ تىعىز­دىعى تومەن. تۇرعىندارى از ءارى شال­عايدا ورنالاسقان ءار اۋىلدى ورتالىقتاندىرىلعان سۋمەن جابدىقتاۋ ەكونوميكالىق تۇر­عىدان ءتيىمسىز. اۋدان پروكۋرورلارى جەرگىلىكتى اتقارۋ ورگاندارىمەن بىرلەسىپ ءار اۋىل بويىنشا بۇل ماسەلەنى زەردەلەپ, شەشۋگە مىندەتتى. سۋمەن جابدىقتاۋدىڭ وزگە دە كوزدەرىن قاراستىراتىن جوبالاردى ىسكە اسىرۋدى ۇسىنۋ قاجەت, – دەيدى بۇل رەتتە وبلىس پروكۋرورى سەرىك قارامانوۆ.

ال اۋىلداردا, اۋدان ورتا­لىقتارىندا قازىر بوس ۇيلەر دە جوق. ەگەر مەملەكەت تاراپىنان ءۇي بەرىلسە نەمەسە ءۇي ساتىپ الۋ­عا جەتەتىندەي قاراجات بولى­نە­تىن بول­سا عانا سولتۇستىككە ەل كوشى­رۋ­گە بولادى. مىسالى, كوشىپ كەل­گەن وتباسى ەرتىس اۋدانىنداعى گولۋ­بوۆكا اۋىلىنا بارادى. ويت­كەنى وندا اۋىلدى وركەنيەتتى دارە­جەگە جەتكىزگەن نيكولاي ميللەر ەسىمدى كاسىپكەردىڭ شارۋاشىلىعى بار. ول شاعىن قالاشىق سالىپ, باسپانا بەرىپ وتىر. ياعني كو­شىپ كەلۋشىلەر اۋىلدارعا قىزىعۋ­شى­لىق­پەن بارۋى كەرەك. ءبىز قالاي قىزىقتىرا الامىز؟ كوپ اۋىل­د­ارىمىز شالعايدا. جول­سىز, سۋسىز. سوندىقتان كەلۋ­شى­لەر وبلىس ورتالىعىنىڭ ىرگە­سىن­­دەگى كوك­ونىس وسىرۋگە الەۋەتى جەت­­كى­لىكتى پاۆ­لودار اۋدانى, ەكى­باس­­تۇز, اقسۋ سياقتى ءوندىرىستى قالا­­لارعا, جەلە­ز­ينكا, ۋسپەنكا, قاشىر اۋدان­دارى سىندى حالىق­ارالىق جولداردىڭ بويىندا تۇر­عان, شارۋا­شىلىقتارى دامى­عان جەر­لەرگە ىرگە تەپكىسى كەلەدى. مى­­سالى, وزبەكستان جاعى­نان كەل­­گەن قا­زاق­تاردىڭ دەنى ەكىباس­تۇز­­دىڭ سول­نەچنىي كەنتىنە قاراي جول تارتادى. بۇل جەردە گرەس-2 ستانساسى مەن ونىڭ بوس تۇر­عان, جوندەۋ جۇرگىزىلىپ جاتقان پاتەرلەرى بار.

ايتا كەتەرلىگى, كوشىپ كەلۋ­شىلەرگە «جۇمىسپەن قامتۋ­دىڭ جول كارتاسى-2020» مەملەكەت­تىك باع­دارلاماسى اياسىندا جول شىعى­نىن وتەۋگە سۋبسيديا بەرى­لە­دى. ياعني ءۇيدىڭ وتاعاسى 50 اي­لىق ەسەپتىك كورسەتكىش جانە باس­قا مۇ­شە­لەرى 35 ايلىق ەسەپ­تىك كور­سەت­كىش مولشەرىندە جاردەم­اقى الادى. وبلىستىق ءبىلىم باس­قار­ماسىنىڭ مالىمەتىنشە, بيىل ءوڭىردىڭ تەحنولوگيا, حيميا-مەحانيكا, بيزنەس, اگرارلىق-تەحني­كالىق كوللەدجدەرى «سەرپىن» مەم­لەكەتتىك باعدارلاماسى بو­يىنشا وڭتۇستىك قازاقستان, قىزىل­وردا, ماڭعىستاۋ, الماتى, جام­بىل وب­لىستارىنان 200 جاس­تى قابىل­داماق­شى. قۋانىش­تى­اق حابار. ەلگە ەل قوسىلسا – قۇت. الاي­دا وڭىرلىك جوبا-جوسپار قا­بىل­دانباي, كوش قابىلداۋ ءىسى­نىڭ تۇراقتى جولعا تۇسپەيتىنىن تۇسىنسەك ەكەن.

فاريدا بىقاي,

«ەگەمەن قازاقستان»

پاۆلودار وبلىسى