ۇستىمىزدەگى جىلدىڭ ءساۋىر ايىندا سەناتور مۇرات باحتيار ۇلى پرەمەر-مينيستر باقىتجان ساعىنتاەۆتىڭ اتىنا دەپۋتاتتىق ساۋال جولداپ, قازاقستانداعى اڭ مەن قۇستىڭ ازايىپ بارا جاتقانىنا بايلانىستى دابىل كوتەرگەن ەدى.
ۇستىمىزدەگى جىلدىڭ ءساۋىر ايىندا سەناتور مۇرات باحتيار ۇلى پرەمەر-مينيستر باقىتجان ساعىنتاەۆتىڭ اتىنا دەپۋتاتتىق ساۋال جولداپ, قازاقستانداعى اڭ مەن قۇستىڭ ازايىپ بارا جاتقانىنا بايلانىستى دابىل كوتەرگەن ەدى. سونىڭ ىشىندە دەپۋتات «رەسمي مالىمەتكە سۇيەنسەك, جەرىمىزدە مەكەندەيتىن اڭ مەن قۇستىڭ 300-دەن استام ءتۇرى تولىق جويىلىپ كەتۋ قاۋپىنىڭ الدىندا تۇر. 2015 جىلمەن سالىستىرعاندا, 2016 جىلدىڭ كوكتەمىندە قازاقستانداعى قۇستار سانى 2 ميلليونعا كەمىپ كەتكەن. وسىعان وراي اۋىل شارۋاشىلىعى مينيسترلىگىنىڭ ورمان شارۋاشىلىعى جانە جانۋارلار دۇنيەسى كوميتەتى 2017 جىلعى 16 اقپان مەن 14 ماۋسىم ارالىعىندا كوكتەمگى اڭ-قۇس اۋلاۋ ماۋسىمىنا تىيىم سالدى», دەي كەلىپ, وعان اڭشىلىق جاساۋ ماقساتىمەن قۇرىلعان شارۋاشىلىقتاردىڭ قارسى شىققانىن جەتكىزەدى.
دەپۋتات سوڭعى بىرنەشە جىل كولەمىندە ەلىمىزدە 300-دەي اڭشىلىق شارۋاشىلىعى قۇرىلعانىن ايتىپ, پايدا تاپپاسا وسىنشاما شارۋاشىلىق قۇرىلماس ەدى دەيدى. دەمەك ميلليونداعان كيىكتىڭ جوعالىپ جاتقانى وسىلاردىڭ ارەكەتى ەكەنى ايدان انىق دەگەن وي تۇيەدى. «1991-1999 جىلدار ارالىعىندا ەلدەگى 1 ملن 200 مىڭ كيىكتىڭ 150 مىڭى عانا قالعان. ال 2003 جىلى قازاقستانداعى كيىكتەردىڭ سانى نەبارى 21 مىڭ عانا بولعان. ەركە كيىكتەرگە قاتىستى مۇنداي قىلمىس تەك قاسكوي ادامداردىڭ قولىمەن جاسالعان دەۋگە نەگىز بار», دەيدى ول. ۇكىمەتتىڭ كيىك اۋلاۋعا تىيىم سالعانىنا قاراماستان, زاڭنامالار ورەسكەل بۇزىلىپ, قاردا جۇرەتىن تەحنيكانى, اۆتوقۇرالداردى پايدالانۋ ارقىلى زاڭسىز اڭ اۋلاۋ جۇيەلى جانە ۇدەمەلى سيپات الۋدا. مىسالى, باتىس قازاقستان وبلىسى پروكۋرورىنىڭ مالىمەتى بويىنشا, وسى ايماقتا 2014-2016 جىلدار ىشىندە وسى ساناتتاعى قىلمىستىڭ سانى 5 ەسە وسكەن, الىنعان كيىك ۇشاسى 4 ەسە وسكەن, ءمۇيىزى 8 ەسەگە ارتقان.
كەلتىرىلگەن زيان 423 ملن تەڭگەنى قۇراعان. ال ەلىمىز بويىنشا 2013-2016 جىلدار ارالىعىندا 312 كيىك اتۋ فاكتىسى تىركەلىپ, 1397 كيىك ۇشاسى, 6285 ءمۇيىزى تاركىلەنگەنىن جەتكىزە كەلىپ, ساۋالىنىڭ قورىتىندىسىندا م.باحتيار ۇلى «ىقىلىم زاماننان بەرى قازاقتىڭ ۇلى دالاسىن مەكەندەگەن كيەلى كيىك تۇقىمى سوڭعى جيىرما شاقتى جىل ىشىندە جەر بەتىنەن جويىلىپ كەتۋدىڭ الدىندا تۇر», دەپ پرەمەر-مينيستر باقىتجان ساعىنتاەۆقا «بۇل ماسەلە دەرەۋ جانە تۇبەگەيلى شارالار قابىلداۋدى قاجەت ەتەدى. كيىكتەردى ساقتاۋ جانە ولاردىڭ سانىن كوبەيتۋ ماسەلەسى بويىنشا ەلىمىزدە «كيىكتەردى قورعاۋ» جوسپارى جاسالۋى ءتيىس جانە بۇل ماسەلەنى شەشۋگە مەملەكەت, قوعام اتسالىسۋى كەرەك دەپ سانايمىز», دەگەن ۇسىنىس ايتادى. بۇل ساۋالدى قولداپ م.باقتيار ۇلىنان باسقا بىرقاتار سەناتورلار قول قويعان ەدى.
وسى ساۋالعا ۇكىمەت باسشىسى ب.ساعىنتاەۆتان تومەندەگىدەي جاۋاپ كەلدى. جاۋاپتا: «سىزدەردىڭ كيىكتەردى ساقتاۋعا جانە سانىن كوبەيتۋگە, «كيىكتەردى قورعاۋ» ءىس-شارالار جوسپارىن ازىرلەۋگە جانە وسى ماسەلەنى شەشۋگە مەملەكەت پەن قوعامنىڭ بەلسەندى قاتىسۋىنا قاتىستى دەپۋتاتتىق ساۋالدارىڭىزدى قاراپ, مىنانى حابارلايمىن. قازىرگى كەزدە كيىكتەردى قورعاۋ ءۇشىن رەسپۋبليكادا اشم ورمان شارۋاشىلىعى جانە جانۋارلار دۇنيەسى كوميتەتىنىڭ «وحوتزووپروم» ءوب» رمقك جۇمىس ىستەيدى. ونىڭ كيىكتەردى جانە باسقا دا جانۋارلار تۇرلەرىن قورعاۋمەن اينالىساتىن استانا, اقتوبە, قىزىلوردا جانە ورال قالالارىندا ورنالاسقان ءتورت وڭىرلىك فيليالى بار. «وحوتزووپروم» ءوب» رمقك-ءنىڭ ماتەريالدىق-تەحنيكالىق بازاسىن نىعايتۋ جانە براكونەرلىكپەن ءتيىمدى كۇرەس جۇرگىزۋدى ۇيىمداستىرۋ ماقساتىندا 2016-2017 جىلدارى عانا 81 بىرلىك جول تالعامايتىن اۆتوكولىك ساتىپ الىندى. اۋىل شارۋاشىلىعى مينيسترلىگى جىل سايىن كيىكتەردى ساقتاۋعا جانە براكونەرلىكپەن كۇرەسۋگە باعىتتالعان شارالار ازىرلەۋ ماقساتىندا, سونداي-اق مۇددەلى مەملەكەتتىك ورگاندارمەن ء(ىىم, بپ, ۇقك, قارجىمين) بىرلەسكەن قىزمەتتى ۇيلەستىرىپ وتىرۋ ءۇشىن جۇمىس بابىنداعى كەڭەستەر وتكىزىپ تۇرادى. كيىكتەردى ساقتاۋ ىسىندە قوعامدىق ۇيىمدار دا اۋقىمدى جۇمىستار اتقارۋدا. ماسەلەن, قازاقستان بيوارتۇرلىلىكتى ساقتاۋ اسسوتسياتسياسى (بۇدان ءارى – قبسا) اشم ورمان شارۋاشىلىعى جانە جانۋارلار دۇنيەسى كوميتەتىمەن, قارجى مينيسترلىگىنىڭ مەملەكەتتىك كىرىستەر كوميتەتىمەن جانە ۇقك شەكارا قىزمەتىمەن بىرلەسىپ, رەسپۋبليكا شەكاراسىندا كيىكتەر ءمۇيىزىن زاڭسىز الىپ ءوتۋدى انىقتاۋ ءۇشىن ءىز كەسەتىن يتتەر جاتتىقتىرۋ جۇمىسىن جۇرگىزدى. ۇيرەتىلگەن يتتەردىڭ العاشقى توبى قازاقستاننىڭ كەدەن ورگاندارىنا بەرىلىپ, جۇمىسقا كىرىسىپ تە كەتتى. ال قازىر ۇقك شەكارا قىزمەتىنە بەرۋ ءۇشىن يتتەردىڭ ەكىنشى توبى دايىندىقتان وتۋدە.
قازىرگى كەزدە قبسا كاسپي قۇبىر كونسورتسيۋمىمەن بىرلەسىپ, جانۋارلاردىڭ قونىس اۋدارۋىنا تۇراقتى مونيتورينگ جۇرگىزۋ جانە قورعاۋ ءىس-شارالارىن جۇزەگە اسىرۋ ءۇشىن جايىق جانە ءۇستىرت تارالىمدارى كيىكتەرىنە 30 سپۋتنيكتىك راديوشام (قارعىباۋ) ورناتۋ جۇمىستارىن جۇرگىزۋدە. سپۋتنيكتىك شامداردى پايدالانىپ كيىكتەرگە مونيتورينگ جۇرگىزۋ تەحنولوگياسى رەسپۋبليكادا 2009 جىلدان بەرى جۇرگىزىلىپ كەلەدى. وسى ۋاقىت ىشىندە كيىكتەرگە 140-تان استام سپۋتنيكتىك قارعىباۋلار تاعىلدى, ولار كيىكتەردى قورعاۋدى ۇيىمداستىرۋ شارالارىن جەدەل قابىلداۋعا مۇمكىندىك بەرەدى. وسىنىڭ ناتيجەسىندە كيىكتەر سانى 2009 جىلعى 81,0 مىڭ بىرلىكتەن 2015 جىلى 295,4 مىڭ بىرلىككە دەيىن كوبەيدى.
كيىكتەر سانىنا كەرى اسەر ەتەتىن فاكتورلاردىڭ تاعى ءبىرى جۇقپالى اۋرۋلار بولىپ تابىلادى. جابايى جانۋارلار تارالىمىنداعى جۇقپالى اۋرۋلار دۇمپۋلەرى ءوزىنىڭ ەپيزووتيالىق الەۋەتىنە, كەيدە تىم جوعارى دارەجەدەگى اجال قۇشتىرۋ كوەففيتسيەنتىنە, ەمدەۋ مەن الدىن الۋداعى پروبلەمالارعا جانە باسقا دا بولجاپ بولمايتىن زارداپتارعا بايلانىستى ەلەۋلى قيىندىقتاردى تۋعىزۋدا. بەتپاقدالا تارالىمى كيىكتەرىنىڭ 2015 جىلى پاستەرەللەزدەن جاپپاي قىرىلۋى كيىكتەردى اۋرۋلاردان قورعاۋ جونىندە عىلىمي نەگىزدەلگەن شارالار قابىلداۋعا شاقىرىپ, ۇرەيلى دابىل بولدى.
كيىكتەردى ساقتاۋدى عىلىمي تۇرعىدا قامتاماسىز ەتۋ ولاردىڭ تارالىمىنا اسەر ەتەتىن بارلىق فاكتورلاردى قامتي وتىرىپ, كەشەندى زەرتتەۋلەر جۇرگىزۋ بويىنشا عىلىمي باعدارلاما ازىرلەۋ جانە ىسكە اسىرۋ ارقىلى عانا مۇمكىن بولماق. قازىرگى كەزدە اشم ءبىلىم جانە عىلىم مينيسترلىگىنىڭ بيولوگيالىق قاۋىپسىزدىك پروبلەمالارى عىلىمي-زەرتتەۋ ينستيتۋتىمەن (بقپعزي) بىرلەسىپ, كيىكتەردى ساقتاۋ بويىنشا 2018-2020 جىلدارعا ارنالعان عىلىمي باعدارلاما ازىرلەدى, ونى جوعارعى عىلىمي-تەحنيكالىق كوميسسيانىڭ كەزەكتى وتىرىسىندا قاراۋ جوسپارلانىپ وتىر. بۇدان باسقا اشم ورمان شارۋاشىلىعى جانە جانۋارلار دۇنيەسى كوميتەتىنىڭ ۇسىنىسى بويىنشا كيىكتەردىڭ جاپپاي قىرىلۋىنىڭ الدىن الۋ ماقساتىندا بەتپاقدالا جانە جايىق تارالىمدارىنىڭ كيىكتەرى تولدەيتىن ورىنداردا مونيتورينگتىك ءىس-شارالار شەڭبەرىندە وسىمدىكتەردى, توپىراقتى, سۋدى جانە اۋانى زەرتتەۋ جانە تالداۋ جۇرگىزىلۋدە. بۇل ءىس-شارالارعا زوولوگيا ينستيتۋتى جانە بقپعزي وكىلدەرى, «وحوتزووپروم» ءوب» رمقك, قبسا جانە ۇلىبريتانيا مەن گەرمانيادان كەلگەن حالىقارالىق ساراپشىلار قاتىسۋدا. وسىلايشا ۇكىمەت تۇراقتى تۇردە بۇل ماسەلەلەر بويىنشا قاجەتتى شارالار قولدانۋدا», دەلىنگەن جاۋاپتا.
دايىنداعان جاقسىباي سامرات, «ەگەمەن قازاقستان»