تۋريزم يندۋسترياسى تۇمسا تابيعاتتىڭ باعىن اشا ما؟
جۋىردا باياناۋىل اۋدانىنا بارىپ قايتتىق. بيىل وتكەن ەكسپو-2017 كورمەسىنىڭ اياسىندا باياناۋىلعا دەگەن قامقورلىق تا, كوزقاراس تا ەرەكشە. وبلىسقا جاساعان ساپارىندا ۇكىمەت باسشىسى ب. ساعىنتاەۆتىڭ ءوزى دە كەلىپ كەتتى. ءبىزدىڭ دە ساپارىمىزدىڭ ماقساتى اۋدانداعى جۇمىستاردى ءىس جۇزىندە كورۋ ەدى.
وسى جىلدىڭ اقپان ايىندا ينۆەستيتسيالار جانە دامۋ مينيسترلىگىنىڭ وتىرىسىندا بىرنەشە ءوڭىردىڭ تۋريستىك ايماقتارىن دامىتۋ جوسپارى قارالدى. وسىدان كەيىن-اق باياناۋىلعا بولىنەتىن 5 ملرد تەڭگە جايلى وبلىس اكىمى بولات باقاۋوۆ زيالى قاۋىممەن كەزدەسۋ بارىسىندا ايتتى. وبلىستىق اكىمدىك قارجى ءبولۋ جوسپارىن وبلىستىق ءماسليحات دەپۋتاتتارىمەن تالقىلاۋ ارقىلى قاراستىرىلادى دەپ ەسكەرتتى. وسى 5 ملرد تەڭگەنى يگەرۋ جايلى ءوڭىر باسشىسىنا باياناۋىلدىڭ اقساقالدارىمەن دە اقىلداسىپ, كەڭەسىپ بارىپ ءىستى قولعا الۋىنا تۋرا كەلدى.
جىلدار بويى باياناۋىل جايلى ايتىپ كەلەمىز, بىراق ءىس جۇزىندە جۇمىس اتقارىلماي جاتىر. سوندىقتان ەندى اۋدان ورتالىعىنىڭ كوشەلەرىن قالىپقا كەلتىرىپ, كورىكتەندىرۋ ءۇشىن 1 ملرد تەڭگە بولمەكپىز. ال 2,5 ملرد تەڭگە اۋدان ورتالىعىنا ورتالىقتاندىرىلعان سۋ قۇبىرلارىن تارتۋعا قاراستىرىلماق, بىرنەشە ءۇي قۇرىلىسى جۇرگىزىلەدى,تاۋ شاڭعى كۋرورتى جاسالادى, اەرودروم اشىلادى, دەگەن-ءدى سول كەزدەسۋدە بولات باقاۋوۆ. «قارجى ورنىمەن يگەرىلسە, دۇرىس-اق جوبا ەكەن. باياناۋىلدىڭ باعى اشىلار كۇن تۋدى» دەستى اكىمدى قولداعان اقساقالدار قاۋىمى.
– جالپى اۋدان ورتالىعىندا ورتالىقتاندىرىلعان سۋ قۇبىرلارى جۇيەسىنىڭ قۇرىلىسىن جۇرگىزۋگە عانا ءۇش جىلعا دەپ بيىل رەسپۋبليكالىق بيۋدجەتتەن 5 ملرد 700 ميلليون تەڭگە ءبولىندى. جۇمىس باستالدى. بۇرىن جەرى قازىلىپ, تاس قوپارعان قۇرىلىس ەشقاشان قولعا الىنباعان. كۇردەلىلىگى دە وسىدان, – دەيدى اۋدان اكىمىنىڭ ورىنباسارى ءازىلحان ءابۋوۆ.
بۇل – ءبىر. ەكىنشىدەن, ءازىلحان ءابۋوۆتىڭ ايتۋىنشا, بۇعان قوسىمشا وبلىستىق بيۋدجەتتەن بولىنگەن 3 ملرد تەڭگە تاعى بار. بۇل قاراجات اۋدان ورتالىعىن كورىكتەندىرۋگە, تورايعىر, جاسىباي كولدەرى جاعالاۋىنداعى ءتۋريزمنىڭ الەۋەتىن ارتتىرۋعا, جولدار سالۋعا, سابىندىكولدىڭ جاعالاۋى, سول ماڭايدى اەرودروم سالىپ, شاعىن ۇشاقتار ۇشىرۋ, مىرزاشوقىدان قىسقى تۋريزمگە ارنالعان سىرعاناق قۇرىلىسىن سالۋعا بولىنگەن. ياعني اۋداندا ەكى اۋقىمدى جوبا باستالدى. قوسىمشا قارجى بولىنگەن سوڭ 5 ملرد تەڭگەگە جوسپارلانعان باستاپقى جوبالاردىڭ وزگەرىسكە تۇسكەنى بايقالادى. تاڭعالارلىق-اق, باياناۋىلعا بولىنگەن قارجىنىڭ كولەمى 10 ملرد تەڭگەگە جۋىقتاپ قالىپتى. بۇل قارجىعا بۇكىل ءبىر اۋىلدى قايتادان سالىپ شىعۋعا بولار. كوپشىلىكتى مازالايتىنى دا – اۋدانعا بولىنگەن قىرۋار قاراجاتتىڭ يگەرىلۋى. ماسەلەن, اۋدان تۇرعىندارى, اۋداندىق ءماسليحات حاتشىسى تەمىربولات حاسەن باستاعان دەپۋتاتتار سۋ قۇبىرىنىڭ قۇرىلىسىن جۇرگىزىپ جاتقان «قاز-قۇرىلىس-سەرۆيس-7» مەردىگەر كومپانيانىڭ جۇمىستارىنا الاڭداۋشىلىق بىلدىرسە, ال اۋداندىق قۇرىلىس جانە ساۋلەت ءبولىمى جوبالاۋ-سمەتالىق قۇجاتتارعا ساي جۇرگىزىلۋدە, ءاربىر ءىس باقىلاۋدا, اۋدان ورتالىعى «اقبۇلاق» باعدارلاماسى اياسىندا 2017-2019 جىلدارى تۇرعىندار سۋعا قارىق بولادى دەيدى.
– اۋدان ورتالىعى تاۋ-تاستى جەردە ورنالاسقان. جەرگىلىكتى بيلىك قۇنى قىمبات كۇردەلى قۇرىلىس جوباسىنا تاۋەكەل ەتتى. الاڭداۋشىلىق بولاتىنى, بۇل تاۋلى وڭىردەن سۋ شىعارامىز دەگەن, ءتىپتى 6 مەتر جەردى قازىپ قۇبىر تارتىلىپ جاتقان العاشقى جوبا. ارينە, سوڭى قالاي بولار ەكەن دەپ الاڭدايمىز. سوندىقتان رەسپۋبليكالىق جانە وبلىستىق بيۋدجەتتەن بولىنگەن قىرۋار قاراجات ءتيىمدى يگەرىلۋى كەرەك. مەردىگەر كومپانيانىڭ جۇمىستارى كۇندەلىكتى باقىلاۋدا بولسا. سوڭى ءساتسىز جوبالار دا از ەمەس. ولار ەرتەڭ ءبىز جاسادىق, قۇبىر توسەدىك دەپ كەتە بارادى. سوڭىندا ءبىز, حالىق قالامىز, – دەيدى بىزبەن اڭگىمەسىندە وبلىستىق ءماسليحاتتىڭ دەپۋتاتى ورال سارتاەۆ.
جولىمىز قىسقى تۋريزمگە ارنالعان جوبا – مىرزاشوقى تاۋىنداعى شاڭعى بازاسىنا ءتۇستى. بازا باياناۋىل اۋىلىنان 20 شاقىرىم قاشىقتىقتا, قاراجار اۋىلىنىڭ ماڭىندا ورنالاسقان. بيىك تاۋعا ەلەكتر ەنەرگياسىن تارتىپ, جولدى جوندەۋدى ايتپاعاننىڭ وزىندە, مىرزاشوقىعا باسقا دا ينفراقۇرىلىمداردى تارتۋ جۇمىسى وتە قىمباتقا تۇسەتىنى بەلگىلى. تۇركيادان ورىندىقتارى بار ارقان جول اكەلىنىپ, قۇراستىرىلىپ جاتىر ەكەن. بيىكتىگى ءبىر شاقىرىمدى قۇرايتىن تاۋدان 800 مەتر تومەنگە قاراي سىرعانايتىن ارنايى جول سالىنۋدا. ءتۋريزمدى دامىتۋعا بولىنگەن 3 ملرد تەڭگەدەن باسقا, بۇل قۇرىلعىنى ساتىپ الۋعا ERG كومپانياسى الەۋمەتتىك باعدارلامالاردى قولداۋ اياسىندا دەمەۋشىلىك قارجى ءبولىپتى. ايتپاقشى, «جاسىباي» دەمالىس ايماعىنا وتكىزۋ پۋنكتى نىسانىن ماسكەۋدە تۇراتىن باياناۋىلدا تۋعان كاسىپكەردىڭ دەمەۋشىلىگىمەن بولىنگەن 5,5 ميلليون تەڭگەگە جاڭارتىلعان. بيۋدجەتتەن تىس قارجى دا از ەمەس. ۇزىندىعى 1050 مەتر, 70 كابيناسى بار ەكى ورىندىقتى ارقان جول ساعاتىنا 550 ادامدى تاسىمالداماق. قازىر «ازيا پروم ينجينەرينگ» جشس تاۋدا جۇمىس جاساۋدا. اۋىلدىقتارعا دا جۇمىس تابىلىپتى. بيىلعى قىستا ەكى ارقان جولى ىسكە قوسىلماقشى.
ودان كەيىن سابىندىكولدىڭ جانىندا قورشالىپ, جاسالىپ جاتقان شاعىن اەرودرومدى بارىپ كوردىك. ەكسپو كورمەسىنە كەلەتىن شەتەلدىك تۋريستەردى شاعىن ۇشاقپەن استانادان وسى اەرودرومعا جەتكىزۋ كوزدەلگەن. سوعان ساي تورايعىر اۋىلىنا بىرقاتار شەتەلدەردەن تۋريستەر كەلىپتى.
جالپى باياناۋىلدىڭ دەمالىس ايماعىن دامىتۋدىڭ باس جوسپارى 2005 جىلدارى جاسالعان. ءتىپتى ءتۋريزمدى دامىتۋعا قارجى سالىپ, كاسىپ تابامىن دەگەن ينۆەستورلارعا كونكۋرستىق نەگىزدە جەر تەلىمدەرى دە ءبولىنىپ بەرىلدى. بىراق باياناۋىلدا ءتۋريزمدى دامىتۋ ءۇشىن ايرىقشا قورعالاتىن رەكرە اتسيالىق ايماق بولۋىنا بايلانىستى ەكولوگيا ماسەلەسىنە كەلگەندە قاتتى ويلانۋىمىز كەرەك سياقتى. باياناۋىلدىڭ تابيعاتىن قورعاۋ ماسەلەسى قازىر ءتۋريزمدى دامىتۋدان دا باسىم ماسەلەگە اينالىپ وتىر. مىسالى, مىرزاشوقىدان سىرعاناق جاساماقشى بولعاندار جاسىباي جاعاسىنداعى تاۋدان ارنايى ورىن سالماق بولدى. دەپۋتاتتار, ۇلتتىق پارك بۇعان جول بەرمەپتى. بۇل ءتۋريزمنىڭ بولعانى جاقسى-اق. بىراق باياناۋىلدىڭ تابيعاتىن ساقتاۋ مىندەت دەگەن ءسوز. مىسالى, ۇلتتىق پارك اۋماعىنا ەلەكتر جەلىسىن تارتۋ دا ماشاقات. سەبەبى جەر ۇلتتىق پاركتىڭ, ياعني رەسپۋبليكا مەنشىگىندە بولعاندىقتان, جەلى تارتىلاتىن جەردى اۋدانعا الۋ قاجەت.
وبلىستا باياناۋىلدىڭ ءتۋريزمىن دامىتۋ جىل سايىن ايتىلادى. جىل سايىن جاسىباي, تورايعىر, سابىندىكول جاعالاۋلارىنداعى تۋريستىك دەمالىس, جاعاجايدى كورىكتەندىرۋ قولعا الىنادى. بيىل ەكسپو-نىڭ كەزىندە تورايعىر اۋىلىنا رەسەي, كانادا, ساۋد ارابياسى, رۋمىنيا, جاپونيا ەلدەرىنەن تۋريستەر دە كەلىپتى. اۋدان اكىمى ورازكەلدى قايىرگەلدينوۆتىڭ ايتۋىنشا, جاسىباي دەمالىس ايماعى, تورايعىر كولى, اۋىلى, سابىندىكول جاعاسى وتكەن جىلدارعا قاراعاندا وزگەرسە كەرەك.
ارينە اكىم ايتقان وزگەرىستەر جاقسى-اق, بىراق دەمالاتىن كەرەۋەتتەر, شاتىرلار, سۋبۇرقاق جاساۋ, ءبىردى-ەكىلى دارەتحانا ورناتۋدى كۇندەلىكتى شارۋالار بارىسىندا-اق جۇزەگە اسىرۋعا بولار, ال شايىندى سۋلارى كولگە قۇيىلىپ قالا بەرەتىن كافەلەردىڭ ەكولوگيالىق تالاپتاردى ساقتاۋداعى ماسەلەسى, اس-سۋ دايىنداۋداعى تازالىق جاعدايى تۋريزم ايماعىنا ناقتى ينفراقۇرىلىمداردىڭ قاجەتتىگىن كورسەتەدى. باياناۋىل اۋدانىن دامىتۋعا بولىنگەن 10 ملرد تەڭگە قارجى يگەرىلسە حالىقتىڭ يگىلىگىنە اينالار ەدى. باياناۋىلدىقتاردى دا تولعاندىرىپ وتىرعان وسى ماسەلە.
فاريدا بىقاي, «ەگەمەن قازاقستان»
پاۆلودار وبلىسى, باياناۋىل اۋدانى